Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз

Триангулум Австрале – Оңтүстік аспан жарты шарындағы шағын шоқжұлдыз. Оның атауы латын тілінен аударғанда "оңтүстік үшбұрыш" деген мағынаны білдіреді, бұл оны солтүстік аспандағы Триангулумнан ерекшелейді және оның ең жарқын үш жұлдызының өткір, дерлік теңқабырлы пішінінен туындаған. Бұл шоқжұлдызды алғаш рет 1589 жылы Петрус Планциус аспан глобусында Triangulus Antarcticus деп бейнелеген, ал 1603 жылы Иоганн Байер өз еңбегі Uranometria-да оны дәлірек және қазіргі атауымен суреттеген. Француз саяхатшысы және астрономы Николя Луи де Лакаилль 1756 жылы жарқын жұлдыздарды картаға түсіріп, оларға Байер белгілеулерін берді. Альфа Триангули Аустралис, Атрия деп белгілі, екінші дәрежелі қызғылт түсті алып жұлдыз және бұл шоқжұлдыздың ең жарқын жұлдызы, сонымен қатар түнгі аспандағы 42-ші ең жарқын жұлдыз. Үшбұрышты толықтыратын екі ақ басты тізбекті жұлдыз – Бета және Гамма Триангули Аустралис. Бұл шоқжұлдыз Құс жолында орналасқан және көптеген жұлдыздарды қамтиды, бірақ көз тартарлық әдемі нысандар көп емес. Ерекше ерекшеліктеріне ашық шоғыр NGC 6025 және планеталық тұмандық NGC 5979 жатады. Ұлы тартымдылық, Құс жолы галактикасын қоса, Ланьякея суперкластерінің гравитациялық орталығы, Триангулум Австрале мен көршілес Норма шоқжұлдызының арасында орналасқан.

Тарих

XVI ғасырдың басында итальяндық теңізші Америго Веспуччи Жаңа әлемді зерттеді. Ол оңтүстік жарты шардағы жұлдыздарды тануды үйреніп, өзінің демеушісі Португалия королі Мануэль I үшін каталог жасады, ол қазір жоғалып кетті. Каталогпен қатар, Веспуччи оңтүстік жұлдыздарының сипаттамаларын жазды, соның ішінде Triangulum Australe немесе Apus болуы мүмкін үшбұрышты да. Бұл 1504 жылы *Mundus Novus* ретінде жарияланды. Шоқжұлдызды алғаш рет 1589 жылы фламанд астрономы және дін қызметкері Петрус Планциус Амстердамда голланд картографы Якоб ван Лангрен басып шығарған 32 1/2 см диаметрлі аспан глобусында көрсетті, онда ол *Triangulus Antarcticus* деп аталды және Арго Навистің оңтүстігінде дұрыс емес бейнеленді. Оның шәкірті Петрус Кейзер голланд саяхатшысы Фредерик де Хоутманмен бірге *Den Zuyden Trianghel* деген атауды ұсынды. Триангулум Австрале 1603 жылы Иоганн Байердің аспан атласы *Uranometria*-да дәлірек бейнеленді, сонымен қатар оған қазіргі атауы да берілді. Николя Луи де Лакаль 1756 жылғы оңтүстік жұлдыздарының картасында Норма, Цирцинус және Триангулум Астрале шоқжұлдыздарын суретшінің құралдары жиынтығында сәйкесінше тікбұрыш пен сызғыш, компас және деңгей ретінде бейнеледі. Оны деңгей ретінде көрсеткен неміс Иоганн Боде өз *Uranographia*-сында оған *Libella* деген балама атау берді. Неміс ақыны және жазушысы Филипп Кезиус үш негізгі жұлдызды үш патриархты – Ыбырайымды, Ысқақты және Яқыпты (Атрияны Ыбырайым ретінде қарастыра отырып) бейнелегенін санады. Австралияның Солтүстік территориясындағы Вардаман тайпасы Триангулум Австрале жұлдыздарын Көктемгі жыланның құйрығы деп есептеді, ол Крукс маңынан Скорпионға дейін созылған. Қазан айында аспанда пайда болатын Көктемгі жылан қараша айында жаңбырды келтіру үшін "найзағайға серпіліс" жасайды.

