Кіріспе

Солтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз. Ежелгі гректер бұл шоқжұлдызды Дельтотон (Δελτωτόν) деп атаған, себебі ол грек әрпінің үлкен дельтасына (Δ) ұқсас болған. Римдік жазушылар оны транслитерациялап, кейін латын тіліне "Deltotum" деп аударған. Эратосфен оны Нил дельтасымен байланыстырса, римдік жазушы Гигинус оны пішініне байланысты бұрын Тринакрия деп аталған үшбұрышты Сицилия аралымен байланыстырған. Оны Сицилия деп те атаған, өйткені римдіктер Сицилияның қамқоршы құдайы Церера Юпитерден аралды аспанға орналастыруын өтінген деп сенген. Кейіннен, 17 ғасырдағы неміс аспан картографы Иоганн Байер бұл шоқжұлдызды Еуропа, Азия және Африка аймақтарына байланысты Triplicitas және Orbis terrarum tripertitus деп атады. Triangulus Septentrionalis атауы Оңтүстік үшбұрышы – Triangulum Australe-ден ажырату үшін қолданылған. Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) 1920 жылдары шоқжұлдыздарды белгілеген кезде бұл кіші шоқжұлдызды мойындамады.

Сипаттамалары

Кішкентай шоқжұлдыз үшбұрышты солтүстік және батыс жағынан Андромеда, батыс және оңтүстік жағынан Балықтар, оңтүстік жағынан Арыстар, ал шығыс жағынан Персей қоршап тұрады. Шоқжұлдыздың ортасы Гамма Андромеда мен Альфа Ариетис арасында орналасқан. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) қабылдаған үш әріптік қысқартуы "Tri" болып табылады. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары 14 кесіндіден тұратын көпбұрыш ретінде анықталған. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары 25.60° және 37.35° аралығында жатыр. 132 шаршы градусқа және түнгі аспанның 0,320% -на ие Үшбұрыш, 88 шоқжұлдыздың ішінде 78-орында тұрады.

Ерекшеліктері

Байер шоқжұлдызда бес жұлдызды тізімдеді, оларға Альфадан Эпсилонға дейін Байер белгілерін берді. Джон Флэмстид Эта, Иота және төрт рим әрпін қосты; олардың ішінде тек Иота қазірге дейін қолданылады, қалғандары кейінгі тізімдер мен жұлдыздық карталарда алынып тасталды. Флэмстид 16 жұлдызға Флэмстид атауларын берді, олардың 1 және 16 нөмірлері қолданылмайды. 1-нің координаталары дұрыс емес, өйткені оның *Каталогы Британик* құрамындағы ешбір жұлдызға сәйкес келетін жұлдыз болған жоқ; Бейли координаталар Флэмстидтің 32s қатесінен ауысқан деп болжады және бұл, шын мәнінде, 7,4 шамалы HD 10407 екенін айтты. Бейли 16 Үшбұрыштың Арийге жақын екенін және оны соңғы шоқжұлдызға енгізгенін атап өтті. Бұл – спектроскопиялық екіжұлдыздық жүйе; біріншісі – негізгі тізбектен кеңейіп, эволюциялап жатқан, Күннің массасынан 3,5 есе ауыр, A5IV типіндегі ақ жұлдыз. Екінші жұлдыз туралы мәлімет аз, бірақ ол сары-ақ F типіндегі негізгі тізбек жұлдызы екені анықталды. Екі жұлдыз ортақ ауырлық орталығының айналасында 31 күнде бір рет айналады және жұлдыздардан 50-ден 400 АЕ қашықтықта орналасқан шаң сақинасымен қоршалған. Екінші ең жарқын жұлдыз, Альфа Үшбұрышының сары-ақ субгигант жұлдызы (3,41m) жақын, әлсіз серігімен бірге, сондай-ақ Капут Үшбұрышы немесе Рас әл-Мутхаллаф деп аталады және үшбұрыштың төбесінде орналасқан. Ол Альфа Арийден солтүстік-батысқа қарай 7 градусқа қашықтықта жатыр. Үшбұрыштың құрамына Гамма Үшбұрышы кіреді – Жерден 112 жарық жылы қашықтықта орналасқан, 4,00 шамалы A1Vnn типіндегі ақ негізгі тізбек жұлдызы. Ол шамамен екі есе үлкен және шамамен 33 есе жарқырап, жылдам айналады. Бета сияқты, оны да шаңды қалдық дискісі қоршап тұрады, оның радиусы Жердің Күнге дейінгі арақашықтығынан 80 есе көп. Гамманың жанында орналасқан және онымен оптикалық үштік жүйе құрайтын – Дельта және 7 Үшбұрышы. Дельта – Жерден 35 жарық жылы қашықтықта орналасқан, Күнге ұқсас өлшемді екі сары негізгі тізбек жұлдызынан тұратын спектроскопиялық екіжұлдыздық жүйе. Екі жұлдыз бір-бірін он күнде айналып тұрады және арақашықтығы 0,1 АЕ ғана. Бұл жүйе – шоқжұлдыздағы Жерге ең жақын орналасқан жүйе. Иота Үшбұрышы – екіжұлдыз, оның құрамдас бөліктерін орташа көлемді телескоптар арқылы жарқын сары және контрастты ақшыл көк жұлдызға бөліп қарауға болады. Бұл екеуі де жақын екіжұлдыздық жүйелер. X Үшбұрышы – 0,97 күнде 8,5 және 11,2 шамалары арасында өзгеретін толық тұтқындамалы екіжұлдыздық жүйе. RW Үшбұрышы – ақ ергежейлі жұлдыздан және K7 V типіндегі қызғылт сары негізгі тізбек жұлдызынан тұратын күшті өзгермелі жұлдыздық жүйе. Біріншісі соңғысынан затты тартып алып, айқын аккрециялық дискіні құрайды. Бұл жүйе 1075 жарық жылы қашықтықта орналасқан. R Үшбұрышы – ұзақ кезеңді (Мира) айнымалы жұлдыз, 267 күнде 6,2-ден 11,7 шамаға дейін өзгереді. HD 12545, сондай-ақ XX Үшбұрышы деп те аталады, – 520 жарық жылы қашықтықта орналасқан K0III типіндегі спектрлік қызғылт сары алып жұлдыз, оның көзге көрінетін шамасы 8,42. 1999 жылы астрономдар Допплер бейнелеуін қолдану арқылы оның бетінде Күннің диаметрінен үлкен үлкен жұлдыздық дақ байқады. Екі жұлдыз жүйесінде планеталар бар екені анықталды. HD 9446 – 171 жарық жылы қашықтықта орналасқан Күнге ұқсас жұлдыз, оның массасы Юпитерден 0,7 және 1,8 есе үлкен екі планетасы бар, олардың орбиталық кезеңдері 30 және 193 күнге тең. HD 13189 – Күннен 2-ден 7 есе ауыр K2II типіндегі спектрлік қызғылт сары алып жұлдыз, оның планеталық немесе қоңыр ергежейлі серігі Юпитерден 8-ден 20 есе ауыр, ол бір айналыс үшін 472 күн жұмсайды. Бұл планеталық серігі бар ең үлкен жұлдыздардың бірі.

