Заң ғылымында эмпирикалық дәлелдерге негізделу принципі

Кіріспе

Құқықтық реализм – заңға натуралистік көзқарас; заң ғылымының табиғат ғылымдарының әдістерін үлгі етіп алуы керек деген пікір, яғни ол эмпирикалық деректерге сүйенуі тиіс. Гипотезалар әлемдік байқаулар арқылы тексерілуі керек. Құқықтық реалистер заң ғылымының заңды табиғи ғылымдардың құндылықтан ада әдістерімен ғана зерттеуі керек деп санайды, заңның мәні мен табиғатына қатысты философиялық ізденістер арқылы емес, ол іс жүзінде қолданылатын заңнан бөлек және ерекше. Шындығында, құқықтық реализм заңды оның қолданылуынан бөліп қарастыруға болмайтынын, оны қолданылу контексінен тыс түсіну мүмкін емес екенін көрсетеді. Осылайша, құқықтық реализм заңның қалай болуы керек емес, қандай екеніне баса назар аударады. Заңның мағынасын судьялардың қаулыларында, олардың бұрынғы прецеденттерге құрмет көрсетуі немесе оларды қабылдамауында, сондай-ақ stare decisis доктринасында іздеуге болады, бұл сот шешімдерін қабылдауға әсер ететін факторларды түсінудің маңыздылығын көрсетеді. Америка Құрама Штаттары құқықтанудағы басты реалистік дәстүрдің отаны деп есептеледі. Скандинавияда Аксель Хагерстрём 20 ғасырдың көп бөлігінде еуропалық құқықтану аясында ықпалды болған тағы бір реалистік дәстүрді дамытты.

Шолу

Құқықтық реализм 1920-1930 жылдары американдық құқықтанумен байланысты, әсіресе Рузвельт әкімшілігінің федералдық судьялары мен адвокаттары арасында. Құқықтық реализммен байланысты белгілі заңгерлер: Феликс Коэн, Моррис Коэн, Артур Корбин, Уолтер Уилер Кук, Роберт Хейл, Уэсли Хоффельд, Карл Льюэллин, Андерхилл Мур, Герман Олифант және Уоррен Сиви. Заманауи заңгерлер, Заң және қоғам дәстүрінде жұмыс істейтіндер, құқықтық реализмнің негіздерін кеңейтіп, жаңа құқықтық реализм деп аталатын нәрсені алға тартты. Құқықтық реализм заңгерлік әдіс ретінде кітаптарда жазылғанынан гөрі іс жүзінде қолданылатын заңға назар аудару арқылы анықталады. Осы мақсатта, ол негізінен судьялардың іс-әрекеттеріне және сот шешімдерін қабылдауға әсер ететін факторларға қатысты болды. Карл Льюэллиннің пікірінше, «шешімдердің артында судьялар тұрады; судьялар – адамдар; адамдар ретінде олардың адамдық қағидалары бар». Сондықтан заң негізгі ережелер немесе принциптердің метафизикалық саласында болған жоқ, бірақ адам әрекетінен және судьялардың заңды анықтау өкілеттігінен ажырамас болды. Заңдық тұлғалардың шешімдері мен іс-әрекеттерін түсіну үшін құқықтық реалистер белгілі бір заңдық нәтижеге әкелетін адамның мінез-құлқы мен қарым-қатынастарын түсіну үшін әлеуметтік ғылымдардың идеяларына жүгінді. Американдық құқықтық реалистер сот шешімін белгілі заң принциптерін заң формализмінің аргументтеріне сәйкес даусыз фактілерді табуға «механикалық» түрде қолданудан гөрі көбірек нәрсе бар деп санайды. Кейбір реалистер судьяның дәлелдерінде анықталған фактілер мен заңның шешімнің нақты себептері болғанына ешқашан сенімді бола алмаймыз дейді, ал басқалары судьяның дәлелдеріне көбінесе, бірақ әрдайым емес, сенім артуға болатынын қабылдайды. Реалистер заң формализмі даусыз деп санайтын заң принциптері шын мәнінде даулы саяси және моральдық таңдауларды жасырады деп санайды. Құндылықтардан ада болуына байланысты құқықтық реалистер табиғи құқық дәстүрлеріне қарсы. Құқықтық реалистер бұл дәстүрлер тарихи және әлеуметтік құбылыстар екенін және оларды психологиялық және әлеуметтанулық гипотезалармен түсіндіру керек дейді, заң құбылыстарын заң туралы теориялық болжамдарға емес, адамның мінез-құлқымен анықталатын және эмпирикалық тұрғыдан зерттелуі тиіс деп ұстанады. Реализмнің 20 ғасырдың соңындағы тұжырымдамалық талап ретінде қарастырылуына Х.Л.А. Харттың теорияны дұрыс түсінбеуі себеп болды. Харт – «заң» сияқты ұғымдардың тұжырымдамалық талдауымен қызығушылық танытқан аналитикалық құқық философы. Бұл «заң» ұғымын қолдану үшін қажетті және жеткілікті шарттарды анықтауды қажет етті. Оливер Венделл Холмс кіші сияқты реалистер заң жүйесіне қатысы бар адамдардың, әдетте, не болатынын білгісі келетінін көрсеткенде, Харт олар «заң» ұғымын қолдану үшін қажетті және жеткілікті жағдайларды ұсынады деп болжады. Құқықтық теоретиктер реалистер мен концептуалды заңгерлердің әртүрлі сұрақтарға қызығушылық танытқанын мойындайды. Реалистер судьялардың шешімдерін нақты болжау әдістеріне қызығушылық танытады, ал концептуалды заңгерлер құқықтық ұғымдарды дұрыс пайдалануға қызығушылық танытады. Құқықтық реализм негізінен 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы құқықтық формализмге реакция болды және 20 ғасырдың басындағы басым көзқарас болды. Ол судьялар әрқашан өздерінің айтқанын орындайды деген формалистік болжамдарға күмән келтіруге бағытталған, сондықтан «біз бәріміз қазір реалистпіз» деп жиі айтылады. Алайда, реализм судьялардың берген себептеріне сүйенуден гөрі, олардың қалай әрекет ететінін болжаудың жақсы әдісін табуға деген оң талпынысында сәтсіз болды. 20 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында пайда болған заң теориясы мен заңдық ойлау кеңінен заңды судьялардың іс-әрекеті туралы емес, іс-әрекет туралы шешім қабылдағанда не істегеніне назар аудару арқылы жақсы түсінуге болатындығымен сипатталады. Құқықтық реализмнің негізгі нысанасы заң формализмі болды: судьялар заң жасамайды, бірақ оны механикалық түрде қолданады, яғни нақты, дәйекті және жан-жақты заң ережелерінің жиынтығынан логикалық түрде дұрыс заңдық қорытындылар шығарады. Американдық құқықтық реализм «20 ғасырдағы АҚШ-тағы ең маңызды жергілікті құқықтану қозғалысы» деп сипатталған.

