Кіріспе

Сату салығы – белгілі бір тауарлар мен қызметтерді сатудан мемлекеттік органға төленетін салық. Әдетте заңдар сатушыға сатып алу кезінде тұтынушыдан салық сомасын жинауға рұқсат береді. Егер тауарлар мен қызметтерге салықты тұтынушы тікелей мемлекеттік органға төлесе, онда ол пайдалану салығы деп аталады. Көбінесе заңдар азық-түлік, білім беру және дәрі-дәрмек сияқты белгілі бір тауарлар мен қызметтерді сату және пайдалану салығынан босатуды көздейді. Тауарлар мен қызметтерге жиналатын қосылған құн салығы (ҚҚС) сату салығымен байланысты. Негізгі ерекшеліктер үшін сату салығымен салыстыру бөлімін қараңыз.

Электрондық сауда

Онлайн сатып алуларға салынатын салық басқаша жұмыс істейді. Жалпы, электрондық коммерцияның төрт түрі бар: делдалдық, бөлшек сауда, бизнес-бизнес және медиа, олардың барлығына сату салығына тұтынушылардың реакциясы әсер етеді. Дегенмен, тұтынушылар техникалық түрде штаттар арасындағы транзакциялар кезінде сату салығын төлеуге тиіс болса да, оны іс жүзінде қолдану мүмкін емес. Осының салдарынан онлайн-дүкендер сату салығын қоспау арқасында ерекше артықшылыққа ие болды. Бұл көптеген экономистерді тұтынушылардың сату салығына сезімталдығын зерттеуге жетеледі. Кейбір зерттеушілер онлайн сатып алу мүмкіндігінің сату салығына қатысты серпінділігі шамамен 2,3-ке жетеді деген қорытындыға келді, ал басқалары 0,5 шамасындағы кішірек мәндерді анықтады. Яғни, онлайн сату салығын енгізу жалпы сатылымға көрінеу әсер етпейді.

Әсерлер

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының экономистері ЭЫДҰ-дағы дамыған елдердің экономикалық өсуіне түрлі салық түрлерінің әсерін зерттеді және сату салығының өсуге ең аз зиян келтіретін салықтардың бірі екенін анықтады. Сату салығының ставкалары адамның табысына немесе байлығына қарай өзгермейтіндіктен, сату салығы көбінесе регрессивті салық ретінде қарастырылады. Дегенмен, сату салығының кез келген регрессивті әсерін, мысалы, үй жалдаудан салық алуды болдырмау арқылы немесе азық-түлік, киім-кешек және дәрі-дәрмек сияқты "қажетті" тауарларды салықтан босату арқылы жеңілдетуге болады. Investopedia регрессивті салықты "төмен кірісті адамдардан жоғары кірісті адамдарға қарағанда үлкен үлес алатын салық" деп анықтайды. Регрессивті салық әдетте біркелкі қолданылады, яғни кірісі төмен адамдарға ауыр тиеді.

