Ұлыбритания әдебиеті: ағылшын тіліндегі әдебиеттердің толық шолуы, англо-саксон дәуірінен бастап қазіргі заманға дейінгі тарихы. Кіріспе, даму жолдары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұлыбритания әдебиеті – ағылшын тіліндегі әдебиеттің шолуы
Literature from the United Kingdom
an overview of all English language literature
Британ әдебиеті – Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия, Мэн аралы және Ла-Манш аралдарының әдебиеті. Бұл мақалада ағылшын тіліндегі британ әдебиеті қарастырылады. Англосаксон (Ескі ағылшын) әдебиеті де кіреді, сондай-ақ латын және англо-норман әдебиеттері туралы да қысқаша мәліметтер бар, себебі осы тілдердегі әдебиет ағылшын тілі мен әдебиетінің бастапқы дамуымен байланысты. Шотланд тілінде жазған көрнекті тұлғалар туралы да айтылады, бірақ негізгі талқылау әртүрлі шотланд әдебиеттері туралы мақалаларда жүргізіледі. «Британияның басқа тілдеріндегі әдебиет» деген мақала Британияда қолданылып келген және қолданылатын басқа тілдерде жазылған әдебиеттерге тоқталады. Сондай-ақ, осы әдебиеттер туралы жеке мақалалар бар: Британиядағы латын әдебиеті, англо-норман, корнуолл, гварнези, джерси, латын, мэнктік, шотланд гаэль, уэльс және т.б. Ирландиялық жазушылар Англия мен Шотландия әдебиетінің дамуына маңызды үлес қосты, бірақ 1801 жылдың қаңтарынан 1922 жылдың желтоқсанына дейін Ирландияның барлық бөлігі Біріккен Корольдіктің құрамында болғанмен, ирланд әдебиетін британдық деп атау әлі де даулы мәселе болып табылады. Кейбір авторлар үшін бұл Солтүстік Ирландия авторларының туындыларын да қамтиды. Ұлыбритания жан басына шаққанда ең көп кітап шығаратын ел.
British literature is literature from the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, the Isle of Man, and the Channel Islands. This article covers British literature in the English language. Anglo Saxon (Old English) literature is included, and there is some discussion of Latin and Anglo Norman literature, where literature in these languages relate to the early development of the English language and literature. There is also some brief discussion of major figures who wrote in Scots, but the main discussion is in the various Scottish literature articles. The article Literature in the other languages of Britain focuses on the literatures written in the other languages that are, and have been, used in Britain. There are also articles on these various literatures: Latin literature in Britain, Anglo Norman, Cornish, Guernésiais, Jèrriais, Latin, Manx, Scottish Gaelic, Welsh, etc. Irish writers have played an important part in the development of literature in England and Scotland, but though the whole of Ireland was politically part of the United Kingdom from January 1801 to December 1922, it can be controversial to describe Irish literature as British. For some this includes works by authors from Northern Ireland. The United Kingdom publishes more books per capita than any other country in the world.
Британдық жеке тұлға
Британдықтардың ұлттық ерекшелігі уақыт өте келе өзгерді. Англия, Шотландия және Уэльсті қамтитын арал Римнің Плиний Ескісінің (шамамен б.з. 23–79 жж.) заманынан бері Британия деп аталады. Ағылшын тілі ұлттық тіл ретінде шамамен 450 жылы басталған англосаксон шапқыншылығымен қалыптасты. Оған дейін, жергілікті тұрғындар негізінен түрлі кельт тілдерінде сөйлеген. Қазіргі Ұлыбританияның құрамына кіретін бөліктер әртүрлі уақытта бірікті. Уэльс 1536 және 1542 жылдарғы Одақ актілері арқылы Англия Корольдігіне қосылды. Алайда, 1707 жылы Англия мен Шотландия арасындағы келісімге сәйкес Ұлыбритания Корольдігі құрылды. Бұл 1801 жылдың қаңтарында Ирландия Корольдігімен бірігіп, Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігін құрады. Кейіннен ирланд ұлтшылдығы 1922 жылы Ирландия аралының бөлінуіне әкелді; сондықтан Ирландия Республикасының әдебиеті британдық емес, ал Солтүстік Ирландияның әдебиеті ирландтық және британдық болып саналады. 1927 жылғы Корольдік және Парламенттік тақырыптар туралы акті Ұлыбританияның атын ресми түрде Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігі деп өзгертті. Көпке дейін Шотландия, Уэльс, Корнуолл және Ирландияда кельт тілдері кеңінен қолданылып келді, және бұл тілдер, әсіресе Уэльстің кейбір аймақтарында, бүгінге дейін сақталған. Уэльс жазушыларының ағылшын тілінде жазылған туындылары, әсіресе олардың мазмұны Уэльске қатысты болса, 20-шы ғасырдан бері ерекше бірлік ретінде танылды. Мұндай шығармалардың жеке ерекшелігіне қажеттілік, қазіргі заманғы уэльс тіліндегі әдебиеттің параллель дамуына байланысты туындады. Ұлыбритания отаршылдық держава болғандықтан, ағылшын тілінің қолданылуы әлемге тарады; 19-шы ғасырдан бастап немесе одан бұрын АҚШ-та, содан кейін басқа бұрынғы отарларда ағылшын тіліндегі көрнекті жазушылар Ұлыбритания мен Ирландияның шекарасынан тыс жерлерде пайда бола бастады, кейін олардың арасында Нобель сыйлығының лауреаттары да болды.