Legal realism is associated with American jurisprudence during the 1920s and 1930s, particularly among federal judges and lawyers within the Roosevelt administration. Notable jurists associated with legal realism include Felix Cohen, Morris Cohen, Arthur Corbin, Walter Wheeler Cook, Robert Hale, Wesley Hohfeld, Karl Llewellyn, Underhill Moore, Herman Oliphant and Warren Seavey, Contemporary legal scholars working within the Law and Society tradition have expanded upon the foundations set by legal realism to postulate what has been referred to as new legal realism. As a form of jurisprudence, legal realism is defined by its focus on the law as it actually exists in practice, rather than how it exists in books. To this end, it was primarily concerned with the actions of judges and the factors that influenced processes of judicial decision making. As Karl Llewellyn argues, “[b]ehind decisions stand judges; judges are men; as men they have human backgrounds.” The law, therefore, did not exist in a metaphysical realm of fundamental rules or principles, but was inseparable from human action and the power of judges to determine the law. In order to understand the decisions and actions of legal actors, legal realists turned to the ideas of the social sciences in order to understand the human behavior and relationships that culminated in a given legal outcome. American legal realists believe that there is more to adjudication than the "mechanical" application of known legal principles to uncontroversial fact finding in line with the arguments of legal formalism. Some realists believe that one can never be sure that the facts and law identified in the judge's reasons were the actual reasons for the judgment, whereas other realists accept that a judge's reasons can often be relied upon, but not always. Realists believe that the legal principles that legal formalism treats as uncontroversial actually hide contentious political and moral choices. Due to their value free approach, legal realists oppose natural law traditions. Legal realists contend that these traditions are historical and social phenomena and should be explained by psychological and sociological hypotheses, conceiving of legal phenomena as determined by human behavior that should be investigated empirically, rather than according to theoretical assumptions about the law. Realism was treated as a conceptual claim for much of the late 20th century due to H. L. A. Hart's misunderstanding of the theory. Hart was an analytical legal philosopher who was interested in the conceptual analysis of concepts such as "law." This entailed identifying the necessary and sufficient conditions for the use of the concept of "law." When realists such as Oliver Wendell Holmes Jr. pointed out that individuals embroiled in the legal system generally wanted to know what was going to happen, Hart assumed that they were offering the necessary and sufficient conditions for the use of the concept of "law." Legal theorists tend to recognize that the realists and the conceptual lawyers were interested in different questions. Realists are interested in methods of predicting judges' decisions with more accuracy, whereas conceptual lawyers are interested in the correct use of legal concepts. Legal realism was primarily a reaction to the legal formalism of the late 19th century and early 20th century and was the dominant approach for much of the early 20th century. It succeeded in its negative aspiration of casting doubt upon formalist assumptions that judges always did what they said, so that it is often said that "we are all realists now." However, realism failed in its positive aspiration of discovering a better way of predicting how judges would behave than relying on the reasons given by judges. A theory of law and legal reasoning that arose in the early decades of the twentieth century is broadly characterized by the claim that law can be best understood by focusing on what judges actually do in deciding cases, rather than on what they say they are doing. The central target of legal realism was legal formalism: the classical view that judges don't make law, but mechanically apply it by logically deducing uniquely correct legal conclusions from a set of clear, consistent, and comprehensive legal rules. American legal realism has aptly been described as "the most important indigenous jurisprudential movement in the United States during the twentieth century".

