Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарындағы шоқжұлдыз – Телескоп. Бұл оңтүстік аспан жарты шарындағы он екі шоқжұлдыздың бірі, 18-ші ғасырда француз астрономы Николя Луи де Лакаилл атайды және ғылыми құралдарды бейнелейтін бірнеше шоқжұлдыздың бірі. Оның атауы – телескоп сөзінің грек тілінен латын тіліне аудармасы. Кейіннен Фрэнсис Бейли мен Бенджамин Гулд Телескоп шоқжұлдызының көлемін қысқартты. Шоқжұлдыздағы ең жарық жұлдыз – Альфа Телескопи, көк түсті ақ субгигант, оның шамасы 3,5, одан кейін 4,1 шамалы қызғылт сары жұлдыз Зета Телескопи. Эта және PZ Телескопи – жас жұлдыздық жүйелер, олардың бөлшек дискілері және қоңыр еріктел жұлдыздары бар. Телескопта екі ерекше жұлдыз бар, олар өте аз сутегіне ие және екі ақ жұлдыздың бірігуі нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін: PV Телескопи, сондай-ақ HD 168476 деп те аталады, қызу көк экстремалды гелий жұлдызы, ал RS Телескопи – R Coronae Borealis айнымалы жұлдызы. RR Телескопи – катаклизмік айнымалы жұлдыз, ол 1948 жылы 6 шамалы нова ретінде жарқылдады. 2020 жылы Телескопта қара тесігі бар алғашқы белгілі жұлдыздық жүйе QV Телескопи (HR 6819) орналасқан деген болжам болды, бірақ 2022 жылы жасалған бақылаулар бұл екі негізгі тізбек жұлдызынан тұратын жұп жүйе екенін, қара тесігі жоқ екенін көрсетті.

Тарих

1751–52 жылдары Николя Луи де Лакайль француз тілінде le Telescope деп атаған, әуе телескобын бейнелейтін шоқжұлдызды енгізді, ол Жақсы Үміт мүйісінде екі жыл бойы 10 000 оңтүстік жұлдызын бақылап, каталогтағаннан кейін жасалды. Ол Еуропадан көрінбейтін Оңтүстік аспан жарты шарының белгісіз аймақтарында 14 жаңа шоқжұлдыз ойлап тапты. Біреуін қоспағанда, барлығы Ағарту дәуірін символдайтын құралдарды құрметтеді. Түнгі аспанның 40 градусын қамтитын телескоп, Сарышаян мен Шырақшының арасында солтүстікке қарай созылды. Лакайль 1763 жылы оның атын латын тілінде Telescopium деп өзгертті. Бұл шоқжұлдыз басқа да атаулармен белгілі болды. Ол XVIII ғасырда Tubus Astronomicus деп аталды, сол кезде телескоптарды бейнелейтін үш шоқжұлдыз мойындалды – Егіздер мен Аурига арасындағы Tubus Herschelii Major және Торпақ пен Орион арасындағы Tubus Herschelii Minor, екеуі де XIX ғасырға қарай қолданыстан шығып қалды. Иоганн Боде 1805 жылғы Gestirne еңбегінде оны Astronomische Fernrohr деп атады және оның мөлшерін сақтады, бірақ кейін астрономдар Фрэнсис Бейли мен Бенджамин Гулд оның шекараларын тарылтты. Өте кішірейтілген бұл шоқжұлдыз көрші шоқжұлдыздарға бірнеше жарқын жұлдыздарды жоғалтты: Бета Телескопиясы Эта Сарышаянға айналды, ол Лакайль оны Телескопиумға орналастырғанға дейін болған, Гамма Скорпионға орналастырылды және Гулд оны G Scorpii деп атады, Тета Телескопиясы d Офиухи ескі атауына қайта оралды, ал Сигма Телескопиясы Оңтүстік Тажға (Corona Australis) орналастырылды. Бастапқыда каталогталмаған, соңғысы қазір HR 6875 деп белгілі. Лакайльдің бастапқыда Эта Телескопия деп атаған нысаны – ашық жұлдыздар шоғыры Мессье 7 – қазір Скорпионда орналасқан, ал Гулд 5 шамалы жұлдыз үшін Байер белгілеуін қолданды, оның пікірінше, ол әріпке лайық болды.

Сипаттамалары

Кішкентай шоқжұлдыз Телескоп солтүстік жағынан Сақишші және Оңтүстік Таж шоқжұлдыздарымен, батыс жағынан Ара, оңтүстік жағынан Паво, шығыс жағынан Инд шоқжұлдыздарымен шектеседі және солтүстік-шығыс бұрышында Микроскоп шоқжұлдызына тікелей жақын орналасқан. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ бекіткен шоқжұлдыздың үш әріптік қысқартуы "Tel" болып табылады. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы анықтаған шоқжұлдыздың ресми шекаралары төртбұрыш түрінде берілген. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары −45.09° және −56.98° аралығында орналасқан. Бұл шоқжұлдыздың барлығы 33° солтүстік ендігінен оңтүстікке қарай орналасқан бақылаушыларға көрінеді.