The nature of British identity has changed over time. The island that contains England, Scotland, and Wales has been known as Britain from the time of the Roman Pliny the Elder (c. 23 AD–79). English as the national language had its beginnings with the Anglo Saxon invasion which started around AD 450. Before that, the inhabitants mainly spoke various Celtic languages. The various constituent parts of the present United Kingdom joined at different times. Wales was annexed by the Kingdom of England under the Acts of Union of 1536 and 1542. However, it was not until 1707 with a treaty between England and Scotland that the Kingdom of Great Britain came into existence. This merged in January 1801 with the Kingdom of Ireland to form the United Kingdom of Great Britain and Ireland. Subsequently, Irish nationalism led to the partition of the island of Ireland in 1922; thus the literature of the Republic of Ireland is not British, although literature from Northern Ireland is both Irish and British. In 1927 the Royal and Parliamentary Titles Act 1927 formally changing the name of the UK to the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland. Until fairly recent times Celtic languages continued to be spoken widely in Scotland, Wales, Cornwall, and Ireland, and these languages still survive, especially in parts of Wales. Works written in the English language by Welsh writers, especially if their subject matter relates to Wales, has been recognised as a distinctive entity since the 20th century. The need for a separate identity for this kind of writing arose because of the parallel development of modern Welsh language literature. Because Britain was a colonial power the use of English spread through the world; from the 19th century or earlier in the United States, and later in other former colonies, major writers in English began to appear beyond the boundaries of Britain and Ireland; later these included Nobel laureates.
Ертедегі Британияның басқа тілдері
Римдіктер 5 ғасырдың басында Британиядан шығып кеткенімен, латын әдебиеті, көбінесе діни, жазыла берді, оның ішінде Беддің «Хроникалары» (672/3–735), «Historia ecclesiastica gentis Anglorum»; және Гилдас (шамамен 500–570) – «De Excidio et Conquestu Britanniae». Сол кезде көптеген британдықтар түрлі кельт тілдерінде сөйлеген. Бізге жеткен маңызды жазба еңбектердің ішінде «Y Gododdin» және «Mabinogion» бар. 8-15 ғасырларда викингтер мен норвегиялықтар және олардың ұрпақтары қазіргі Шотландияның бір бөлігін жайлады. Осы кезеңге қатысты көне норвегиялық поэзияның үлгілері сақталған, соның ішінде «Оркнига сагасы» – 9 ғасырда норвегиялық король бағындырғаннан бастап шамамен 1200 жылға дейінгі Оркни аралдары тарихының тарихи әңгімесі.
Although the Romans withdrew from Britain in the early 5th century, Latin literature, mostly ecclesiastical, continued to be written, including Chronicles by Bede (672/3–735), Historia ecclesiastica gentis Anglorum; and Gildas (c. 500–570), De Excidio et Conquestu Britanniae. Various Celtic languages were spoken by many British people at that time. Among the more important written works that have survived are Y Gododdin and the Mabinogion. From the 8th to the 15th centuries, Vikings and Norse settlers and their descendants colonised parts of what is now modern Scotland. Some Old Norse poetry survives relating to this period, including the Orkneyinga saga, an historical narrative of the history of the Orkney Islands, from its capture by the Norwegian king in the 9th century until about 1200.
Ежелгі ағылшын әдебиеті: 6581100
Ежелгі ағылшын әдебиеті немесе англосаксон әдебиеті – сакстар және басқа герман тайпаларының Англияға қоныстануынан бастап (450 жыл шамасында) 1066 жылғы Норман жаулап алуынан кейін көп ұзамай, шамамен 1100–50 жылдарға дейін, көне ағылшын тілінде жазылған әдебиетті қамтиды. Бұл шығармаларға эпостық поэзия, агиография, уағыздар, Библия аудармалары, құқықтық еңбектер, жылнамалар, жұмбақтар және тағы да басқа жанрлар кіреді. Барлығында бұл кезеңнен сақталған 400-ге жуық қолжазба бар. Эпикалық өлеңдер өте танымал болды, соның ішінде Беовульф қазірге дейін жетіп келді. Беовульф – ежелгі ағылшын әдебиетіндегі ең танымал туынды, ол Скандинавияда болған оқиғаларға қарамастан, Англияда ұлттық эпос мәртебесіне ие болды. Англосаксон авторларының көпшілігі анонимді: ортағасырлық дереккөздерден 12 автордың есімі белгілі, бірақ олардың төртеуі ғана өздерінің туындылары бойынша анық танылған: Кэдмон, Беда, Ұлы Альфред және Циневульф. Кэдмон – есімі белгілі болған ең ерте ағылшын ақыны. Кэдмонның сақталған жалғыз туындысы – Кэдмон гимні, ол шамамен 7 ғасырдың соңында жазылған. Жылнамалар тарихи және әдеби мәліметтердің алуан түрлі жиынтығын қамтиды, соның бір мысалы – англосаксондық жылнама. «Малдон шайқасы» поэмасы да тарихқа қатысты. Бұл – 991 жылғы Малдон шайқасын жырлайтын, мерзімі белгісіз туындының атауы, онда англосаксондықтар викингтердің басқыншылығын тоқтатуға күш жеткізбеді.