Жергілікті экономикаға әсері

Сатудан алынатын салықтың жоғарылауы жергілікті экономикаларға әртүрлі әсер ететіні дәлелденген. Минесота және Висконсин штаттарында жүргізілген зерттеуге сәйкес, салықтардың жоғарылауына байланысты көптеген тұтынушылар қай жерден тауар сатып алуды қайта қарастыра бастады. Сигареттерге салық көтерілгеннен кейін сатуға тигізген әсері бірден байқалмады, ал шамамен алты айдан кейін көрінді. Осыған ұқсас байланысты көрсеткен зерттеулер Грузияда, сату салығын көтеріп, мүлік салығын төмендеткен қалаларда жүргізілді. Сатудың төмендеуіне қарсы тұру үшін қала тұтынушыларды жергілікті түрде тауар сатып алуға тартуға тиіс. Дегенмен, қашықтықтан сатуға салық салуды қолдану қиындық тудырады. Егер сатушының штат ішінде физикалық орны немесе байланысы болмаса, одан сол штат үшін салық жинауды талап етуге болмайды. Бұл шектеу 1967 жылы Жоғарғы Соттың National Bellas Hess v. Illinois ісі бойынша қабылдаған шешімінде, Коммерциялық баптың жасырын бөлігі ретінде анықталды. 1992 жылы Quill Corp. v. North Dakota ісіндегі сот шешімімен Делавэрдегі электрондық коммерция сатушысын Солтүстік Дакота салығын жинауға мәжбүр ету әрекеті күштен шығарылды. 1998 жылғы Интернетке салық салу туралы заң интернеттен салық салу мүмкіндігін зерттеу үшін комиссия құрды, бірақ комиссия ешқандай ресми ұсыныс жасамады. 2003 жылы Конгресс бюджеттік кеңсесі "әсіресе шағын кәсіпорындар үшін, салық жүйелерінің көп болуынан туындайтын экономикалық ауыртпалық" туралы ескертті. Осы келісім, сату салығына қатысты қарапайым және бірыңғай заңдарға қажетті стандарттарды белгілейді. 2010 жылдың желтоқсанына дейін 24 штат келісімге сәйкес заңдар қабылдады. Ашық сату салығын қашықтықтан сатуға қолдану мүмкіндігі, ең соңында, Конгрестің қолдауына байланысты, себебі 1992 жылғы Quill v. North Dakota шешімінде, тек АҚШ Конгресінің штаралық салықтарды бекітуге құқығы бар екені анықталды.

Электрондық коммерцияның әсері

Электрондық коммерция бизнесіне тұтыну салығы да әсер ете алады. Оны төрт санатқа бөлуге болады: бөлшек сауда, делдалдар, бизнес-бизнес және медиа (Goldfarb 2008). Бұл санаттар әртүрлі деңгейде әсер көрді. Делдалдар, мысалы, Amazon сияқты сауда алаңдарын ұсынатындықтан, бөлшек сауда салығына ұшырады. Бизнес-бизнес мәмілелері АҚШ-та салық салына ма, жоқ па, соған байланысты әртүрлі жағдайларда қарастырылады. Электрондық коммерция тауарларына әдетте АҚШ штатарында бірдей салық салына бермейді. Әр штаттың өзіндік сату салығы ережелері бар, мысалы, кейбір штаттар стандартты сату салығы заңын цифрлық тауарларға қолданады, ал кейбір штаттарда олар үшін арнайы заңдар бар. Электрондық коммерцияға салық салуды жүзеге асыру, әсіресе әртүрлі елдерде сауда жасалатын цифрлық тауарлар үшін қиын. Сату салығының тұтынушылар мен өндірушілердің мінез-құлқына тигізетін әсері зор. Онлайн өнімдерге сұраныстың бағаға еластиктілігі жоғары, яғни тұтынушылар бағаға сезімтал және бағаның шағын өзгеруі олардың сұранысын айтарлықтай өзгертеді. Бұл салық жүктемесі негізінен өндірушіге түседі дегенді білдіреді. Сұранысты өзгертуден сақтау үшін өндіруші, мүмкіндігі болса, салықтан қашуға тырысып, өнімді жеткізу орталықтарын жоғары салық ставкалары жоқ аймақтарға көшіреді немесе тұтынушыларға бағаны өзгеріссіз ұстап, салықты өзінің пайдасынан төлейді.