Жұлдыздар

Бұл шоқжұлдыздың шекарасында 6,5 жұлдыздық шамасынан жарық 57 жұлдыз бар. Альфа Телескопы 3,5 жұлдыздық шамасымен шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыз болып табылады. Бұл 250 жарық жылы қашықтықта орналасқан көк-ақ субгигант, спектрлік түрі B3IV. Ол Күннің жарықтығынан 800 есе көп сәуле шашып, оның массасы 5,2±0,4 есе көп және радиусы 3,3±0,5 есе көп деп бағаланады. Альфа Телескопының жанында екі көк-ақ жұлдыз орналасқан, олар Дельта Телескопының атауын бөліседі. Delta¹ Телескопы спектрлік түрі B6IV және көрінетін шамасы 4.9, ал Delta² Телескопы спектрлік түрі B3III және шамасы 5.1. Олар оптикалық қос жұлдызды құрайды, өйткені жұлдыздар 710 және 1190 жарық жылы қашықтықта орналасқан деп есептеледі. М4.5V типті қызыл карлик, әлсіз (шамасы 12.23) Глизе 754 - Жерге ең жақын 100 жұлдыздың бірі, 19,3 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның Галактиканың айналасындағы эксцентрикалық орбитасы оның Күн жүйесінің қалың дискісінде пайда болғандығын көрсетеді. Он бес жұлдыздың кем дегенде төртеуі - K спектрлік класындағы қызғылт сары алыптар. Жұлдыздықтағы екінші ең жарық жұлдыз - 4.1 жұлдыздық шамасы - K1III IV спектрлік түріндегі қызғылт сары субгигант - Zeta Телескопы. Күннің массасынан 1,53 есе көп, оның жарықтылығы 512 есе көп. Жерден 127 жарық жылы қашықтықта орналасқан ол сары немесе қызғылт түсті деп сипатталған. Эпсилон Телескопы - қос жұлдыздық жүйе: оның жарқыраған бөлігі - Эпсилон Телескопы A - +4.52 жұлдыздық шамасымен спектрлік түрі K0III-ге жататын қызғылт сары алып, ал 13-ші жұлдыздық шамасымен бірге келетін серігі - Эпсилон Телескопы B - негізгі жұлдыздан 21 доға секунд қашықтықта орналасқан. Жүйе 417 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Iota Телескопы және HD 169405 – 5 жұлдыздық шамалы K0III және K0.5III спектрлік типтегі қызғылт сары алыптар тобын құрайды. Олар Күннен 370 және 497 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Тағы бір қартайып бара жатқан жұлдыз - Каппа Телескопы - спектрлік түрі G9III және 5.18 жұлдыздық шамасы бар сары алып. 1,87 миллиард жыл бұрын пайда болған бұл жұлдыздың массасы Күн массасының 1,6 есеге жуық, ал оның диаметрі Күннің диаметрінен 11 есеге үлкен. Ол Жерден шамамен 293 жарық жылы қашықтықта орналасқан және тағы бір оптикалық қос жұлдыз. Xi Телескопы - 4.89 және 4.94 шамалары арасындағы тұрақсыз өзгермелі жұлдыз. 1079 жарық жылы қашықтықта орналасқан бұл қызыл алып M2III типті спектрлі планета, оның диаметрі Күннің диаметрінен 5,6 есе, ал жарқырауы Күннен 2973 есеге жуық. Тағы бір ретсіз өзгермелі RX Телескопы - бұл қызыл супергигант, оның шамасы 6.45 және 7.47 шамалары арасында өзгеріп отырады, жақсы көру жағдайында ол көзбен көруге болады. BL Телескопы - бұл 778 күннен (2 жыл 48 күн) астам уақыт ішінде 7.09 мен 9.08 шамалары арасында өзгеріп отыратын Алгол тәрізді эклиптикалық қос жүйе. Алғашқысы - сары супергигант, ол өзінен-өзі өзгермелі. Базалық шамасы 9.6-дан 16.5-ке дейін төмендеу, RS Телескопы сирек кездесетін R Coronae Borealis айнымалысы болып табылады. Бұл екі ақ жұлдыздың бірігуінен пайда болған деп есептелетін сутегі жетіспейтін супергигант; 2012 жылға дейін 100-ден аз ашылды. Бұл көлеңкелер жұлдыздың көміртегі шаңын шығарып тастауынан пайда болады деп күтілуде. 2012 жылы төрт рет көмескілік байқалды. PV Телескопы - бұл B класының (көк) экстремалды гелий жұлдызы, ол PV Телескопы айнымалылары деп аталатын айнымалылар класының прототипі. 1952 жылы алғаш рет табылған, онда сутегінің деңгейі өте төмен екені анықталды. Оның шығу тегі туралы бір теория бойынша, ол гелий мен көміртекті оттегі ақ жұлдыздардың бірігуінің нәтижесі. Егер олардың жиынтық массасы Чандрасехар шегінен аспаса, біріншісі екінші жұлдызға қосылып, супергигант болып жанғады. Кейіннен бұл ақ жұлдызға айналу үшін суынудан бұрын экстремалды гелий жұлдызына айналады. RR Телескопы, сондай-ақ Nova Телескопы 1948 деп аталатын, жиі баяу nova деп аталса да, ол қазір M5III қызыл алып пен ақ жұлдыздан тұратын симбиозиялық nova жүйесі ретінде жіктеледі; 1944 және 1948 жылдар аралығында ол 1948 жылдың ортасында 6.0 шамасымен байқалғанға дейін шамамен 7 шамамен жарықты болды. Содан бері ол 12 шамасында баяу әлсіреп келеді. QS Телескопы - ақ жұлдыз және негізгі тізбек донор жұлдызынан тұратын қос жүйе, бұл жағдайда екеуі бір-біріне қарама-қарсы орналасқан. Полярлар деп аталатын донор жұлдыздың материалы ақ жұлдыздың айналасында аккреция дискісін қалыптастырмайды, керісінше, тікелей оған ағылады. Бұл ақ жұлдыздың күшті магнит өрісінің болуымен байланысты. Телескопиумда ешқандай жұлдыздық жүйелер планеталардың бар екендігін растамаса да, олардың бірнешеуінде қоңыр жұлдыздар бар екені анықталды. 12 миллион жылдық Бета Пикторис жылдам қозғалатын тобының мүшесі, Eta Телескопы - жас ақ негізгі тізбек жұлдызы, шамасы 5.0 және спектрлік түрі A0V. Онда қоңыр жұлдыз серігі бар және шаңды диск бар, оның спектрлік түрі M7V немесе M8V, оның массасы Юпитердің массасынан 20-50 есе көп. Жүйе күрделі, өйткені ол ортақ қозғалысқа ие (және гравитациялық байланысты) HD 181327 жұлдызымен, оның өзінің шаңды дискісі бар. Бұл соңғы жұлдыз - 7.0 шамасы бар F6V спектрлік түріндегі сары-ақ негізгі тізбек жұлдызы. PZ Телескопы - тағы бір жас жұлдыз, оның шаңды дискісі және субжұлдыздық қоңыр жұлдыз серігі бар, бірақ 24 миллион жылдық жасы Бета Пикторис жылдам қозғалатын тобының бөлігі болуына тым ескі. HD 191760 - спектрлік түрі G3IV/V сары субгигант - жұлдыз негізгі тізбектен суынып, кеңейіп бара жатыр. Шамамен төрт миллиард жылдық деп есептелетін бұл жұлдыздың массасы Күн массасынан 1,1-1,3 есе көп, жарқырауы 2,69 есе көп және радиусы оның 1,62 есеге жуық. ESO 3.6 м телескопындағы High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher (HARPS) құралын пайдалана отырып, ол Юпитердің массасынан 38 есе көп массасы бар қоңыр жұлдызы 1,35 AU орташа қашықтықта 505 күн мерзімімен айналып тұратыны анықталды. Бұл жұлдыздан тым жақын қашықтық, "қоңыр жұлдыз шөлі" деп аталатын диапазон.