Old English literature, or Anglo Saxon literature, encompasses the surviving literature written in Old English in Anglo Saxon England, from the settlement of the Saxons and other Germanic tribes in England (Jutes and the Angles) around 450, until "soon after the Norman Conquest" in 1066; that is, c. 1100–50. These works include genres such as epic poetry, hagiography, sermons, Bible translations, legal works, chronicles, riddles, and others. In all. there are about 400 surviving manuscripts from the period. Epic poems were thus very popular, and some, including Beowulf, have survived to the present day. Beowulf is the most famous work in Old English and has achieved national epic status in England, despite being set in Scandinavia. Nearly all Anglo Saxon authors are anonymous: 12 are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: Cædmon, Bede, Alfred the Great, and Cynewulf. Cædmon is the earliest English poet whose name is known. Cædmon's only known surviving work is Cædmon's Hymn, which probably dates from the late 7th century. Chronicles contained a range of historical and literary accounts, and a notable example is the Anglo Saxon Chronicle. The poem Battle of Maldon also deals with history. This is the name given to a work, of uncertain date, celebrating the real Battle of Maldon of 991, at which the Anglo Saxons failed to prevent a Viking invasion.
Орта ғасырдың соңғы кезеңіндегі әдебиет: 10661500
Орта ғасырдағы аралдардың тілдік әртүрлілігі көркем өнімнің байып дамуына септігін тигізді және британ әдебиетін ерекше және инновациялық етті. Кейбір шығармалар әлі де латын тілінде жазылды, соның ішінде 12 ғасырдың соңында Геральд Уэльскийдің сүйікті Уэльсі туралы "Itinerarium Cambriae" кітабы бар. 1066 жылғы Нормандық жаулап алудан кейін англо-норманд әдебиеті дамыды, континенттік Еуропадан әдеби бағыттарды, мысалы, "шансон де жест" әкелді. Дегенмен, англо-норманд әдебиетінің жергілікті дамуы континенттік "Оил" әдебиетімен салыстырғанда озық болды. 12 ғасырдың соңында Лайамон "Брут" еңбегінде Уэйстің шығармасын бейімдеп, король Артур және Дөңгелек үстелдің рыцарлары туралы аңыздарды қолданған алғашқы ағылшын тіліндегі туындыны жасады. Бұл сонымен қатар "Англосаксон жылнамасынан" бері ағылшын тілінде жазылған алғашқы тарихнамалық еңбек болды.
The linguistic diversity of the islands in the medieval period contributed to a rich variety of artistic production, and made British literature distinctive and innovative. Some works were still written in Latin; these include Gerald of Wales's late 12th century book on his beloved Wales, Itinerarium Cambriae. After the Norman Conquest of 1066, Anglo Norman literature developed, introducing literary trends from Continental Europe, such as the chanson de geste. However, the indigenous development of Anglo Norman literature was precocious in comparison to continental Oïl literature.) At the end of the 12th century, Layamon in Brut adapted Wace to make the first English language work to use the legends of King Arthur and the Knights of the Round Table. It was also the first historiography written in English since the Anglo Saxon Chronicle.
Орта ағылшын тілі
Патша Артурға деген қызығушылық 15 ғасырда сэр Томас Малоридің 1485 жылғы «Le Morte d'Arthur» еңбегімен, француз және ағылшын Артур романдарының танымал және ықпалды жинағымен жалғасты. Бұл Англияда Кэкстон баспасында басылған алғашқы кітаптардың бірі болды. Орта ғасырдың соңында қазіргі оқырмандар мен тыңдаушыларға түсінікті, бірақ оңай емес, ағылшын тілінің жаңа түрі – орта ағылшын тілі қалыптасты. Орта ағылшын тіліндегі Киелі кітапқа жасалған аудармалар, әсіресе Уиклифтің Киелі кітабы, ағылшын тілінің әдеби тіл ретінде орнығуына көмектесті. Уиклифтің Киелі кітабы – Джон Уиклифтің басшылығымен немесе оның ықпалымен жасалған орта ағылшын тіліне аудармалардың жиынтығы. Олар шамамен 1382–1395 жылдар аралығында пайда болды. «Пирс Плоуман» немесе «Визио Виллельми де Петро Плоуман» (Вильямның Пирс Плоуман туралы көруі) (1360–1387 жылдары жазылған) – Уильям Лэнглендтің орта ағылшын тіліндегі аллегориялық поэмасы. Бұл өлең рифмсіз аллитеративтік өлең түрінде жазылған және «passūs» (латынша «қадамдар») деп аталатын бөлімдерге бөлінген. Көптеген сыншылар «Пирс Плоуманды» Чосердің «Кентербери ертегілері» және «Сэр Гавейн және Жасыл рыцарь» сияқты ағылшын әдебиетінің алғашқы ұлы туындыларының бірі деп санайды. «Сэр Гавейн және Жасыл рыцарь» – 14 ғасырдың соңындағы орта ағылшын тіліндегі аллитеративтік романс. Бұл «бас кесу ойыны» деп аталатын белгілі бір типтегі Артур туралы ең танымал әңгімелердің бірі. Уэльс, ирланд және ағылшын дәстүрлерін дамыта отырып, «Сэр Гавейн» құрмет пен рыцарлықтың маңыздылығын көрсетеді. «Сэр Гавейннің» қолжазбасында оның авторының туындысы деп саналатын тағы үш өлең сақталған, соның ішінде күрделі жоқтау өлеңі «Жеміс» де бар. Джеффри Чосер (шамамен 1343–1400), ағылшын әдебиетінің әкесі деп аталады, орта ғасырлардың ең ұлы ағылшын ақыны деп есептеледі және Вестминстер аббаттығындағы Ақындар бұрышында жерленген алғашқы ақын болды. Чосер бүгінде «Кентербери ертегілерімен» танымал, бұл орта ағылшын тілінде жазылған (көбінесе өлең түрінде, бірақ кейбіреулері прозада) әңгімелер жинағы. Олар Саутварктан Кентербери соборындағы Сент-Томас Беккеттің қасиетті жеріне сапар шегуде бірге жол жүрген зыяратшылар тобының әңгіме айту сайысының бөлігі ретінде ұсынылады. Чосер Англияда әдеби тілдер француз және латын тілдері болған кезде орта ағылшын тілінің мәртебесін арттыруда маңызды рөл атқарды. 