Кіріспе

АҚШ-та дамыған сындық теория мектебі (Critical legal studies - CLS) – 1970 жылдары АҚШ-та дамыған сындық теория мектебі. CLS жақтастары заңдардың қоғамның қалыпты жағдайын сақтау үшін жасалғанын және осы арқылы маргиналды топтарға қатысты оның көзқарастарын бекіткенін айтады. Әлемдегі сындық құқық ғалымдарының пікірлері әртүрлі болғанымен, сындық құқық зерттеулерінің негізгі мақсаттары бойынша жалпы келісім бар: көрінеу бейтарап және қатаң заңдық доктриналардың күмәнділігі мен ықтимал артықшылықтарын көрсету; құқықтық шешімдердің тарихи, әлеуметтік, экономикалық және психологиялық салдарларын жария ету; құқықтық талдау мен құқықтық мәдениетті түсіндіріп, құқықтық процестерге ашықтық енгізу, осылайша олар әлеуметтік жауапкершілігі бар азаматтардың қолдауын алуға тиіс. "CLS" және "Crit" аббревиатуралары кейде осы қозғалысқа және оның жақтастарына сілтеме жасау үшін қолданылады. CLS ғалымдары Дункан Кеннеди мен Карл Клэрдің айтуынша, сындық құқық зерттеулері "заңдық білім мен практиканың адамгершілік, теңдік және демократиялық қоғам құруға бағытталған күреске қатыстылығымен" айналысқан. Өзінің ең ықпалды кезеңінде сындық құқық зерттеулері қозғалысы құқық академиясында қызу пікір-таластарға себеп болды. Роберто Мангабейра Унгер сияқты мүшелер бұл институттарды жаңаша құруға тырысты, оларды тек қана қатал күрестегі уақытша бітім емес, адамдардың бірлесіп өмір сүруінің көрінісі ретінде қарастырды және олар қозғалыстың ең күшті дауысы және алға жылжудың жалғыз жолы деп есептелді. Унгер және қозғалыстың басқа мүшелері оны жаңа бағыттарда дамытуға тырысуда, мысалы, институционалдық баламаларды әзірлеудің негізі ретінде құқықтық талдауды пайдалану.

Тарих

Критикалық құқықтық зерттеулердің (КҚЗ) зияткерлік бастаулары, көбінесе американдық құқықтық реализмге байланысты болғанымен, ерекше ғылыми қозғалыс ретінде тек 1970 жылдардың соңында толыққанды қалыптасты. Көптеген американдық КҚЗ ғалымдарының бірінші толқыны, 1960-1970 жылдардағы азаматтық құқықтар қозғалысы, әйелдер құқықтары қозғалысы және соғысқа қарсы қозғалыстың ықпалымен заң білімін алды. Американың ішкі саясатына қатысты сындық ұстаным ретінде басталган бұл қозғалыс, ақырында қазіргі Батыс қоғамының басым құқықтық идеологиясына сынды көзқарасқа ұласты. Отандық теория мен еуропалық әлеуметтік теоретиктердің еңбектеріне сүйене отырып, "критиктер" негізгі құқықтық ой-пікір мен практиканың түбінде жатқан көптеген мифтерді жоюға тырысты. Британдық КҚЗ қозғалысы американдық әріптесімен шамамен бір уақытта басталды. Дегенмен, ол жыл сайын өткізілетін бірқатар конференциялар, әсіресе Критикалық құқықтық конференция және Ұлттық критикалық заңгерлер тобына бағытталды. Қоғамда теория мен практика арасындағы, марксизмді зерттеушілер мен деконструкциямен айналысушылар арасындағы, тікелей саяси қатысуға ұмтылушылар мен эстетика және этика саласында жұмыс істейтіндер арасындағы қақтығыстар сақталып отыр. Францияда, заңгерлік дәстүр заң факультеттерімен тығыз бақыланып, Кассациялық сот, Мемлекеттік кеңес және Ұлттық сот мектебі сияқты Наполеондық институттардың қадағалауында болды. 1986 жылы танымал социолог Пьер Бурдье "La Force De La Loi, Elements Pour Une Sociologie du Champ Juridique" ("Заң күші: құқықтық өрістің социологиясына қарай") атты еңбегін жариялағанда үлкен резонанс тудырды, ол 1987 жылы Hastings Law Journal журналында жарық көрді. Бұл континенттік Критикалық құқықтық зерттеулердің басталуын білдірді.