Сипаттамалары

Триангулум Астрале – солтүстікте Норма, батыста Цирцин, оңтүстікте Апус және шығыста Ара шоқжұлдыздарымен шектесетін кішкентай шоқжұлдыз. Ол көрсеткіштердің (Альфа және Бета Центаврлар) жанында орналасқан, олардың арасында тек Цирцин ғана бар. Бұл шоқжұлдыз Көмекей жолының ішінде жатыр, сондықтан оның құрамында көптеген жұлдыздар бар. Дөңгелек үшбұрыш пішіндес келіп, оны анықтау оңай. Триангулум Астрале аспанның оңтүстік жарты шарында Еуропадан көрінбейтіндей алыс орналасқан, бірақ Оңтүстік жарты шардың көп бөлігінен айналмалы болып табылады. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ бекіткен шоқжұлдыздың үш әріптік қысқартуы – "TrA". Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары 18 кесіндіден тұратын көпбұрышпен сипатталады. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың тік көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары -60.26° және -70.51° аралығында жатыр. Триангулум Астрале жыл сайын 23 тамызда сағат 21:00-де ең биік нүктеге жетеді.

Жарық жұлдыздар

Шоқжұлдызды анықтағанда Лакайль он екі жұлдызға Альфадан Ламбдаға дейін Байер белгілерін берді, екі жақын жұлдызды Эта деп атады (біреуі қазір Генри Дрейпер каталогының нөмірімен белгілі), ал Ламбда кейін оның әлсіздігіне байланысты алынып тасталды. Үш ең жарқын жұлдыз – Альфа, Бета және Гамма – үшбұрышты құрайды. Альфа-Триангули-Австралис – қызғылт сары түсті, K2 IIb IIIa спектральді типіндегі жарқын жұлдыз. Оның шамасы +1,91, ол түнгі аспандағы 42-ші ең жарқын жұлдыз. Ол алыста орналасқан, абсолютті шамасы -3,68 және Күннен 5500 есе жарық. Диаметрі Күннен 130 есе үлкен болғандықтан, егер оны Күн жүйесінің ортасына қойсақ, Венера орбитасына жуық жетер еді. Atria атауы оның Байер белгісінің қысқартылған түрі. Бета-Триангули-Австралис – екі жұлдыздан тұратын жұлдыз, оның негізгісі F типіндегі негізгі тізбек жұлдызы, жұлдыздық жіктелуі F1V, ал көрінетін шамасы 2,85. Оның абсолютті шамасы 2,38-ге тең. Оның серігі, шамамен 3 доға минутына қашықтықта, 13-ші шамадағы жұлдыз, ол Бетаның орбитасында болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Үшбұрыштың үшінші мүшесі – Гамма-Триангули-Австралис, оның көрінетін шамасы 2,87. Бұл А типіндегі негізгі тізбек жұлдызы, спектральді класы А1 V, ол алыста орналасқан. Бетаның жанында, үшбұрыштың сыртында орналасқан Дельта-Триангули-Австралис +3,8 шамасымен төртінші ең жарқын жұлдыз болып табылады. Ол G2Ib II типіндегі сары алып жұлдыз және алыста жатыр. Бета мен Гамманың арасында орналасқан Эпсилон-Триангули-Австралис – оптикалық екі жұлдыз. Ең жарқын жұлдыз – Эпсилон-Триангули-Австралис A – +4,11 шамасымен K1.5III спектральді типіндегі қызғылт сары K типіндегі кіші алып жұлдыз. Оның оптикалық серігі – Эпсилон-Триангули-Австралис B (немесе HD 138510) – +9,32 шамасы бар A9IV/V спектральді типіндегі негізгі тізбек жұлдызы. Зета-Триангули-Австралис +4,91 шамасымен және F9V спектральді класымен жұлдыз ретінде көрінеді, бірақ іс жүзінде жақын серігі бар спектроскопиялық екі жұлдыз, мүмкін қызыл ергежейлі. Олар 13 күнде бір-бірін айналып тұрады. Жас жұлдыз, оның қозғалысы Үлкен Аюдың қозғалыс тобының мүшесі екенін көрсетеді. Иота-Триангули-Австралис 7,5 см телескоп арқылы қарағанда сары және ақ жұлдыздардан тұратын көп жұлдызды жүйе болып көрінеді. Ең жарқын жұлдыздың спектральді типі F4IV, ол спектроскопиялық екі жұлдыз, оның құрамдас бөліктері 39,88 күнде бір-бірін айналып жүретін екі сары ақ жұлдыз. Бастапқы жұлдыз – гамма-Дорадус типіндегі, 1,45 күнде пульсациялайтын жұлдыз. Ең әлсіз жұлдыз жүйемен байланысты емес, сондықтан жүйе оптикалық екі жұлдыз болып табылады. HD 147018 – 2009 жылы HD 147018 b және HD 147018 c деп аталатын екі экзопланетасы бар, G9V типіндегі, 8,3 шамасы бар Күнге ұқсас жұлдыз. 5,11 шамасындағы сары түсті жарқын алып Каппа-Триангули-Австралис G5IIa типіндегі, Күн жүйесінен шамамен алыста орналасқан. Эта-Триангули-Австралис (немесе Эта1-Триангули-Австралис) – Жерден шамамен қашықтықта орналасқан, 5,89 шамасы бар, B7IVe спектральді типіндегі Be жұлдызы. Лакайль жақын жұлдызды да Эта деп атады, оған Фрэнсис Бейли екі түрлі басылымда жарық жұлдыздың немесе екеуінің де атын қолданды. Олардың әлсіздігіне қарамастан, Бенджамин Гулд олардың Байер белгілерін сақтады, өйткені олар оңтүстік аспан полюсіне 25 градустан жақын болды. Екінші Эта қазір HD 150550 деп аталады. Бұл орташа шамасы 6,53 және A1III типіндегі өзгермелі жұлдыз.

