Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз

Тукана (Тукан) – Оңтүстік Америка құсы туканның атымен аталған, оңтүстік аспандағы жұлдыздар шоқжұлдызы. Бұл Пьетр Дирксзон Кейзер мен Фредерик де Хоутманның байқаулары негізінде 16 ғасырдың соңында Петрус Планциус жасаған он екі шоқжұлдыздың бірі. Тукана алғаш рет 1598 жылы Амстердамда Планциус пен Жодокус Хондиус жариялаған аспан глобусында көрсетілді және 1603 жылы Иоганн Байердің "Uranometria" атласында бейнеленді. Француз саяхатшысы және астрономы Николя Луи де Лакаилль 1756 жылы оның жұлдыздарына Байер белгілеулерін берді. Тукана, Грус, Феникс және Паво шоқжұлдыздары жиынтығы "Оңтүстік құстар" деп белгілі. Тукана айқын шоқжұлдыз емес, себебі оның барлық жұлдыздары үшінші шамадан әлсіз немесе оған тең; ең жарқыны Альфа Тукана, оның шартты шамасы 2,87. Бета Тукана – алты жұлдыздан тұратын жұлдыздық жүйе, ал Каппа – төртжұлдыздық жүйе. Бүгінгі күнге дейін бес жұлдыздық жүйеде экзопланеталар табылды. Бұл шоқжұлдызда аспандағы ең жарқын шар тәрізді шоқжұлдыздардың бірі – 47 Тукана және Кіші Магеллан бұлтының көп бөлігі орналасқан.

Тарих

Тукана – астроном Петрус Планциус, голланд саяхатшылары Питер Дирксзон Кейзер мен Фредерик де Хоутманның Оңтүстік аспанды бақылаулары негізінде құрылған он екі шоқжұлдыздың бірі. Бұл саяхатшылар Шығыс Үндістанға алғашқы голланд сауда экспедициясымен (Eerste Schipvaart) барған болатын. Ол алғаш рет 1598 жылы Амстердамда Плациус және Жодокус Хондиус жариялаған аспан глобусында пайда болды. Бұл шоқжұлдызды аспан атласында алғаш рет 1603 жылы неміс картографы Иоганн Байердің "Уранметрия" еңбегінде бейнеленген. Плациус және Байер оны тукан ретінде көрсеткен – ұзын мүсіні бар, Шығыс Үндістанға тән құс, яғни мүйізқұс. 1603 жылғы Виллем Блеу жасаған аспан глобусында ол қақпақпен суреттелген. Қытай карталарында ол Niǎohuì "құстың мүсіні" деп түсіндірілсе, Англияда "Бразилиялық пия" деп аталған. Иоганн Кеплер мен Джованни Баттиста Риччоли оны Anser Americanus "Америкалық қаз" деп, ал Цезиус Pica Indica деп атаған. Тукана және жақын орналасқан Феникс, Грус және Паво шоқжұлдыздары жиынтығында "Оңтүстік құстар" деп аталады.

Сипаттамалары

Қалыпты емес пішінге ие Тукана шоқжұлдызы шығысында Гидрус, солтүстігінде Грус және Феникс, батысында Индус, оңтүстігінде Октант шоқжұлдыздарымен шектеседі. 295 шаршы градус аумақты қамтитын бұл шоқжұлдыз 88 шоқжұлдыздың арасында 48-ші орында тұрады. Халықаралық астрономиялық одақ 1922 жылы бекіткен шоқжұлдыздың үш әріптік қысқартуы – "Тук".