Американың құқықтық реализмімен байланысы

Критикалық құқықтық зерттеулердің зияткерлік бастауы 1930 жылдардағы американдық құқықтық реализм қозғалысына тікелей байланысты. 1930 жылға дейін американдық құқықтануда соттардың істерді қалай шешетіні туралы формалистік көзқарас басым болды. Бұл көзқарасқа сәйкес, судьялар істерді нақты заң ережелері мен олардың негізіндегі себептер арқылы шешеді, бұл ережелер мен себептер бірегей нәтижеге қанағаттандыруға тиіс. Құқықтық реалистер заңдық және сот практикасының нақтылама екенін, ал апелляциялық соттар істерді заңға емес, істің фактілеріне сәйкес әділ деп санайтынына қарай шешетінін дәлелдеді. "20-шы ғасырдың ең маңызды құқықтану қозғалысы" саналатын американдық құқықтық реализм, формалистік қағидаларды жоққа шығару арқылы американдық құқықтық ғылымын дүрліктірді, бұл қағидалар бұрын құқықтанудың берік негізі деп есептелген. Заңдық реализмнің ықпалы американдық құқықтық ғылымын ондаған жылдар бойы мазалады. Алан Хант: "1930 жылдардағы реализм мен 1970 жылдардың соңындағы сыншыл құқықтық зерттеулердің пайда болуы арасындағы кезең – заң процесінің объективтілігі туралы түсінік беретін құқықтық теорияның негізін қалпына келтіруге жасалған бірнеше сәтсіз әрекеттердің тізбегі болды. Бірақ пост-реализм ұсынған түсіндірме, ережелерді орындау доктринасынан гөрі күрделірек болуға тиіс еді" деп жазады. Гарвард құқық профессоры Дункан Кеннеди, Унгермен бірге осы қозғалыстың негізгі тұлғаларының бірі, сыншыл құқықтық зерттеулердің алғашқы күндерін еске алып: "Желідегі дерлік барлық адам 60-шы жылдардағы радикалды саясатқа немесе оның бір түріне жататын радикалды көзқарастарға қызығушылық танытқан ақ нәсілді ер адам болды. Кейбіреулері марксистік ортадан, ал кейбіреулері демократиялық реформадан келді" деді. Кеннеди сыншыл құқықтық зерттеулердің екі жақты сипатын атап өтті: солшыл ғалымдар/белсенділер желісі және ғылыми әдебиет ретінде. "[С]ыншыл құқықтық зерттеулердің екі аспектісі бар. Ол ғылыми әдебиет және сонымен қатар заң факультетінің саясатында белсенділер ретінде өздерін санаған адамдардың желісі. Бастапқыда ғылыми әдебиетті заң факультетінде белсенділік танытқан адамдар жазды. Құқықтық сын теориясы – бұл теория емес. Бұл осы адамдар желісі жасайтын әдебиет. Менің ойымша, сіз әдебиеттегі кейбір тақырыптарды, уақыт өте келе өзгерген тақырыптарды анықтай аласыз." CLS қозғалысының көрнекті қатысушылары: Деррик Белл, Дрюцилла Корнелл, Мэри Джо Фраг, Марк Келман, Алан Хант, Катарина Маккиннон, Пол О'Коннелл, Питер Фицпатрик, Мортон Хорвиц, Джек Балкин, Костас Дузинас, Карл Клэр, Питер Габел, Роберто Унгер, Рената Салекл, Марк Тушнет, Луис Майкл Сейдман, Джон Строусон және Марта Финеман.