14 ғасырдағы әдебиеттің аудиториясының көптілділігін Джон Гоуэрдің (шамамен 1330–1408 жылғы қазан) мысалымен көрсетуге болады. Лэнглендтің замандасы және Чосердің жақын досы Гоуэр ең алдымен үш ірі туындысымен танымал: «Оммның айнасы», «Кламантис дауысы» және «Амантис мойындары». Бұл үш ұзын өлең ағылшын-нормандық, латын және орта ағылшын тілдерінде жазылған және ортақ моральдық және саяси тақырыптармен байланыстырылған. 12 ғасырда Мари де Франс, 14 ғасырдың басында Джулиан Норвич сияқты әйел жазушылар да белсенді болды. Джулианның «Құдайға арналған аян» (шамамен 1393) ағылшын тілінде жазылған әйелдің алғашқы жарияланған кітабы деп саналады. Марджери Кемп (шамамен 1373–1438 жылдан кейін) «Марджери Кемп кітабын» жазуымен танымал, бұл кейбір зерттеушілердің пікірінше, ағылшын тіліндегі алғашқы автобиография болып табылады. 15 ғасырдың ірі шотланд жазушыларына Генрисон, Дунбар, Дуглас және Линдсей жатады. Чосердің туындылары шотланд жазушыларына әсер еткен.
Interest in King Arthur continued in the 15th century with Sir Thomas Malory's Le Morte d'Arthur (1485), a popular and influential compilation of some French and English Arthurian romances. It was among the early books printed in England by Caxton. In the later medieval period a new form of English now known as Middle English evolved. This is the earliest form which is comprehensible to modern readers and listeners, albeit not easily. Middle English Bible translations, notably Wycliffe's Bible, helped to establish English as a literary language. Wycliffe's Bible is the name now given to a group of Bible translations into Middle English that were made under the direction of, or at the instigation of, John Wycliffe. They appeared over a period from about 1382 to 1395. Piers Plowman or Visio Willelmi de Petro Plowman (William's Vision of Piers Plowman) (written c. 1360–1387) is a Middle English allegorical narrative poem by William Langland. It is written in unrhymed alliterative verse divided into sections called "passūs" (Latin for "steps"). Piers is considered by many critics to be one of the early great works of English literature along with Chaucer's Canterbury Tales and Sir Gawain and the Green Knight during the Middle Ages. Sir Gawain and the Green Knight is a late 14th century Middle English alliterative romance. It is one of the better known Arthurian stories, of an established type known as the "beheading game". Developing from Welsh, Irish and English tradition Sir Gawain highlights the importance of honour and chivalry. "Preserved in the same manuscript with Sir Gawayne were three other poems, now generally accepted as the work of its author, including the intricate elegiac poem, Pearl." Geoffrey Chaucer (c. 1343 – 1400), known as the Father of English literature, is widely considered the greatest English poet of the Middle Ages and was the first poet to have been buried in Poet's Corner in Westminster Abbey. Chaucer is best known today for The Canterbury Tales, a collection of stories written in Middle English (mostly written in verse although some are in prose), that are presented as part of a story telling contest by a group of pilgrims as they travel together on a journey from Southwark to the shrine of Saint Thomas Becket at Canterbury Cathedral. Chaucer is a crucial figure in developing the legitimacy of Middle English at a time when the dominant literary languages in England were French and Latin. The multilingual nature of the audience for literature in the 14th century can be illustrated by the example of John Gower (c. 1330 – October 1408). A contemporary of Langland and a personal friend of Chaucer, Gower is remembered primarily for three major works, the Mirroir de l'Omme, Vox Clamantis, and Confessio Amantis, three long poems written in Anglo Norman, Latin, and Middle English respectively, which are united by common moral and political themes. Women writers were also active, such as Marie de France in the 12th century and Julian of Norwich in the early 14th century. Julian's Revelations of Divine Love (around 1393) is believed to be the first published book written by a woman in the English language. Margery Kempe (c. 1373 – after 1438) is known for writing The Book of Margery Kempe, a work considered by some to be the first autobiography in the English language. Major Scottish writers from the 15th century include Henrysoun, Dunbar, Douglas and Lyndsay. The works of Chaucer had an influence on Scottish writers.
