Кіріспе

Неміс философы Александр Готлиб Баумгартен (17 шілде 1714 – 27 мамыр 1762) – неміс философы. Ол теолог Зигмунд Якоб Баумгартеннің (1706–1757) інісі болды.

Өмірбаян

Баумгартен Берлинде гарнизонның пиетистік пасторы Якоб Баумгартен мен оның әйелі Розина Елизаветаның жеті ұлының бесіншісі болып дүниеге келді. Оның ата-анасы ерте қайтыс болды, ал оны Мартин Георг Кристагау оқытты, онда ол еврей тілін үйреніп, латын поэзиясына қызығушылық танытты. 1733 жылы Галле университетіндегі ресми оқуы кезінде, ол Йена университетінде Иоганн Петер Реуштің Кристиан Вольф философиясы бойынша лекцияларын тыңдады.

Философиялық еңбектері

Сөздердің мағыналары мәдени дамудың нәтижесінде көбінесе өзгереді, бірақ Баумгартеннің эстетиканы қайта қарауы эстетикалық философияның дамуындағы маңызды кезең ретінде қарастырылады. Бұрынғы авторлар эстетика сөзін "сезгіштік" немесе "сезімдерге жауап беру қабілеті" деп түсіндіретін. Еуропада жаңадан байыған топтың пайда болуымен байланысты өнер коммерциялық жолға түскенде, өнерді сатып алу сөзсіз "нағысымен жақсы өнер қандай?" деген сұраққа әкелді. Баумгартен эстетиканы жақсы мен жаман "дәмді" зерттеу ретінде, яғни жақсы мен жаман өнерді, жақсы дәмді әдемілікпен байланыстырып дамытты. Ол жақсы және жаман дәм туралы ұғымды қалыптастыруға тырысып, эстетиканың осы жаңа мағынасы төңірегінде философиялық тартыстарды тудырды. Әйтпесе, объективті өлшем, салыстыру үшін негіз немесе объективті пікірді дамытуға мүмкіндік беретін себеп болмағандықтан, эстетикалық пікірталасқа ешқандай негіз болмас еді.

Эстетикаға көзқарастар

Баумгартен бұрынғыда "сезім" деген мағынаны білдірген "эстетика" сөзін сұлулықтың талғамы немесе "сезімі" ретінде қолданды. Осылайша ол сөздің мағынасын өзгертіп, оның қазіргі қолданысын қалыптастырды. Бұл сөз ежелгі гректерден бері бес денелік сезімнің бірі немесе бірнешесінен күш алу қабілетін білдіру үшін басқаша қолданылып келді. Баумгартен өзінің "Метафизика" еңбегінде, 607-параграфта, талғамды, ең кең мағынасында, ақыл-ес емес, сезімдерге сүйене отырып бағалай білу қабілеті деп түсіндіреді. Ондай талғамдық бағалауды ол ләззат немесе наразылық сезімдеріне негізделген деп қарады. Баумгартен үшін эстетика ғылымы – жеке "талғам" арқылы көркемдік немесе табиғи сұлулықтың ережелері мен қағидаларын шығару еді. Баумгартен Пьер Бонхордың (1666 ж.т.) 17 ғасырдың соңында жариялаған, немістердің өнер мен сұлулықты бағалай алмайтыны туралы пікіріне жауап беруге тырысқан болуы мүмкін.