Айнымалы жұлдыздар

Triangulum Australe бірнеше цефеидтік айнымалыларды қамтиды, олардың барлығы да қалың көзбен көруге тым әлсіз: R Trianguli Australis 3,389 күн ішінде 6,4-тен 6,9 шамасына дейін, S Trianguli Australis 6,323 күн ішінде 6,1-ден 6,8 шамасына дейін, ал U Trianguli Australis жарықтығы 7,5-тен 8,3-қа дейін 2,568 күн ішінде өзгереді. Үшеуі де спектрлік типтері F7Ib/II, F8II және F8Ib/II сары ақ алыптар. RT Trianguli Australis – C2, CH және ⋅CN молекулалық фрагменттерінде күшті сіңіру жолақтарын көрсететін ерекше цефеидтік айнымалы және R спектрлік типіндегі көміртек цефеиді ретінде жіктеледі. Ол 9,2 және 9,97 шамалары арасында 1,95 күн ішінде өзгереді. Gamma-ға жақын орналасқан X Trianguli Australis – орташа шамасы 5,63 болатын өзгермелі көміртек жұлдызы. Оның шамамен 385 және 455 күн болатын екі периоды бар және спектрлік типі C5, 5(Nb). EK Trianguli Australis, SU Ursae Majoris типіндегі карлик жаңалық, алғаш рет 1978 жылы байқалды және 1980 жылы ресми түрде сипатталды. Ол бір-бірін 1,5 сағат сайын айналып жүретін ақ жұлдыз бен донор жұлдыздан тұрады. Ақ жұлдыз екінші жұлдыздан материяны аккрециялық дискіге сіңіреді және мезгіл-мезгіл жарылып, супер-жарылыстарда 11,2 шамасына, қалыпты жарылыстарда 12,1 шамасына жетеді және тыныш күйде 16,7 шамасында қалады. NR Trianguli Australis 2008 жылдың сәуірінде 8,4 шамасына жеткен, ал қыркүйек айында 12,4 шамасына дейін төмендеген баяу жаңалық болды.

Терең аспан нысандары

Triangulum Australe ғарыш кеңістігінде көптеген терең аспан нысандары жоқ – бір ашық жұлдыздық шоғыр және бірнеше планеталық тұмандықтар мен көңілсіз галактикалар бар. NGC 6025 – 7-ден 9-ға дейінгі шамадағы шамамен 30 жұлдыздан тұратын ашық шоғыр. Бета Триангули Австралистен 3 градус солтүстікке және 1 градус шығысқа қарай орналасқан, ол шамамен қашықтықта жатыр және диаметрі шамамен. Оның ең жарық жұлдызы – MQ Trianguli Australis, оның көрінетін шамасы 7,1. NGC 5979, көрінетін шамасы 12,3 болатын планеталық тұмандық, үлкейту кезінде көкшіл-жасыл түспен көзге түседі, ал Henize 2 138 – шамасы 11,0 болатын кішкентай планеталық тұмандық. NGC 5938 – 300 миллион жарық жылы (90 мегапарсек) қашықтықта орналасқан алыс спиральді галактика. Ол Эпсилон Триангули Австралистен 5 градус оңтүстікте орналасқан. ESO 69 6 – 600 миллион жарық жылы (185 мегапарсек) қашықтықта орналасқан, бірігіп жатқан галактикалар жұбы. Өзара әрекеттесу салдарынан олардың құрамы ұзын құйрықтарға созылып шыққан.

Мәдениетте

Триангулум Австрале Бразилияның туында бейнеленген, Оңтүстік аймақтың үш штатын символдайды. Бұл шоқжұлдыз "Оңтүстік – менің елім" сепаратистік қозғалысының туында қолданылған жалғыз жұлдыздық шоқжұлдыз болып табылады.