Кіріспе

Махаяна буддизміндегі сана түрлері. Сегіз сана (Скт. aṣṭa vijñānakāyāḥ) – Махаяна буддизмінің Йогакара мектебі дәстүрінде жасалған жіктеме. Олар бес сезім санасын, сондай-ақ психикалық сана (мановиджана) және ластанған психикалық сана (клиштамановиджана) арқылы толықтырады. Осы сегізінші сана бұрынғы тәжірибелердің іздерін (васанах) сақтайды, олар осы өмірде де, қайта туғаннан кейінгі келесі өмірде де болашақ карманың тұқымын (бижа) құрайды.

Сегізлік түйіндер желісі

Буддизмнің барлық сақталған мектептері алғашқы алты негізгі сананың (санскрит: виджняна) бар екендігін “жалпы” деп қабылдайды. Алайда Майтрея, Асанга және Васубандхумен байланысты ішкі үйлесімді Йогакара мектебі, сонымен қатар, карманың қалай жұмыс істейтінін түсіндіру үшін, екі қосымша негізгі сананың – клиштамановиджняна мен алаявиджнянаның бар екендігін де айтады. Гарет Спархамның айтуынша, Алая Виджняна ілімі Үндістан субконтинентінде Цонг хападан бір мың жыл бұрын пайда болған. Бұл өз орнын белгілі бір Йогакара жүйесінде 100 жылдан 400 жылға дейінгі шамамен үш жүз жыл бойы иеленді, Махаянасамграхада, Асанганың қысқаша мәтінінде (шамамен 350 ж.) аяқталды. Осы мәтіндегі осы ілім, әсіресе Цонг хапа өзінің “Океан красноречиясы” кітабында Будданың толық ашқандығын және ауырған адамзатқа Йогакараның негізін қалаушы қасиеттілер арқылы берілгенін айтады (тиб. shing rta srol byed): Майтрея [ната], Асанга және Васубандху. Йогакараның сегіз негізгі санасының желісі – aṣṭavijñānāni (санскритте “сегіз” – aṣṭa және “саналар” – vijñānāni көпше түрінен құралған), немесе келесі кестеде шамамен көрсетілген.

| Атауы | Жататын тобы | Сезімдік құбылыстар | Үш әрекет шеңберіне қатысты | Ағылшын | Санскрит | Тибет | Қытай | Когнитивтік нысан | Таным түрі | Когнитивтік сенсор |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I-VI | Жалпы саналар | | | | | | | | | |
| | | | | | pravṛttivijñānāni | | | | | |
| I. Көз санасы | | | | Eye Consciousness | cakṣurvijñāna | ༣ | | | | |
| II. Мұрын санасы | | | | Smell | nāsikāvijñāna | | | | | |
| III. Тіл санасы | | | | Taste | jihvāvijñāna | ༤ | | | | |
| IV. Дене санасы | | | | Touch | kāyavijñāna | ༥ | | | | |
| V. Ақыл санасы | | | | Mental Consciousness | manovijñāna | ༦ | | | | |
| VI. | | | | | | | | | | |
| VII. | | | | | kleśa | | | | | |
| VIII. Сегізінші сана | | | | | ālayavijñāna | | 阿賴耶識 | | | |
| | | | | | | | | “Барлығын қамтитын іргетастық сана” | Рефлексивті сана | Ақыл |

Кез келген жеке тәлімгердің дене сезімдерінің қабілеті арқылы сезімдік деректерді қабылдауының дұрыс, тікелей танымы негізінде осы алты жалпы сананың әрқайсысы – санскритте правриттивиджняна деп аталады. Осы алғашқы алты, “жалпы” сана үшін осы ерекше екі жіктеу схемасының шығу тегі Сутта Питаканың алғашқы төрт Никаясында – Пали канонындағы Типитаканың екінші бөлімінде, 83 ж.б.э. Шри-Ланкада Тхеравада мектебінің төртінші кеңесі кезінде алғаш рет жазылған. Жеке және ұжымдық түрде: осы алғашқы алты, “жалпы” сана деп аталатын, барлық сақталған буддалық ілімдер жүйелері “жалпы” деп санайды.

Бұрынғы буддалық мәтіндер

Алғашқы бес сезім санасы және алтыншы сана Суттапитакада, әсіресе Саббасуттада, Самьюттаникая 35.23-те айқындалған:

Ерте Буддистік мәтіндер анусая (санскрит: анушаях) туралы айтады, бұл – жандарды самсара шеңберінен шығармайтын "жасырын бейімділіктер" немесе "негізгі тенденциялар". Бұл ықтимал бейімділіктер көбінесе күнделікті санамыздың астында жатқан санасыз процестер ретінде қарастырылады, ал Валдронның сөзіне сәйкес, "олар когнитивтік және эмоционалдық қиындықтардың (пали: килеса, санскрит: клешах) туындау мүмкіндігін, бейімділігін көрсетеді".

