Кіріспе

Зығыр майы, сондай-ақ ақша май немесе зығыр тұқымының майы (тағамдық түрінде) – зығыр өсімдігінің (Linum usitatissimum) құрғатылған, піскен тұқымдарынан алынатын түссізден сарғышқа дейінгі май. Майды престеу арқылы, кейде еріткішпен сығып алу арқылы қолға жеткізіледі. Полимерлену қасиеттеріне байланысты зығыр майы басқа майлардың, шайырлардың немесе еріткіштердің қоспаларымен араластырылып, ағаш өңдеуде сіңдіргіш, кептіретін май немесе лак ретінде, майлы бояуларда пигмент байланыстырғыш ретінде, пластификатор және қатайтқыш ретінде, сондай-ақ линолеум жасауда қолданылады. Синтетикалық алкидтік шайырлардың қолжетімділігінің артуына байланысты соңғы онжылдықтарда зығыр майының қолданылуы азайды – олар ұқсас қызмет етеді, бірақ сарғаюға төзімді. Зығыр майы – диеталық қосымша ретінде, α-линолен қышқылының, омега-3 май қышқылының көзі ретінде сұранысқа ие тағамдық май. Еуропаның кейбір аймақтарында оны дәстүрлі түрде картоп және айранмен жейді.

Құрылымы мен құрамы

Зығыр майы басқа майлар сияқты триглицеридтер болып табылады. Зығыр майын ерекшелегені – ауада тотығатын α-линолен қышқылының өте көп мөлшері. Типтік зығыр майындағы май қышқылдары келесідей түрлерге жатады:
Үш рет қанықпаған α-линолен қышқылы (51,9–55,2%),
Қаныққан қышқылдар – пальмитин қышқылы (шамамен 7%) және стеарин қышқылы (3,4–4,6%),
Бір рет қанықпаған олеин қышқылы (18,5–22,6%),
Екі рет қанықпаған линол қышқылы (14,2–17%).

Құрғату қасиеттері

Ди- және триқансыз эфирлердің жоғары мөлшеріне ие зығыр майы, ауадағы оттегіге ұшырағанда полимерлену реакцияларына бейім. Бұл полимерлену, автоокислеу деп аталады, материалдың қаттығуына алып келеді. Ерте кептірудің алдын алу үшін зығыр майынан жасалған өнімдер (май бояулары, шпатель) ауа өткізбейтін ыдыстарда сақталады. Зығыр майына малынған шүберектер өрт қаупін тудырады, себебі олар жылдам тотығу үшін үлкен бетті ұсынады. Зығыр майының тотығуы экзотермиялық болып келеді, бұл өздігінен тұтануға әкелуі мүмкін. 1991 жылы Филадельфиядағы One Meridian Plaza ғимараты өрттен қирады, нәтижесінде үш өрт сөндіруші қаза тапты, бұл өрт зығыр майына батырылған шүберектерден болған деп саналады.

Қолданбалар

Зығыр майының көптеген қолданысы оның кебу қасиеттерін пайдаланады, яғни бастапқы материал сұйық немесе кем дегенде иілгіш, ал ескірген материал қатты, бірақ сынғыш емес. Нәтижесінде алынған көмірсутек негізді материалдың суды тебу (гидрофобты) қасиеті артықшылықты. Зығыр майымен өңделген бақша жиһаздарында саңылау пайда болуы мүмкін. Майланған ағаш сарғыш түсті болуы мүмкін және уақыт өте келе қараюы мүмкін. Майға тигенде құрғақ сезілсе де, зерттеулер зығыр майы толыққанды кеппейтінін көрсетеді. Ағаш бұйымдарын зығыр майымен өңдеу кең таралған, бірақ өте сапалы жабын алу үшін бірнеше ай уақыт қажет болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, зығыр майының май қышқылдарының құрылымында байланыс жасау және тотығу процесінде қиындықтар туындайды, осыдан олар көбінесе қара түске өтеді.

Алтынмен қалау

Қайнатылған зығыр майы дәстүрлі майлы алтын жалатуда алтын жапырақтарын негізге (пергамент, кенеп, армян болесі сияқты) жабыстыру үшін қолданылады. Ол су негізді жабысқа қарағанда әлдеқайда ұзақ уақыт бойы жұмыс істеуге мүмкіндік береді және жаққаннан кейінгі алғашқы 12-24 сағат ішінде алтынның белгіленген бетке берік жабысуын қамтамасыз ететін тегіс, қатты бетті құрайды.