Алдынғылар

Америкалық құқықтық реализм қозғалысы 1920 жылдары біртұтас интеллектуалдық күш ретінде қалыптасқанмен, бұл қозғалыс көптеген бұрынғы ойшылдардың еңбектеріне сүйенді және кең ауқымды мәдени күштердің ықпалына түсті. ХХ ғасырдың басында заңға формалистік көзқарас Роско Паунд, Джон Чипман Грей және Бенджамин Кардозо сияқты зиялылар тарапынан күшті сынға ұшырады. Джон Дьюи сияқты философтар барлық зиялы ізденістің үлгісі ретінде эмпирикалық ғылымды қарастырып, заңның адамның әл-ауқатын арттыруға бағытталған практикалық құрал ретінде түсіндірілуі керек екенін айтты. Заң саласынан тыс, экономика және тарих сияқты ғылымдарда да «формализмге қарсы көтеріліс» болды, бұл философия мен гуманитарлық ғылымдарды зерттеудің эмпирикалық әдістеріне бейімделген реакция еді. Алайда, құқықтық реалистерге ең маңызды интеллектуалдық ықпал американдық заңгер және Жоғарғы Сот судьясы Оливер Венделл Холмс кішінің ойлары болды.

Оливер Венделл Холмс кіші .

Холмс американдық құқықтық ой-пікірінде көптеген себептермен маңызды тұлға болып табылады, бірақ реалистер Холмстан ең көп алған нәрсе – оның заңның әйгілі болжау теориясы, құқықтық ойлаудың утилитарлық тәсілі және судьялардың шешім қабылдау кезінде заңдық қорытындыларды қатаң, машина тәрізді логикамен шығармай, әділдік, қоғамдық саясат, көзқарастар мен тәжірибе идеяларымен ықпалданатыны туралы оның "реалистік" талабы болды. «The Common Law» кітабының кіріспе абзацында ол былай деп жазды: «Заңның өмірі логика емес, тәжірибе болып табылады. Сол кездегі қажеттіліктер, басылымды моральдық және саяси теориялар, мемлекеттік саясаттың сезімдері, ашық немесе жасырын, тіпті судьялар өздерінің сословиелестерімен бөлісетін көзқарастар, адамдарды басқару ережелерін анықтауда силогизмге қарағанда әлдеқайда маңыздырақ роль атқарады». Заң – бір ұлттың көп ғасырлар бойындағы даму тарихын көрсетеді және оны математика кітабының аксиомалары мен салдарынан ғибарат деп қарастыруға болмайды. Осы тақырыптардың барлығы Холмс жазған 1897 жылғы «Заң жолы» атты атақты эссесінде кездеседі. Онда Холмс сот шешімдерін қабылдауға формалистік көзқарасқа қарсы шығып, заңның прагматикалық анықтамасын береді: «Заң дегенім – соттардың іс жүзінде не істейтінінің болжамы, және одан артық ештеңе емес». Егер заң – болжам болса, Холмс жалғастырады, онда біз «мәтін жазушылардың» заң «Массачусетс немесе Англия соттарының шешімдерінен өзгеше нәрсе, этика принциптерінен немесе қабылданған аксиомалардан немесе басқа да нәрселерден логикалық тұрғыдан шығарылған ақыл-ой жүйесі» екенін айтқан көзқарасын қабылдамауымыз керек. Азамат соғысына дейін сот төрелігін әлеуметтік инженерияның бір түрі ретінде қарастыру кеңінен таралған еді, бірақ он тоғызыншы ғасырдың соңында ол сұраныстан шығып қалды. Холмс пен реалистердің бірі – оны қайта жаңғырту еді. Мысалы, «Southern Pacific Co. v. Jensen» ісі бойынша Холмстың қарсылығында ол былай деп жазды: «Ортақ құқық – аспандағы тоқтаусыз күш емес, белгілі бір биліктің айқын дауысы», осылайша ортақ құқықты сот түсіндіруге прагматикалық және реалистік көзқарас қажеттігін дәлелдеді.

