Кіріспе

1985 жылғы Джон Роулздың мақаласы 1985 жылғы "Әділеттілік ретінде әділдік: саяси емес, метафизикалық" – Джон Роулздың 1985 жылы жарияланған мақаласы. Онда ол әділеттілік туралы түсінігін сипаттайды. Ол екі негізгі қағиданы қамтиды: еркіндік және теңдік; екіншісі – әділ мүмкіндіктер теңдігі және айырмашылық қағидасы болып екіге бөлінеді. Роулз қағидаларды "лексикалық басымдық" бойынша реттейді, яғни еркіндік қағидасы, әділ мүмкіндіктер теңдігі және айырмашылық қағидасы ретінде басымдық береді. Бұл рет қағидалар іс жүзінде қайшылыққа келген жағдайда олардың маңыздылығын анықтайды. Дегенмен, бұл қағидалар әділеттілік туралы біртұтас, толыққанды түсінік – "Әділеттілік ретінде әділдік" – ретінде қарастырылады және жеке-жеке емес, бір жүйе ретінде жұмыс істейді. Бұл қағидалар әрқашан "ең аз қорғалған" топтың мүддесін қорғауға бағытталған, олардың зиян көруіне немесе естен шығуына жол бермейді. Роулз бұл теорияны алғаш рет 1971 жылы жарық көрген "Әділеттілік теориясы" атты кітабында ұсынды, ал кейіннен "Саяси либерализм" кітабында оның бірнеше тақырыбын кеңейтті.

Бірінші принцип: еркіндік қағидаты

Бірінші және ең маңызды қағида – әркімнің тең құқықтары мен негізгі бостандықтары бар. Ролз "кейбір құқықтар мен бостандықтар басқаларына қарағанда маңыздырақ немесе негізгі" екенін айтты. Мысалы, Сэмюэл Фрименнің пікірінше, Ролз "жеке меншік" – жеке заттар, үй – негізгі бостандық құрайды, бірақ шексіз жеке меншікке абсолютті құқық жоқ. Бұл құқықтар негізгі бостандық ретінде заңмен қорғалады. Үкімет жеке тұлғалардан мұндай құқықтарды өзгертуге, бұзуға немесе алып тастауға құқығы жоқ. Томас Мертенс Ролз қоғам принциптерін "әділ" жағдайда өкілдік азаматтар таңдайды дейді. Ролз «Әділет теориясында» бостандық принципін басқалардың да осындай бостандықтарымен үйлесімді ең кең негізгі бостандық ретінде жариялайды; кейіннен ол «Саяси либерализмде» оны өзгертіп, «әр адамның тең негізгі құқықтар мен бостандықтарының толыққанды жеткілікті жүйесіне тең дәрежеде құқығы бар» деп түсіндірді.

Екінші принцип: теңдік қағидаты

Бұл принцип әділдіктің бір бөлігі болып табылады, ол тарату әділдігін қалыптастырды. Ролз әділ тең мүмкіндік принципіне айырмашылық принципінен лексикалық артықшылық береді: Қоғам ең осал топтың үлесін барынша арттыру үшін, оларға осы жетістіктерге қол жеткізуге қажетті лауазымдар мен мүмкіндіктерді қамтамасыз етпей, теңсіздікті реттей алмайды.

Тең мүмкіндіктер

Бұл принцип бойынша "қызметтер мен лауазымдар" әлеуметтік жағдайына, кастасына немесе жынысына қарамастан, барлық адамдарға ашық болуы тиіс. Бұл принцип "формальды тең мүмкіндіктерден" гөрі күштірек. Ролз адамның әлеуеті тек "құқық" ғана емес, сонымен қатар "шынайы" тең мүмкіндік болуы керек деп санайды.

Айырмашылық қағидаты

Айырмашылық принципі теңсіздіктерді реттейді: ол тек ең нашар жағдайдағылардың пайдасына жұмыс істейтін теңсіздіктерге ғана рұқсат береді. Бұл көбінесе «төменнен жоғарыға қарай таралу» экономикасы деп қате түсіндіріледі; Ролстің аргументі байлықтың «төменнен таралып, жоғарыға қарай диффузияланатын» жүйе ретінде дәлірек сипатталады. Қоғамдағы ең нашар жағдайдағыларға әділ үлесті кепілдік беру арқылы Ролс табиғи түрде туындайтын теңсіздіктерді (мысалы, спортқа қабілеттілік сияқты туа біткен дағдыларды) өтеуге мүмкіндік береді. Ролс айырмашылық принципін әділ мүмкіндіктер теңдігі лексикалық басымдыққа ие болғандықтан, Парето-оптималды сценарийлерден таңдау жасағанда, ең жақсылар емес, ең нашар жағдайдағыларға пайда келтіретін нұсқа әділ болар еді деген негізде қорғайды.

Бастапқы орны

Ролстың аргументінің маңызды бөлігі – оның әділдік принциптері бастапқы жағдайдағы тараптар тарапынан таңдалатыны туралы пікірі. Бұл – тараптар өмір сүретін қоғамның негізгі құрылымын анықтайтын принциптерді таңдайтын ойша тәжірибе. Бұл таңдау білімсіздік пердесінің артында жасалады, ол қатысушыларды олардың жеке ерекшеліктері туралы ақпараттан – ұлты, әлеуметтік мәртебесі, жынысы және, ең маңыздысы, жақсылық туралы түсініктерден айырылады. Бұл қатысушыларды принциптерді әділ және рационалды түрде таңдауға итермелейді.