Линолеум

Зығыр майы ағаш ұнтағын, пробкa бөлшектерін және осы сияқты материалдарды байланыстыру үшін линолеум еден жабынында қолданылады. 1860 жылы Фредерик Уолтонның ойлап табуынан кейін линолеум, немесе қысқаша "лино", 1870 жылдардан 1970 жылдарға дейін тұрмыстық және өнеркәсіптік едендерді жабудың кең таралған түрі болды, содан кейін ол негізінен ПВХ ("винил") еден жабындарымен ауыстырылды. Дегенмен, 1990 жылдардан бері линолеум қайтадан танымал болып келеді, оның ПВХ-тан экологиялық тұрғыдан жақсы екені ескеріледі. Линолеум линогравюра (линолеум кесу) техникасына атын берді, онда тегіс бетке бедерлі сурет кесіліп, содан кейін боялып, сурет басып шығарылады. Нәтижесі ағаш кесіп басып шығару нәтижелеріне ұқсас.

Тамақ және тамақтануға қосымша

Шикі суық престелген зығыр майы – тамақтану контекстінде зығыр майы деп жиі аталады – оңай тотығады және егер тоңазытпаса, тез бұзылып, жағымсыз иіс пайда болады. Зығыр майын әдетте тамақ пісіруге қолдануға ұсынылмайды. Бір зерттеуде, зығыр тұқымдарының толық пісіп жетілгеніндегі альфа-линолен қышқылының (АЛҚ) мөлшері, тұқымдарды бір жарым сағат бойы 178 °C (352,4 °F) температураға дейін қыздырғаннан кейін төмендемеген. Тағамдық сападағы зығыр майы суық престеу арқылы алынады, ол еріткіштерді қолданусыз, оттегі жоқ жағдайда өндіріледі және тағамдық зығыр майы ретінде сатылады. Жаңа, тоңазытылған және өңделмеген зығыр майы қосымша тағам ретінде қолданылады және дәстүрлі еуропалық этникалық тағам болып саналады, оның жаңғақты дәмі жоғары бағаланады. Кәдімгі зығыр майының құрамында 57-71% арасында көп қанықпаған майлар (альфа-линолен қышқылы, линоль қышқылы) болады. Өсімдік шаруашылығымен айналысатын мамандар жоғары АЛҚ (70%) құрамы бар зығыр тұқымын да жасады. АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (USFDA) жоғары альфа-линоленді зығыр майына жалпыға танымал қауіпсіз (GRAS) мәртебесін берді.

Тұрақты май

Тұрақты май зығыр майын ауаның толық жоқтығында бірнеше күн бойы 300 °C-қа жуық температурада қыздыру арқылы өндіріледі. Мұндай жағдайларда көп қанықпаған май эстері конъюгацияланған диендерге айналады, содан кейін Диелс-Альдер реакциясына түсіп, байланыс құрады. Нәтижесінде алынған өте тұтқыр өнім, біркелкі жабын береді, ол зығыр майынан гөрі иілгіш жабынға айналады. Соя майын да осылай өңдеуге болады, бірақ ол баяу өзгереді. Ал, тун майы өте жылдам өзгереді, 260 °C температурада бірнеше минут ішінде толыққанды түрленеді. Тұрақты майдан дайындалған жабындар бастапқы майлардан алынған жабындарға қарағанда сарғаюға көбірек төзімді.

Қайнатылған зығыр майы

Қайнатылған зығыр майы – шикі зығыр майы, тұрақ майы (жоғарыда қараңыз) және металл майының кептіргіштерінің (кептіруді жеделдететін катализаторлардың) қоспасы. Қорғасын оксиді (қорғасын оксиді сілтілік болып табылады) атмосфералық оттегімен реакцияласу арқылы зығыр майының қатаюын (полимерленуін) күшейтетін қорғасын "сабындарын" түзетіп, осылайша кептіру процесін жеделдетеді. Қыздыру кептіру уақытын қысқартады.

Шикі зығыр майы

Шикі зығыр майы – өңделмеген, кептіргіштер мен сұйытқыштар қосылмаған негізгі май. Көбінесе қайнатылған май жасау үшін шикізат ретінде қолданылады. Ол кептіру майы деп саналарлықтай жеткілікті түрде немесе жылдам кеппейді. Шикі зығыр майы кейде крикет таяқшаларын майлау үшін қолданылады, бұл беткейлік үйкелісті арттырып, допты жақсырақ басқаруға көмектеседі. Бұрын былғары жазық белдік жетегін сырғанауды азайту үшін де қолданылған.