Жұлдыздар

Ол өзінің картасында Тукананы бейнелегенімен, Байер оның жұлдыздарына Байер белгілеулерін бермеді. Француз саяхатшысы және астрономы Николя Луи де Лакайль 1756 жылы оларды Альфадан Роға дейін белгіледі, бірақ Омикрон мен Сидіді жіберді, ал жақын орналасқан екі жұлдызды Ламбда Туканаэ, ал үш жұлдыздан тұратын топты Бета Туканаэ деп атады. 1879 жылы американдық астроном Бенджамин Гулд Xi Tucanae жұлдызын белгіледі – Лакайль бұл жұлдызды тұманды деп танығандықтан бұрын белгілемеген. Фрэнсис Бейли Mu Tucanae жұлдызын алып тастады, өйткені оның пікірінше, жұлдыз белгілеуге лайық емес, ал Каппаның екі құрамы Каппа1 және Каппа2 деп аталды. Тукананың жарқын жұлдыздарының орналасуы желкенге ұқсас. Шоқжұлдыздың шекарасында шамамен 7 шамадан асатын 80-ге жуық жұлдыз бар. 2,86 шамасы бар Альфа Туканаэ – шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыз және туканның басын көрсетеді. Альфа Туканаэ – спектроскоптық екілік жұлдыз, яғни екі жұлдызды телескоппен жеке-жеке көру мүмкін емес, бірақ серіктің болуын негізгі жұлдыздың спектріндегі өзгерістерді өлшеу арқылы болжауға болады. Екілік жүйенің орбиталық периоды 4197,7 күн (11,5 жыл). Серігі туралы ештеңе белгісіз. Ол жартылай тұрақты өзгермелі жұлдыз ретінде жіктеледі және оның жарықтығы +4,75-тен +4,93 шамасына дейін өзгереді. Ричард Хинкли Аллен бұл жұлдызды көкшіл деп сипаттаған, ол туканның мүсінін толықтырады. Бета, Дельта және Каппа – тиісінше алты, екі және төрт жұлдыздан тұратын көпжұлдыздар жүйелері. Жерден 251 жарық жылы қашықтықта орналасқан, туканның құйрығына жақын орналасқан Дельта Туканаэ шоқжұлдызының оңтүстік-батыс бұрышында сары түсті серігімен қарама-қарсы көк-ақ негізгі жұлдыз орналасқан. Бұл серіктің шамасы 9,3 шамаға тең. Каппа Туканаэ жүйесі 4,25 шамасымен жарқырайды және Күн жүйесінен 68 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Жарқын құрамы сары жұлдыз, ал әлсіз құрамы солтүстік-батысқа қарай 5 доғалық секундта орналасқан. Солтүстік-батысқа қарай бес доға минутта 7,24 шамасындағы әлсіз жұлдыз орналасқан – шын мәнінде, спектрлік түрлері K2V және K3V апельсин түсті негізгі тізбек жұлдыздарының жұбы, оларды жоғары қуатты Добсон телескопы сияқты телескоппен бір доғалық секунд арақашықтықта жеке-жеке көруге болады, сондай-ақ G1V спектрлік түріндегі сары негізгі тізбек жұлдызы және 7,28 шамасы бар. Жүйе 186 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Эпсилон Туканаэ дәстүрлі түрде туканның сол аяғын көрсетеді. Оның массасы Күн массасынан төрт есе көп. Тета Туканаэ – Жерден 423 жарық жылы қашықтықта орналасқан А типіндегі ақ жұлдыз, ол жақын екілік жүйе. Негізгі жұлдыз Дельта Скути өзгермелі жұлдызы ретінде жіктеледі – пульсациялық жұлдыздардың класы, олардың периоды ең көп дегенде алты сағатты құрайды, және олар стандартты шамдар ретінде және астеросейсмологияны зерттеу үшін қолданылған. Оның массасы Күн массасынан екі есеге жуық, серігінен бір күн массасын сіңіріп алған, қазір сутегінен айырылған, шамамен 0,2 күн массасы бар жұлдыз. Жүйе әр 70-80 минут сайын 6,06-дан 6,15 шамасына дейін өзгеретін жарықпен жарқырайды. Зета Туканаэ – сары-ақ түсті негізгі тізбек жұлдызы, спектрлік түрі F9.5V, шамасы 4,20 және Күн жүйесінен 28 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Бұл жұлдыздың массасы сәл төмен болса да, оның жарықтығы Күннен жоғары. Бұл жұлдыздың құрамы мен массасы Күнге өте ұқсас, массасы сәл төмен және жасы үш миллиард жыл деп бағаланады. Күнге ұқсас қасиеттері оны өмірге жарамды планетаның болуын зерттеу үшін қызығушылық тудырады. Оның шамамен 2,3 астрономиялық бірлік радиуста айналып жүрген сыпыртқы дискісі бар екені анықталды. 2009 жылға дейін бұл жұлдыздың орбитасында ешқандай планета табылған жоқ. Бес жұлдыз жүйесінде планеталар бар екені анықталды, олардың төртеуін Чилидегі жоғары дәлдікті радиалды жылдамдық планета іздеушісі (HARPS) ашты. HD 4308 – 72 жарық жылы қашықтықта орналасқан, орбиталық периоды 15 күн болатын супер Жер планетасы бар, Күн массасының шамамен 83% -ын құрайтын жұлдыз. HD 215497 – 142 жарық жылы қашықтықта орналасқан K3V спектрлік түріндегі қызғылт түсті жұлдыз. Оны 3 күнде бір ыстық супер Жер және 567 күндік периоды бар Сатурнның көлеміне тең екінші планета айналып тұрады. HD 221287 спектрлік түрі F7V және 173 жарық жылы қашықтықта орналасқан, және супер Юпитер планетасы бар. HD 7199 спектрлік түрі KOIV/V және 117 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның планетасы Юпитердің массасының 30% -ына жуық, орбиталық периоды 615 күн. HD 219077 планетасы Юпитерден 10 есе салмақты және эксцентриктік орбитада орналасқан.

Терең аспан нысандары

Аспанда Омега Центаврдан кейінгі ең жарқын шарлы шоқ – 47 Туканаэ (NGC 104), Кіші Магеллан бұлтынан батысқа қарай орналасқан. Жерден 14 700 жарық жылы қашықтықта орналасқан, оның жасы шамамен 12 миллиард жыл деп есептеледі. Тукананың оңтүстік жағында орналасқан Кіші Магеллан бұлты – 210 000 жарық жылы қашықтықтағы Құс жолы галактикасының ең жақын көршілерінің бірі. Бұл галактика диск пішіндес болса да, Құс жолының гравитациялық күштері оны бұрмалап жіберген. Үлкен Магеллан бұлтымен бірге, ол екі галактиканы байланыстыратын газ ағыны – Магеллан ағысының құрамында жатыр. NGC 346 – Кіші Магеллан бұлтында орналасқан жұлдыздардың пайда болатын аймағы. Оның шамасы 10,3-ке тең. 1990 жылы ашылған Тукана галактикасы – dE5 типіндегі эллипсоидты галактика, ол Жергілікті топтың оқшауланған мүшесі болып табылады. Ол Күн жүйесінен және Жергілікті топтың барицентрінен шамамен алшақ орналасқан, ал Сагыттар галактикасынан кейін Жергілікті топтағы ең алыс галактика болып есептеледі. Төңкерілген спиральді галактика NGC 7408, Дельта Туканаэдан солтүстік-батысқа қарай 3 градусқа орналасқан және бастапқыда планеталық тұмандық деп жаңылысқан.