Саутраника және Тхеравада теориялары

Буддизмнің Саутраника мектебі сутраларға тікелей сүйеніп, ақыл ағынында (cittasaṃtāna, 心相續, lit. "ой сипатының сабақтастығы") тұқымдар (bīja, 種子) теориясын жасады, бұл теория карма мен жасырын бейімділіктердің өмір және қайта туулар бойы қалай жалғасатынын түсіндіруге арналған. Бұл теория кейін алаявиджняна көзқарасына дамыды. Тхераваданың бхаванга теориясы да алаявиджняна теориясының алға құрлысы болуы мүмкін. Васубандху сингалдық мектептің (Тамрапарнияникая) бхавангавиджанасын алаявиджнянаның алға құрлысы ретінде келтіреді. Сюаньцзян да Тхеравада теориясын атап көрсетеді.

Йогачара

Йогакара мектебінің мәтіндері сананың жұмыс істеуін және біз сезінетін шындықты қалай құрастыратынын толыққанды түсіндіреді. Ол "болмыстың жүйесі емес, тәжірибе туралы түсінік беруге бағытталған". ālāyavijñana теориясы және басқа саналар буддалық Абхидхарма ойларындағы түрлі мәселелерді шешу қажеттілігінен туындады. Ламберт Шмитхаузеннің сөзіне сәйкес, бұл ұғым алғаш рет "Йогакарабумишастрада" айтылған, онда болашақ танымдық процестер үшін тұқымдарды сақтайтын негізгі сана бар екендігі көрсетілген. Бұл туралы Садхинирмоканасутрада және Асанганың "Махаянасаграхасында" да сипатталады. Васубандху Йогакара ойларын жүйеге келтіруші саналады. Васубандху алты сана туралы ұғымды "Тримсикакарика" (Отыз шумақтан тұратын трактат) атты еңбегінде кеңінен пайдаланған.

Қайта тууы және тазартылуы

Қоймалық сана басқа саналардың барлық функцияларынан түсетін әсерлерді қабылдайды және оларды болашақ көріністері мен іс-әрекеттері үшін әлеуетті энергия, бижа немесе "тұқым" ретінде сақтайды. Барлық тәжірибелік әсерлерді сақтаушы ретінде қызмет ететіндіктен, ол "тұқым санасы" (種子識) немесе жинақтаушы сана деп те аталады. Йогачара ілімдеріне сәйкес, сезімтал тіршілік иелерінің қоймалық санасында сақталған тұқымдар таза емес. Қоймалық сана өзінің бастапқы тазалығын сақтай отырып, "тазалық пен ластықтың, жақсылық пен жамандықтың құпия қоспасын" қамтиды. Осы қоспаның арқасында сананың ластықтан тазалыққа өзгеруі мүмкін, және оянуға болады. Тазалау процесі арқылы дхарманы ұстанатын адам архатқа айналуы мүмкін, яғни манас санасының ақыл-ой функцияларының төрт ластануы тазартылады.

Татагата-гарбха ой-пікірі

Ланкаватарасутра және Чан және Дзен буддизм мектептері бойынша, алаявиджняна татагатагарбхамен сәйкес келеді және бастапқыда таза. Алаявиджняна мен татагатагарбханың теңестірілуі пікір-талас тудырды. Бұл "атман (тұрақты, өзгермейтін жандар) және пракрити (барлық саналық, эмоционалдық және физикалық нәрселердің пайда болуына себеп болатын бастапқы негіз) сияқты индуистік ұғымдарға ұқсас нәрсе" деп есептелді. Люстаусқа сәйкес, бұл сын сегізінші ғасырдың соңында Йогакараның логикалық-эпистемологиялық дәстүрінің және Татагатагарбха ойларын Йогакараның негізгі ілімдерімен біріктіретін жаңа мектептің пайда болуына әкелді.

Факсиан және Хуаян

Томас МакЭвиллидің пікірінше, Васубандху паракалпитадағы әрбір жеке адам үшін көптеген ālāya vijñāna-лар бар екенін болжағанмен, бұл көптік кейіннен Fǎxiàng және Huayan метафизикасында жойылды. Бұл мектептер оның орнына жалғыз, әмбебап және мәңгілік ālaya vijñāna доктринасын қабылдады. Fǎxiàng мектебі ālāyavijñāna-ның осы биік статусын "алғашқы бірлік" деп сипаттайды. Томас МакЭвилли сондай-ақ Васубандхудың үш табиғатты ұсынуы Плотиннің неоплатонистік көзқарастарымен, оның әмбебап "Бір", "Ақыл" және "Жан" ұғымдарымен үйлеседі деп санайды.

Чан

Чан/Дзен буддизмінің негізгі ілімі сегіз сананың төрт даналыққа өзгеруін сипаттайды. Осы ілімде буддалық тәжірибе – сананың шуағын сыртқы деп қате түсінуден, «өз табиғатыңды тікелей көруге», яғни кеншоға бұру болып табылады. Осылайша, сегізінші сана Ұлы толық айна даналығына, жетінші сана – теңдік (жалпылама табиғат) даналығына, алтыншы сана – терең қарастыру даналығына, ал біріншіден бесінші саналар – барлық істі атқару (әрекеттің толықтығы) даналығына айналады.