Ортағасырлық драма
Орта ғасырларда Еуропаның халық тілдеріндегі драмалық өнер діни обрядтардың сахналық қойылымдарынан пайда болған болуы мүмкін. Құпия пьесалар соборлардың алдында немесе мереке күндері көшпенді актерлер арқылы қойылды. Ғажаптар мен құпия пьесалар, сондай-ақ моральдық пьесалар мен аралық көріністер кейінірек Элизабет дәуіріндегідей, драманың күрделі формаларына айналды. Ортағасырлық театрдың тағы бір түрі – муммерлердің пьесалары, Моррис биімен байланысты ерте көше театрының бір түрі. Олар Әйгершік пен Аждаһа және Робин Гуд сияқты тақырыптарға назар аударды. Бұл халық ертегілері ескі оқиғаларды қайта айту болды, ал актерлер қаладан қалаға саяхаттап, ақша мен қонақжайлылықтың орнына көрермендерге қойылымдар көрсетті. Құпия және ғажап пьесалар – ортағасырлық Еуропадағы алғашқы ресми дамыған пьесалардың қатарында. Құпия пьесалар шіркеулерде Киелі кітаптың оқиғаларын антифондық әнмен бірге бейнелеуге бағытталған. Олар 10-дан 16-ғасырға дейін дамыды, 15-ғасырда ең жоғары танымалдылыққа жетті, бірақ кәсіби театрдың өркендеуімен мәндісіз болып қалды. Орта ғасырдың соңынан сақталған төрт толық немесе дерлік толық ағылшын пьеса жинағы бар. Ең толық жинақ – Йорк циклі, онда қырық сегіз сахналық қойылым бар. Олар 14-ғасырдың ортасынан 1569 жылға дейін Йорк қаласында қойылды. Орта ағылшын драмасынан басқа, Корнуолл тілінде Ordinalia деп аталатын үш пьеса сақталған. Діни құпия пьесаларынан өркендеген моральдық пьеса – ортағасырлық және ерте Тюдор театрлық ойын-сауығының жанры, ол Еуропа театрының секулярлық негізге қарай өзгеруін білдірді. Моральдық пьеса – кейіпкерге түрлі моральдық қасиеттердің тұлғалануы арқылы ізгілікке ұмтылуға және жамандықтан безінуге тырысатын аллегорияның бір түрі. Бұл пьесалар Еуропада 15- және 16-ғасырларда кең таралған. The Somonyng of Everyman (The Summoning of Everyman) (шамамен 1509–1519), көбінесе жай ғана Everyman деп аталады, – 15-ғасырдың соңында жазылған ағылшын моральдық пьесасы. Джон Буньянның 1678 жылғы Pilgrim's Progress (Саяхатшының жолы) аллегориясы сияқты, Everyman аллегориялық кейіпкерлерді пайдалану арқылы христиан құтқарылуы мәселесін зерттейді.
In the Middle Ages, drama in the vernacular languages of Europe may have emerged from religious enactments of the liturgy. Mystery plays were presented on the porches of the cathedrals or by strolling players on feast days. Miracle and mystery plays, along with moralities and interludes, later evolved into more elaborate forms of drama, such as was seen on the Elizabethan stages. Another form of medieval theatre was the mummers' plays, a form of early street theatre associated with the Morris dance, concentrating on themes such as Saint George and the Dragon and Robin Hood. These were folk tales re telling old stories, and the actors travelled from town to town performing these for their audiences in return for money and hospitality. Mystery plays and miracle plays are among the early formally developed plays in medieval Europe. Mystery plays focused on the representation of Bible stories in churches as tableaux with accompanying antiphonal song. They developed from the 10th to the 16th century, reaching the height of their popularity in the 15th century before being rendered obsolete by the rise of professional theatre. There are four complete or nearly complete extant English biblical collections of plays from the late medieval period. The most complete is the York cycle of forty eight pageants. They were performed in the city of York, from the middle of the 14th century until 1569. Besides the Middle English drama, there are three surviving plays in Cornish known as the Ordinalia. Having grown out of the religiously based mystery plays, the morality play is a genre of medieval and early Tudor theatrical entertainment, which represented a shift towards a more secular base for European theatre. Morality plays are a type of allegory in which the protagonist is met by personifications of various moral attributes who try to prompt him to choose a godly life over one of evil. The plays were most popular in Europe during the 15th and 16th centuries. The Somonyng of Everyman (The Summoning of Everyman) (c. 1509 – 1519), usually referred to simply as Everyman, is a late 15th century English morality play. Like John Bunyan's allegory Pilgrim's Progress (1678), Everyman examines the question of Christian salvation through the use of allegorical characters.