Зияткерлік және саяси ахуал

Роберто Унгер, сыншыл құқықтық зерттеулердің маңызды мүшесі, оның ықпалы қозғалыстың төмендеуінен кейінгі ондаған жылдар бойына зор болды, сыншыл құқықтық зерттеулердің негізін қалаушылар "оның үнемі жалғасып жатқан ойлау мектебіне немесе жазу жанрына айналуын ешқашан көздемегенін" жазды. Олар белгілі бір жағдайға араласуды қалады. XIX ғасырдың доктриналық формализмінің тікелей мұрагері, құқықтық талдау арқылы "еркін қоғамның ішкі құқықтық мазмұнын" анықтауға тырысқан, дәлелді өңдеу әдісі заң материалдарын "идеалдық элемент" бар деп қарастырды, заң мәтініндегі қарама-қайшылықтар мен түсініксіздіктердің астында жатқан табиғи құқықтық субстанция. Дәлелді өңдеу тәжірибесінде, осы табиғи құқықтық субстанция судьялар заңның саясаты мен қағидаттары арқылы ойластыру арқылы біртіндеп ашатын, "базар экономикасының, демократиялық саясаттың және нарық пен мемлекеттен тыс азаматтық қоғамның негізгі институционалдық құрылымдарын" сұрақсыз қабылдайтын міндетті жүйені құрайды. Унгер және басқалар дәлелді өңдеудің бірнеше себептермен зиянды әсер еткенін айтты: ол заңды келісімдер мен ымыраның нәтижесі ретінде қарастырды, оның орнына оны заңды түсіндіру арқылы ашылуы тиіс тұтас, ұтымды міндетті жүйе бар деп қарады; ол судьялардың заң шығарудағы өз рөлін жоққа шығарып, билікті узурпациялауын жасырды; және, соңында, дәлелді өңдеу заңды әлеуметтік өзгерістердің механизмі ретінде пайдалануға кедері келтірді. Заңдық түсіндіру контексінен өзге, сыншыл құқықтық зерттеулер саяси контекстке жауап ретінде де пайда болды, атап айтқанда, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бекітілген әлеуметтік-демократиялық келісім канондық мәртебеге ие болған және қоғамды ұйымдастыру туралы белсенді пікірталас күрт төмендеген ортада, бұл Унгер "неолибералдық ортодоксальдықтың, мемлекеттік капитализмнің және салықтар мен трансферттер арқылы өтемақылық қайта бөлудің комбинациясын" қамтитын әлеуметтік ұйым туралы үстем консенсусты тиімді бекітеді. Сыншыл құқықтанушылар бұл консенсусты сынап, құқықтық теорияны әлеуметтік және саяси ұйымның баламалы формаларын зерттеу құралы ретінде пайдалануға тырысты. Критикалық рационализмге сәйкес, неміс заңгері Рейнхольд Зиппелиус өзінің "Құқықтық философиясында" Поппердің "сынақ және қателік" әдісін қолданады.

Тақырыптар

CLS (көпшілік мектептер мен қозғалыстар сияқты) бір жақты, монолитті ой-пікірлерді тудырмағанмен, оның жақтастарының еңбектерінде бірнеше ортақ тақырыптарды анықтауға болады. Біріншісі – жалпы қабылдауға қарсы, құқықтық материалдар (заңдар мен сот шешімдері сияқты) сот дауларының нәтижесін толықтай анықтамайды, яғни заң сот төрешілеріне маңызды шектеулер қоя алады, бірақ соңғы салдарында, бұл оларды нақты жағдайда нақты шешімге келуге толығымен міндеттей бермейді. Бұл тұжырым заңгерлер мен заң философтары арасында көптеген пікірталастарды тудырды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін жалғасуда (заң теориясындағы белгісіздік туралы пікірталасқа қараңыз). Екіншіден, «барлық заң – саясат» деген идея бар. Бұл құқықтық шешімдер саяси шешімдердің бір түрі дегенді білдіреді, бірақ сот актілерін және заңнамалық актілерді ажырату мүмкін емес емес. Керісінше, CLS формасы ерекше болуы мүмкін, бірақ екеуі де әлеуметтік кеңістікті құру мен сақтауға негізделгенін дәлелдейді. Бұл аргумент заң мен саясатты толық ажыратуға болатындығы туралы позитивистік идеяға қарсы бағытталған. Соңғы уақытта бұл тұжырым кеңірек тарады. Бұл «барлық заң – саясат» деген редукционизмді қабылдамайды және оның орнына екі саланың өзара байланыста екенін көрсетеді. «Таза» заң немесе саясат жоқ, керісінше, екеуі де бірге жұмыс істейді және екі тілдік деңгей арасында үздіксіз ауысады. Дәстүрлі CLS мектебінің үшінші бағыты – заң көбінесе байлар мен күштілердің мүдделерін қорғайды, оларды кедейлер мен әлсіздердің (әйелдер, этникалық азшылықтар, жұмысшы табы, жергілікті халықтар, мүгедектер, гомосексуалдар және т.б.) әділдік талаптарынан қорғайды. Бұл тұжырым көбінесе заңның не істеу керектігін айтуы мен іс жүзінде не істейтінінің екі түрлі нәрсе екенін айтатын заңдық реализммен байланыстырылады. Көптеген заңдар кедейлер мен әлсіздердің мүдделерін қорғауды мақсат етеді. Бірақ шындығында, олар көбінесе билік элитасының мүдделеріне қызмет етеді. Алайда, бұл міндетті түрде осылай болуы керек емес, дейді CLS ғалымдары. Заң идеясының өзінде әлеуметтік әділетсіздіктің құралына айналуға ешқандай себеп жоқ. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін қажетті реформаның масштабы негізгі құқықтық дискурстың мойындағысынан әлдеқайда үлкен. Сонымен қатар, CLS кейде құқықтық материалдар өзінен-өзі қайшылыққа толы екенін айтады, яғни оң құқықтық тәртіптің құрылымы, мысалы, жекелеушілік пен өзінен басқаға қызмет ету (индивидуализм мен альтруизм) немесе формалды іске асырылу (қатаң ережелерге басымдық беру) және әділ икемділік (кең стандарттарға басымдық беру) сияқты қарама-қарсылықтар сериясына негізделген. Соңында, CLS заңның негізгі болжамдарын сұраққа тоғытады, олардың бірі – Канттың автономды жеке тұлға туралы түсінігі. Заң көбінесе жеке өтініш берушілерді қарсы тараптарына қатысты толыққанды ерік-жігерге ие деп қарастырады. Олар саяси, әлеуметтік немесе экономикалық шектеулерден тыс, ақылға негізделген шешімдер қабылдауға қабілетті. CLS адамдардың өздерінің қоғамдық орталарына, әлеуметтік-экономикалық класына, жынысына, нәсіліне және басқа да өмірлік жағдайларына байланысты, сондықтан олар Канттың стиліндегі автономды актерлер бола алмайды деп санайды. Керісінше, олардың жағдайы оларға ұсынылатын таңдауларды анықтайды және шектейді. Адамдар «еркін» емес, олардың үлкен бөлігін айналасындағы әлеуметтік және саяси құрылымдар анықтайды. Алайда, дәстүрлі тақырыптар кеңірек және радикалды сындық көзқарастармен алмастырылуда. Зияткерлік меншік құқығы, адам құқықтары, сот ісі, қылмыстық құқық, меншік құқығы, халықаралық құқық және т.б. салаларындағы зерттеулер осы дискурстердің дамуына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, CLS құқықтық салаға постмодернизм, квир теориясы, заңға әдеби көзқарас, психоанализ, құқық және эстетика, және колониализмнен кейінгі кезең сияқты жаңа құрылымдарды енгізді.