Қабылдау

1781 жылы Иммануил Кант Баумгартеннің эстетикасында табиғи немесе көркемдік сұлулықтың объективті ережелері, заңдары немесе қағидалары ешқашан болмайтынын мәлімдеді. text=Немістер қазіргі уақытта (1781) басқалар дәмді сынап бағалауды атаған нәрсені белгілеу үшін «эстетика» сөзін қолданатын жалғыз халық. Олар мұны сол керемет сарапшы Баумгартеннің жалған үмітіне сүйене отырып жасайды. Ол сұлулық туралы сын пікірлерді рационалдық принциптерге бағындырып, мұндай пікірлердің ережелерін заңды ғылым деңгейіне көтеруді үміттенді. Бірақ бұл мақсатқа жетпейді. Өйткені, олардың негізгі көздері туралы айтатын болсақ, бұл болжамдар тек тәжірибелік тұрғыдан ғана негізделген. Сондықтан олар біздің дәмді бағалауымызға сәйкес келетін белгілі бір заңдар ретінде ешқашан қызмет ете алмайды. Керісінше, біздің дәмді бағалауымыз осы ережелердің немесе критерийлердің дұрыстығын тексерудің дұрыс тәсілі болып табылады. Осыған байланысты екі нұсқаның біреуін қолдануға кеңес беріледі. Бірі – бұл жаңа атауды, «эстетиканы» дәмді сынап бағалау мағынасында пайдалануды тоқтату және «эстетика» атауын шынайы ғылым болып табылатын сезімталдық туралы ілімге қалдыру. (Бұл арқылы біз ежелгі адамдардың тілі мен оның мағынасына да жақындай түсеміз. Ежелгі гректерде танымның aisthētá kai noētá [сезімді немесе ойды] деп бөлінуі кеңінен танымал болды.) Екінші нұсқада жаңа «эстетика» атауын спекулятивтік философиямен бөлісуге болады. Біз бұл атауды ішінара оның трансценденттік мағынасында, ішінара психологиялық мағынасында қабылдаймыз. (Таза Ақыл-Ой Сыны, А 21, ескерту.) Тоғыз жылдан кейін, «Соттау Сыны» еңбегінде Кант Баумгартеннің жаңа қолданысына сәйкес келіп, «эстетика» сөзін дәмді сынап бағалау немесе сұлулыққа баға беру үшін қолданды. Кант үшін эстетикалық үкім субъективті, өйткені ол сыртқы объектідегі кез келген қасиеттерге емес, ішкі қуаныш немесе реніш сезіміне қатысты. 1897 жылы Лев Толстой өзінің «Өнер деген не?» деген еңбегінде Баумгартеннің эстетика туралы кітабын сынап көрсетті. Толстой «Баумгартеннің үштігіне – Жақсылық, Шындық және Сұлулыққа» қарсы шықты. Толстой «бұл сөздердің нақты мағынасы жоқ, сонымен қатар олар бізге қолданыстағы өнерге нақты мағына беруден кедергі келтіреді» деп мәлімдеді. Алайда Толстой Баумгартеннің теориясына қайшы келіп, жақсылық, шындық және сұлулықтың ешбір ортақ жағы жоқ, тіпті бір-біріне қарсы болуы мүмкін деп мәлімдеді. Осы үш ұғымның кездейсоқ бірігуі жақсы сезімді білдіретін жақсы өнер мен жаман сезімді білдіретін жаман өнер арасындағы айырмашылықты мүлдем жойып, өнердің ең төменгі көріністерінің бірі, жай ғана ләззат үшін жасалған өнерді ең жоғары өнер деп қарастыруға негіз болды. Өнер өз алдына маңызды емес, ол бос адамдардың бос ойын-сауығына айналды. («Өнер деген не?», VII.) Баумгартеннің эстетика теориясының шектеулері қандай болса да, Фредерик Коплстон оны неміс эстетикасында қалыптастыратын рөл ойнаған, Кристиан Вольфтың философиясын Вольф қарастырмаған тақырыптарға кеңейткен және абстрактілік логикалық талдауға дейін азайтылмайтын философиялық талдаудың заңды тақырыбының бар екенін көрсеткен деп есептейді.

Метафизика

Көп жылдар бойы Кант Баумгартеннің "Метафизикасын" осы тақырып бойынша лекциялары үшін оқулық немесе нұсқаулық ретінде пайдаланды. Георг Фридрих Мейер "Метафизиканы" латын тілінен неміс тіліне аударды, бұл жұмыс, Мейердің сөзіне сәйкес, Баумгартеннің өзі жоспарлаған, бірақ оны іске асыруға уақыт жеткізбеген.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Александр Баумгартен, метафизика. Кортни Д. Фугейт және Джон Хаймерс аударған және түзілген, Канттың түсіндірмелері, таңдамалы жазбалары мен қосымша материалдары бар сын тұрғысынан аударма, Лондон, Нью-Йорк: Bloomsbury Publishing, 2013.