Қайта өрлеу дәуірі: 1500 1660
Қайта өрлеу дәуірінің стилі мен идеялары Англия мен Шотландияға баяу енді, ал Елизавета дәуірі (1558–1603) әдетте ағылшын Қайта өрлеуінің шыңы деп есептеледі. Дегенмен, көптеген ғалымдар оның басталуын Генрих VIII (1491–1547) билігінде 1500 жылдардың басында көреді. Италия әдебиетінің ықпалы Ұлыбританияға келді: Томас Уайт 16 ғасырдың басында сонет түрін ағылшын тіліне енгізді, ал Генри Ховард, Суррей графы (1516/1517–1547) оны дамытып, Виргилийдің «Энеидасын» шамамен 1540 жылы аудару арқылы Англияға бос өлеңді әкелді. Баспаның таралуы Британия мен Ирландияда әдебиеттің таралуына әсер етті. Ағылшын тілінде басылған алғашқы кітап, Уильям Кэкстонның «Трой тарихының жинағы» (Recuyell of the Historyes of Troye) аудармасы 1473 жылы шетелде жарық көрді, одан кейін 1474 жылы Англияда алғашқы баспахана ашылды. Латын тілі Реформациядан кейін халық тілдері элита үшін діни тілдер ретінде орнатылғаннан кейін де білім беру тілі ретінде ұзақ уақыт қолданылып келді. «Утопия» – Томас Мордың (1478–1535) 1516 жылы жарық көрген көркем әдебиет және саяси философия туындысы. Латын тілінде жазылған бұл кітап негізінен ойдан шығарылған арал қоғамын және оның діни, әлеуметтік және саяси салтын бейнелейтін сюжеттік құрылымға ие.
Renaissance style and ideas were slow to penetrate England and Scotland, and the Elizabethan era (1558–1603) is usually regarded as the height of the English Renaissance. However, many scholars see its beginnings in the early 1500s during the reign of Henry VIII (1491 – 1547). Italian literary influences arrived in Britain: the sonnet form was introduced into English by Thomas Wyatt in the early 16th century, and was developed by Henry Howard, Earl of Surrey, (1516/1517 – 1547), who also introduced blank verse into England, with his translation of Virgil's Aeneid in c. 1540. The spread of printing affected the transmission of literature across Britain and Ireland. The first book printed in English, William Caxton's own translation of Recuyell of the Historyes of Troye, was printed abroad in 1473, to be followed by the establishment of the first printing press in England in 1474. Latin continued in use as a language of learning long after the Reformation had established the vernaculars as liturgical languages for the elites. Utopia is a work of fiction and political philosophy by Thomas More (1478–1535) published in 1516. The book, written in Latin, is a frame narrative primarily depicting a fictional island society and its religious, social and political customs.
Поэзия
XVI ғасырдың аяғында ағылшын поэзиясы күрделі тіл мен классикалық мифтерге кең сілтемелер қолданды. Сэр Эдмунд Спенсер (1555–99) – Тюдорлар әулеті мен Елизавета I-ді мақтан тұтатын эпикалық поэма және фантастикалық аллегория «Пері патшайымының» авторы. Ақын, сарай адамы және әскер қызметкері болған Сэр Филип Сиднидің (1554–1586) шығармаларына «Астрофел мен Стелла», «Поэзияны қорғау» және «Аркадия» кіреді. Томас Кампионның өлеңдері сияқты, музыкаға ән ретінде қойылатын өлеңдер баспа әдебиеті үйлерде кеңірек тараған сайын танымал болды (Ағылшын мадригал мектебін қараңыз).
In the later 16th century, English poetry used elaborate language and extensive allusions to classical myths. Sir Edmund Spenser (1555–99) was the author of The Faerie Queene, an epic poem and fantastical allegory celebrating the Tudor dynasty and Elizabeth I. The works of Sir Philip Sidney (1554–1586), a poet, courtier and soldier, include Astrophel and Stella, The Defence of Poetry, and Arcadia. Poems intended to be set to music as songs, such as those by Thomas Campion, became popular as printed literature was disseminated more widely in households (see English Madrigal School).
Драмалық
Елизавета I (1558–1603) және одан кейін Джеймс I (1603–25) билік құрған кезеңде Лондон орталығында сарайлық және халықтық мәдениет гүлденіп, ұлы поэзия мен драма туды. Ағылшын драматургтарын итальяндық үлгі қызықтырды: Лондонға итальяндық актерлердің көптеген қауымы қоныстанды. Тіл білімі мен лексикограф Джон Флорио (1553–1625), әкесі итальяндық болған, Джеймс I сарайында патша тілінің мұғалімі болды және Уильям Шекспирдің досы әрі оған ықпал еткен тұлға ретінде танылды, ол итальян тілі мен мәдениетінің көп бөлігін Англияға әкелді. Ол Монтеньді ағылшын тіліне аударған. Елизавета дәуіріндегі алғашқы пьесалардың қатарында Саквилл мен Нортонның "Горбодук" (1561) және Томас Кидтің (1558–94) "Испан трагедиясы" (1592) өш алу трагедиясы бар. Өз заманында өте танымал және ықпалды болған "Испан трагедиясы" ағылшын әдебиеті театрында жаңа жанр – кек алу пьесасы немесе кек алу трагедиясын қалыптастырды. Джейн Ламли (1537–1578) Эврипидті алғаш ағылшын тіліне аударған адам. Оның "Аулистегі Ифигения" аудармасы – әйелдің ағылшын тіліндегі алғашқы драмалық туындысы. Уильям Шекспир (1564–1616) осы кезеңде әлі де теңдесі жоқ ақын және драматург ретінде ерекше көзге түседі. Шекспир пьесаларын тарих, трагедия, комедия және кешкі романстар немесе трагикомедиялар сияқты әртүрлі жанрларда жазды. Елизавета дәуірінде жазылған туындыларға "Түркіз түн" комедиясы, "Гамлет" трагедиясы және "Генрих IV, 1-бөлім" тарихы кіреді.