Дамыған ықпал

Критикалық құқықтық зерттеулер әртүрлі ойлау мектептері мен әлеуметтік қозғалыстардың жиынтығы ретінде жалғасуда. CLS қауымдастығы – заң факультеттеріндегі және Гарвард заң мектебі, Джорджтаун университетінің заң орталығы, Солтүстік-Шығыс университеті, Буффало университеті, Чикаго Кент заң колледжі, Биркбек, Лондон университеті, Жаңа Оңтүстік Уэльс университеті, Мельбурн университеті, Кент университеті, Карлтон университеті, Кил университеті, Глазго университеті, Шығыс Лондон университеті сияқты әлеуметтік-құқықтық зерттеулер кафедраларындағы сыншыл теоретиктер тобына жататын өте кең топ. Америка заң академиясында оның ықпалы мен беделі соңғы жылдары азайған сияқты. Дегенмен, CLS-тің тармақтары, соның ішінде сыни нәсіл теориясы танымалдылығын арттыра беруде. Фемикрит, қазіргі феминисттік теория, экофеминизм және сыни нәсіл теориясы сияқты байланысты ойлау мектептері қазіргі заманғы құқықтық зерттеулерде маңызды рөл атқарады. Соңғы екі онжылдықта халықаралық және салыстырмалы құқық саласында CLS стилінде жазылған әдебиеттердің мол ағыны пайда болды. Бұдан өзге, CLS заң білімінде де практикалық әсер етті, Джорджтаун университетінің заң орталығындағы балама бірінші курс бағдарламасының (мектепте "Curriculum B", немесе "Section 3" деп аталатын) шабыты мен негізгі бағыты осы болды. Ұлыбританияда Кент және Биркбек заңдық білім беруге сындық құқықтық көзқарастарды енгізуге тырысты, оның ішінде Биркбек заң мектебінде сындық құқықтық теорияға негізделген LLM бағдарламасын ұсынды. Әртүрлі зерттеу орталықтары мен институттар CLS-ке негізделген оқыту және зерттеу курстарын құқықтың түрлі салаларында ұсынады, олардың ішінде адам құқықтары, юриспруденция, конституциялық теория және қылмыстық әділеттік бар. Жаңа Зеландияда Отаго университетінің заң факультетінде 2007 жылы Заң мәселелері орталығы құрылды. Law and Critique – Ұлыбританиядағы өзін сыни құқықтық теориямен байланыстыратын сирек журналдардың бірі. Америкада "The Crit" және "Unbound: Harvard Journal of the Legal Left" журналдары ғана өздерін сыни құқықтық зерттеулер үшін платформа ретінде ашық түрде көрсетіп келеді. Алайда, "Заң, мәдениет және гуманитарлық ғылымдар", "Гарвард азаматтық құқықтары және азаматтық бостандықтар заңын қарау", "Ұлттық заңгерлер гильдиясының шолуы", "Әлеуметтік және құқықтық зерттеулер", және "Австралиялық феминисттік заң журналы" сияқты басқа журналдар да сыни құқықтық зерттеулерді жариялап келеді.