Терең аспан нысандары

Телескоп тобы – біздің галактикамыздан 37 мегапарсек (120 миллион жарық жылы) қашықтықта орналасқан, шоқжұлдыздың солтүстік-шығыс бөлігінде үш градусқа созылған он екі галактикадан тұратын топ. Ең жарық мүшесі – эллипстік галактика NGC 6868, ал батысында спиральді (немесе, мүмкін, линза тәрізді) галактика NGC 6861 орналасқан. Бұл галактикалар тобындағы екі кіші топтың ең жарқын мүшелері және болашақта бірігуге ұмтылып келеді. NGC 6584 шар тәрізді шоғыры Тета Араяның жанында орналасқан және Жерден 45 000 жарық жылы қашықтықта. Бұл Остерхофф I типіндегі шоғыр, және кем дегенде 69 өзгермелі жұлдызды қамтиды, олардың көпшілігі RR Lyrae өзгермелі жұлдыздары. IC 4699 планеталық тұмандығы 13-ші шамада және Альфа мен Эпсилон Телескопы арасында орналасқан. IC 4889 – көрінетін шамасы 11,3 эллипстік галактика, ол Nu Telescopii 5,3 шамасынан 2 градус солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Оны 40 см телескоп арқылы бақылау оның орталық аймағы мен галосын ашып көрсетеді. NGC 6845 – шамамен 4' × 2' аумақты алып жатқан, 88 мегапарсек (287 миллион жарық жылы) қашықтықта орналасқан төрт галактикадан – екі спиральді және екі линза тәрізді галактикадан – тұратын өзара әрекеттесетін жүйе. SN 2008da – 2008 жылдың маусым айында спиральді галактика NGC 6845A-да байқалған II типті супернова. SN 1998bw – 1998 жылдың сәуірінде ESO184 G82 галактикасының спиральді қолында байқалған жарқын супернова, және ол GRB 980425 гамма сәулесінің шығару көзі болуы мүмкін деген жорамал бар.