During the reign of Elizabeth I (1558–1603) and then James I (1603–25), a London centred culture that was both courtly and popular, produced great poetry and drama. The English playwrights were intrigued by Italian model: a conspicuous community of Italian actors had settled in London. The linguist and lexicographer John Florio (1553–1625), whose father was Italian, was a royal language tutor at the Court of James I, and a possible friend and influence on William Shakespeare, had brought much of the Italian language and culture to England. He was also the translator of Montaigne into English. The earlier Elizabethan plays include Gorboduc (1561), by Sackville and Norton, and Thomas Kyd's (1558–94) revenge tragedy The Spanish Tragedy (1592). Highly popular and influential in its time, The Spanish Tragedy established a new genre in English literature theatre, the revenge play or revenge tragedy. Jane Lumley (1537–1578) was the first person to translate Euripides into English. Her translation of Iphigeneia at Aulis is the first known dramatic work by a woman in English. William Shakespeare (1564–1616) stands out in this period as a poet and playwright as yet unsurpassed. Shakespeare wrote plays in a variety of genres, including histories, tragedies, comedies and the late romances, or tragicomedies. Works written in the Elizabethan era include the comedy Twelfth Night, tragedy Hamlet, and history Henry IV, Part 1.
Драмалық
Шекспирдің мансабы король Яков I билік құрған кезде жалғасты, ал 17 ғасырдың басында ол «проблемалық пьесалар» деп аталатын, «Шара үшін шара» сияқты, сондай-ақ оның көптеген танымал трагедияларын, оның ішінде «Король Лир» және «Антоний мен Клеопатра» пьесаларын жазды. Шекспирдің трагедияларының сюжеттері көбінесе қатаң қателіктерге немесе кемшіліктерге байланысты, олар тәртіпті бұзып, басты кейіпкерді және оның жақындарын жояды. Соңғы кезеңінде Шекспир романтикаға немесе трагикомедияға бет бұрып, «Дауыл» атты төрт маңызды пьесасын аяқтады. Бұл төрт пьеса трагедияларға қарағанда азырақ қайғылы, ал 1590 жылдардағы комедияларға қарағанда ауыррақ, бірақ олар келісіммен және трагикалық қателіктерді кешірумен аяқталады. Елизавета және Якоб театрындағы басқа да маңызды тұлғалар: Кристофер Марлоу (1564–1593), Томас Деккер (шамамен 1572–1632), Джон Флетчер (1579–1625) және Фрэнсис Бомонт (1584–1616). Марлоудың тақырыбы Шекспирдің тақырыбынан өзгеше, себебі ол Ренессанс дәуіріндегі адамның моральдық драмасына көбірек назар аударады. Оның «Доктор Фауст» (шамамен 1592) пьесасы өз жанын шайтанға сатқан ғалым және сиқыршы туралы. Бомонт пен Флетчер отандық театр өнерінде аз танымал, бірақ олар Шекспирдің кейбір үздік драмаларын жазуға көмектескен болуы мүмкін және сол кезде танымал болды. Бомонттың «Жарлы шаңның сапыры» (1607) комедиясы өркендеген орта тапты, әсіресе жаңа байларды сатиралық сипатта бейнелейді. Шекспирдің өлімінен кейін ақын және драматург Бен Джонсон (1572–1637) Якоб дәуірінің жетекші әдеби тұлғасы болды. Джонсонның эстетикасы орта ғасырларға тікелей байланысты, ал оның кейіпкерлері заманауи медициналық теорияға негізделген «гуморлар» теориясын бейнелейді, бірақ латын әдебиетінің стереотиптік образдары да бірдей ықпал етті. Джонсонның маңызды пьесаларының қатарында «Вольпон» (1605 немесе 1606) және «Бартоломью жәрмеңкесі» (1614) бар. Якоб дәуіріндегі театрдың танымал түрі – кек алу пьесасы, оны бұрын Томас Кид (1558–94) танымал еткен, ал 17 ғасырда Джон Вебстер (1578–1632) оны одан әрі дамытты. Вебстердің танымал пьесалары – «Ақ шайтан» (1612) және «Мальфи герцогинясы» (1613). Басқа кек алу трагедияларының ішінде Томас Миддлтон мен Уильям Роули жазған «Өзгергіш» пьесасы бар.
Shakespeare's career continued during the reign of King James I, and in the early 17th century, he wrote the so called "problem plays", like Measure for Measure as well as a number of his better known tragedies, including King Lear and Anthony and Cleopatra. The plots of Shakespeare's tragedies often hinge on fatal errors or flaws, which overturn order and destroy the hero and those he loves. In his final period, Shakespeare turned to romance or tragicomedy and completed four major plays, including The Tempest. Less bleak than the tragedies, these four plays are graver in tone than the comedies of the 1590s, but they end with reconciliation and the forgiveness of potentially tragic errors. Other important figures in Elizabethan and Jacobean theatre include Christopher Marlowe (1564–1593), Thomas Dekker (c. 1572 – 1632), John Fletcher (1579–1625) and Francis Beaumont (1584–1616). Marlowe's subject matter is different from Shakespeare's as it focuses more on the moral drama of the renaissance man. His play Doctor Faustus (c. 1592), is about a scientist and magician who sells his soul to the Devil. Beaumont and Fletcher are less known, but they may have helped Shakespeare write some of his better dramas, and were popular at the time. Beaumont's comedy, The Knight of the Burning Pestle (1607), satirises the rising middle class and especially the nouveaux riches. After Shakespeare's death, the poet and dramatist Ben Jonson (1572–1637) was the leading literary figure of the Jacobean era. Jonson's aesthetics hark back to the Middle Ages and his characters embody the theory of humours, based on contemporary medical theory, though the stock types of Latin literature were an equal influence. Jonson's major plays include Volpone (1605 or 1606) and Bartholomew Fair (1614). A popular style of theatre in Jacobean times was the revenge play, which had been popularised earlier by Thomas Kyd (1558–94), and then developed by John Webster (1578–1632) in the 17th century. Webster's famous plays are The White Devil (1612) and The Duchess of Malfi (1613). Other revenge tragedies include The Changeling written by Thomas Middleton and William Rowley.