Holmes is a towering figure in American legal thought for many reasons, but what the realists drew most from Holmes was his famous prediction theory of law, his utilitarian approach to legal reasoning, and his "realist" insistence that judges, in deciding cases, are not deducing legal conclusions with inexorable, machine like logic, but are influenced by ideas of fairness, public policy, prejudices, and experience. In the opening paragraph of The Common Law, he wrote:The life of the law has not been logic: it has been experience. The felt necessities of the time, the prevalent moral and political theories, intuitions of public policy, avowed or unconscious, and even the prejudices which judges share with their fellow men, have had a good deal more to do than the syllogism in determining the rules by which men should be governed. The law embodies the story of a nation's development through many centuries, and it cannot be dealt with as if it contained only the axioms and corollaries of a book of mathematics. All these themes can be found in Holmes's famous 1897 essay, "The Path of the Law". There Holmes attacks formalist approaches to judicial decision making and states a pragmatic definition of law: "The prophecies of what the courts will do in fact, and nothing more pretentious, are what I mean by the law". If law is prophecy, Holmes continues, we must reject the view of "text writers" who tell us that law "is something different from what is decided by the courts of Massachusetts or England, that it is a system of reason that is a deduction from principles of ethics or admitted axioms or what not, which may or may not coincide with the decisions". Before the Civil War, this conception of adjudication as a form of social engineering had been widely shared by American judges, but in the late nineteenth century it had fallen out of favor. One of the aspirations of both Holmes and the realists was to revive it. For example, in his dissent in Southern Pacific Co. v. Jensen, Holmes wrote, "The common law is not a brooding omnipresence in the sky, but the articulate voice of some sovereign that can be identified," thereby arguing in favor of a pragmatic and more realistic approach to judicial interpretation of common law.

Негізгі тақырыптар

Холмс және заңдық формализмді сынаған басқа да сыншыларға сүйене отырып, 1920 және 30-шы жылдары бірқатар иконокласт заң ғалымдары құқықтық реализм қозғалысын бастады. Алдыңғы қатардағы заңдық реалистердің арасында Карл Льюэллин, Джером Франк, Герман Олифант, Андерхилл Мур, Уолтер Уилер Кук, Леон Грин және Феликс Коэн болды. Американың екі заң мектебі – Йель және Колумбия реалистік ойдың орталықтарына айналды. Реализм біртұтас қозғалыстан гөрі көңіл күй болды, бірақ бірқатар ортақ тақырыптарды анықтауға болады. Оларға мыналар жатады:

Заң ережелері деп аталатын нәрседен заңдық қорытынды шығаруға талпынатын сот тәсіліне сенімсіздік. Реалистер судьялар істерді формалистік тұрғыдан шешпейтініне және шешпеуі керек екеніне сенді. Заң формалистердің айтуынша, айқын, дәйекті және толық ережелер жүйесі емес. Керісінше, заңда көптеген түсініксіздіктер, қайшылықтар, олқылықтар, белесті терминдер және түсіндірудің қарама-қайшы ережелері бар. Осының салдарынан, апелляциялық судьялар шешкен кез келген қиын мәселеге көбінесе (немесе әрқашан) бірегей дұрыс жауап жоқ. Заң өңкей болып қалады, оны шешуге болмайды. Заңның құралдық сипатына сенім. Дьюи мен Паунд сияқты реалистер заң әлеуметтік мақсаттарға қызмет етеді және қызмет етуі керек деп ойлады. Судьялар әділдік және қоғамдық мүдделерді ескереді, және осылай істеуге құқылы. Заңның құқықтық және моральдық элементтерін бөліп қарау қажеттігі. Реалистер заңды ғылыми тұрғыдан қарастыруды жақтаған құқықтық позитивистер болды. Заңның қалай екендігі мен қалай болуы керек екендігі арасында нақты айырма жасау керек. Заңды ғылыми зерттеу саласы ретінде қарастыру үшін, моральдық ұғымдарды жою керек немесе оларды эмпирикалық түрде тексеруге болатын терминдерге аудару керек. «Міндет», «құқық» сияқты заңгерлік сөздердің шын мәнінде судьялардың істерді қалай шешетіні туралы әңгіме екендігі – реалистердің көптегендері заңды моральдық тілден тазартуға және барлығын «нақты» тілге, нақты салдарлар мен тексеруге болатын болжамдарға аударуға тырысқандығының айқын мысалы.