Терең аспан нысандары

Үшбұрыш галактикасы, сондай-ақ Messier 33 ретінде белгілі, 17 ғасырда Джованни Баттиста Ходиерна ашқан. Жергілікті топтың алыс мүшесі болып табылатын ол шамамен 2,3 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан және 5,8 жұлдыздық шамасымен қараңғы аспан астында қалың көзбен көруге жеткілікті жарық. Шашыраңқы нысан болғандықтан, оны жарық ластануы бар аспан астында, тіпті кішкентай телескоп немесе бинокулярмен көру қиын, оны көру үшін төмен қуат қажет. Бұл 46 000 жарық жылы диаметрі бар спиральді галактика, сондықтан Андромеда галактикасынан да, Көктемнен де кіші. Оның Андромеда галактикасымен арасындағы қашықтық 300 килопарсектен кем, бұл оның үлкен галактиканың серігі деген гипотезаны қолдайды. Олардың жылдамдықтары оның онымен әрекеттесетінін көрсетеді деп есептеледі. Жұлдыздық шоқ ішінде ол Балықтар шоқжұлдызының шекарасына жақын, Альфа Үшбұрышынан 3,5 градусқа батыс-солтүстікке және Бета Андромедадан 7 градусқа оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. M33-тен басқа, 12-ден 14-ке дейінгі көрінетін шамада бірнеше NGC галактикалары бар. Бұл екеуі және тағы төрт жақын маңдағы дөңгелек емес галактикалар NGC 672 тобын құрайды, ал олардың барлығы соңғы он миллион жылда жұлдыздардың пайда болуындағы күрт өсімді көрсеткендей көрінеді. Бұл топ NGC 784 тобы деп аталатын тағы бір алты галактика тобымен байланысты деп саналады, оның атауы оның бас галактикасы, спиральді NGC 784 галактикасының атынан алынған. Екі оқшауланған дөңгелек емес галактикамен бірге, бұл он төрт галактика ортақ бағытта қозғалып жатқандай көрінеді және қараңғы материя жіпшесінде орналасқан топты құрайды. 3C 48 – 1963 жылы 3C 273-тің нақты табиғаты анықталғанға дейін, байқалған алғашқы квазар болды. Оның көрінетін шамасы 16,2 және Альфа Үшбұрышынан 5 градусқа солтүстік-батысқа қарай орналасқан.