Алғашқы мысалдар

Тауарларды сатудан алынатын салық ежелгі Мысыр қабірлерінің қабырғаларында бейнеленген, олар б.з.д. 2000 жылға дейін сақталған. Бұл суреттерде белгілі бір тауарларға, мысалы, тамақ майына салық жинау көрсетілген. Сату салығының сомасы б.з.д. 415 жылы Грекияның Пирей қаласында 16 құлдың аукционына дайындалған тізімнің жеке бағанында драхмамен өлшеніп, бір проценттік мөлшермен тіркелген. Афинаға жақын орналасқан Афина қаласы тауарларды импорттау және экспорттау бойынша баж алымдарын жинады, ол б.з.б. 399 жылы екі проценттік мөлшермен тіркелді. Сол кезде Афина салық жинау үшін мемлекеттік органдарға сенбеді; бұл жауапкершілік ең жоғары бәсекелес ұсыныс жасағанға жүктелді, бұл практика салық жинау жүйесі деп белгілі. Рим императоры Август б.з. 6 жылы әскери қазынасы үшін бір проценттік жалпы сату салығын енгізді, ол centesima rerum venalium (сатылған барлық нәрсенің құнынан жүзден бір бөлігі) деп аталды. Кейіннен Римнің сату салығы Тиберий тарапынан жарты процентке (ducentesima) дейін төмендетілді, ал Калигула оны толығымен жойды.

АҚШ-та

АҚШ үкіметі ешқашан жалпы сату салығын қолданбаған, бірақ 1791 жылы вискиге енгізілген акциздік салық оның алғашқы қаржы жинау әрекеттерінің бірі болды. Бұл салықтың батыс шекарасындағы фермерлер арасындағы қарсылығы 1794 жылы Виски көтерілісіне алып келді. 19 ғасыр бойы АҚШ-тағы федералдық және штаттық сату салықтары жалпы емес, таңдамалы болып келді. Дегенмен, Азамат соғысы кезінде көптеген нақты тауарларға акциздер салынды, олар жиынтығында жалпы сату салығы қызметін атқарды.

Канадада

Канада 2008 жылдың 1 қаңтарынан бастап 5 пайыздық мөлшерлемемен қосылған құн салығын (GST) және тауарлар мен қызметтерге салынатын федералды салықты пайдаланады. Альберта провинциясынан басқа Канаданың барлық провинцияларында провинциялық сату салығы (PST) немесе GST және PST салықтарының біріктірілген түрі – үйлестірілген сату салығы (HST) қолданылады.

Сауда салығын жеңілдету

Кәсіпорындар барлық қызметтерінің салықтық салдарларын жоспарлау арқылы сату салығының өзіне және клиенттеріне тигізетін әсерін азайта алады. Сату салығын азайту немесе жеңілдету стратегияларына мыналар кіруі мүмкін: сату операциясының салық салынатын бөлігін азайту үшін шот-фактураларды дұрыс толтыру. Мысалы, Мэриленд штатында жеткізу құны басқа салық салынатын шығындардан бөлек көрсетілсе, салықтан босатылады. Жаңа объектілер. Сату салығы жоқ немесе белгілі бір бизнес операциялары үшін кең ауқымды босатулар бар юрисдикциялар жаңа өндіріс орны, қойма немесе әкімшілік кеңсе орнын таңдауда маңызды фактор болар еді. Жеткізу орны. Бірнеше юрисдикцияда жұмыс істейтін кәсіп үшін жеткізілімді қабылдауға ең қолайлы орынды таңдау сату салығын азайтуға немесе жоюға мүмкіндік береді. Бұл, әсіресе, тауарды басқа юрисдикцияда сатуға немесе пайдалануға арналған жағдайда маңызды, онда салық ставкалары төмен немесе тауарға босату қарастырылған. Кәсіпорындар жоғары салық ставкалары бар юрисдикцияда алғаш қабылданған тауарларға уақытша сақтау босатулары қолданылатынын қарастыруы керек. Сату және пайдалану салығы бойынша есеп жүргізу тәртібін жүйелі түрде тексеру. Компанияны сату және пайдалану салығын тексеру кезінде қорғау үшін босату және қайта сату туралы сертификаттар, шот-фактуралар және басқа да құжаттарды қоса алғанда, тиісті растау деректері болуы керек. Тиісті құжаттама болмаған жағдайда, сатушы сатып алушыдан жиналмаған салық үшін жауапкершілікке тартылуы мүмкін.