Сындар

1950 жылдары құқықтық реализмді көбінесе заңдық процестер қозғалысы ығыстырды, ол заңды "негізделген түсіндіру" процесі ретінде қарастырып, "заң шығару мақсатына" және басқа да бекітілген заң нормаларына сілтеме жасау көптеген құқықтық мәселелерге объективті дұрыс жауап бере алатынын мәлімдеді. 1961 жылы британдық құқық теорияшысы Х. Л. А. Харт өзінің "Заң туралы түсінік" кітабында көптеген ғалымдар Холмстен қабылдаған заңның болжамдық теориясына шабуыл жасап, құқықтық реализмге "шешуші соққы" берді деп есептелді. Харт атап көрсеткендей, егер заң соттардың не істейтінін болжау болса, судья алдындағы істің құқықтық мәнін ойлағанда, шын мәнінде "Мен бұл істі қалай шешемін?" деп сұрайды. Харттың айтуынша, бұл судьялар өздерінің шешімдерін басқару үшін заң ережелерін пайдаланатынын, ал болашақ шешімдерін болжау үшін дерек ретінде емес, естен шығарады. Көптеген сыншылар реалистер заңдағы кемшіліктер, қайшылықтар және т.б. деңгейін асыра бағалады деп санайды. Рональд Дворкин және Лон Фуллер сияқты басқа сыншылар заң реалистерін заң мен моральді күрт ажыратуға тырысқаны үшін кінәлады.

ықпалы мен маңыздылығы

Заңдық реализмнің көптеген аспектілері қазір шамадан тыс көрінген немесе ескірген деп есептелсе де, көптеген құқық теориялықтары реалистердің басты мақсатына жеткенін мойындайды: заңның "формалистік" немесе "механикалық" тұжырымдамаларын және құқықтық ойлауды жоққа шығару. Заңның нақты ғылым емес және бола алмайтыны жалпыға мәлім, сондай-ақ судьялардың істерді қарар кезіндегі нақты іс-әрекеттерін, олардың айтқан сөздерін ғана емес, зерттеу маңызды. Сот белсенділігі және сот тәртібі туралы үздіксіз пікірталастар көрсетіп тұрғанындай, құқық ғалымдары судьяларға қолданыстағы заңды жай ғана "орындауға" немесе "қолдануға" қарағанда, "заң жасауға" рұхсат етілген жағдайлар туралы пікір келіспеушілікте. Алайда, судьялардың (жақсы немесе жаман) саяси сенімдеріне, жеке құндылықтарына, жеке ерекшеліктеріне және басқа да құқықтық емес факторларға көбінесе күшті ықпал ететіні туралы реалистердің негізгі тұжырымымен келіспейтін адамдар аз.

Құқықтық реализм және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот

Статистикалық табиғи тілді өңдеу әдісі қолданылып, Еуропалық адам құқықтары жөніндегі соттың қараған істерінің нәтижесін (нақты бір баптың бұзылуы немесе бұзылмауы) олардың мәтіндік мазмұны негізінде автоматты түрде болжауға қол жеткізілді, бұл болжаудың дәлдігі 79% құрады. Осы нәтижелерге жасалған сапалық талдау құқықтық реализм теориясын қолдайтын деректер берді. Авторлар былай деп жазады: "Жалпы алғанда, және біз енді ғана сипаттаған өте күрделі мәселенің жеңілдетілген көрінісіне қарамастан, біздің нәтижелерімізді төрешілердің қиын істерді шешкенде заңдық емес, көбінесе заңдық емес факторларға ден қоятыны туралы құқықтық реализмнің негізгі ой-пікіріне қолдау көрсету ретінде түсінуге болады".