Поэзия
Шекспир ағылшын сонетін де танымал етті, ол Петрарканың үлгісіне маңызды өзгерістер енгізді. Уақыттың өтуі, махаббат, сұлулық және өлім сияқты тақырыптарды қамтитын 154 сонеттің жинағы алғаш рет 1609 жылы кварто түрінде жарияланды. Шекспирден басқа, 17 ғасырдың басындағы маңызды ақындардың ішінде метафизикалық ақындар Джон Донн (1572–1631) және Джордж Герберт (1593–1633) бар еді. Еуропалық барокконың ықпалында болған және христиандық мистика мен эротизмді тақырыбы ретінде алған Доннның метафизикалық поэзиясы, таң қалдыру үшін компас немесе маса сияқты бұрынғыдан беймәлім немесе «поэзиялық емес» бейнелерді пайдаланады. Джордж Чапман (?1559 – ?1634) – 1616 жылы Гомердің «Илиада» және «Одиссея» эпостарын ағылшын тіліне аударғаны үшін танымал болған сәтті драматург. Бұл поэмалардың ағылшын тіліне толық аударылған алғашқы нұсқасы болды және ағылшын әдебиетіне зор әсер етті.
Shakespeare also popularised the English sonnet, which made significant changes to Petrarch's model. A collection of 154 sonnets, dealing with themes such as the passage of time, love, beauty and mortality, were first published in a 1609 quarto. Besides Shakespeare, the major poets of the early 17th century included the metaphysical poets John Donne (1572–1631) and George Herbert (1593–1633). Influenced by continental Baroque, and taking as his subject matter both Christian mysticism and eroticism, Donne's metaphysical poetry uses unconventional or "unpoetic" figures, such as a compass or a mosquito, to achieve surprise effects. George Chapman (?1559 ?1634) was a successful playwright who is remembered chiefly for his translation in 1616 of Homer's Iliad and Odyssey into English verse. This was the first complete translation of either poem into the English language, and it had a profound influence on English literature.
Прозалық шығарма
Философ сэр Фрэнсис Бэкон (1561–1626) «Жаңа Атлантида» атты утопиялық роман жазды және «Білім – күш» деген фразаны ойлап тапты. Фрэнсис Годвиннің 1638 жылғы «Айдағы адам» еңбегінде айға жасалған қиял жетегімен сапар туралы айтылады. Қазір бұл ағылшын әдебиетіндегі алғашқы ғылыми фантастика туындысы деп есептеледі. Реформация кезінде литургия мен Киелі кітапты халық тіліне аудару жаңа әдеби үлгілерді қалыптастырды. «Ортақ дұға кітабы» (1549 ж.) және Король Яковтың ресми рұхсатымен жасалған Киелі кітап аудармасы зор әсер етті. Сол кезге дейін ағылшын тіліндегі ең маңызды аударма жобаларының бірі саналатын Король Яков Киелі кітабы 1604 жылы басталып, 1611 жылы аяқталды. Ол Уильям Тиндал бастаған, түпнұсқа тілдерден ағылшын тіліне Киелі кітап аудару дәстүрін жалғастырды. (Бұрынғы ағылшын аудармалары «Вулгатаға» сүйенген болатын). Ол Англия шіркеуінің стандартты Киелі кітабына айналды және кейбіреулер оны әлем әдебиетінің ең ұлы туындыларының бірі деп санайды.
Philosopher Sir Francis Bacon (1561–1626) wrote the utopian novel New Atlantis, and coined the phrase "Knowledge Is Power". Francis Godwin's 1638 The Man in the Moone recounts an imaginary voyage to the moon and is now regarded as the first work of science fiction in English literature. At the Reformation, the translation of liturgy and the Bible into vernacular languages provided new literary models. The Book of Common Prayer (1549) and the Authorised King James Version of the Bible have been hugely influential. The King James Bible, one of the great translation projects in the history of English up to that time, was started in 1604 and completed in 1611. It continued the tradition of Bible translation into English from the original languages that began with the work of William Tyndale. (Previous translations into English had relied on the Vulgate). It became the standard Bible of the Church of England, and some consider it one of the great literary works of all time.
Кейінгі қайта өрлеу дәуірі: 16251660
Метафизикалық ақындар осы кезеңде де шығармаларын жалғастырды. Джон Донн мен Джордж Герберт 1625 жылдан кейін қайтыс болды, бірақ метафизикалық ақындардың екінші буыны болды: Эндрю Марвелл (1621–1678), Томас Трахерн (1636 немесе 1637–1674) және Генри Вон (1622–1695). Олардың стилі тапқыр, метафизикалық теңеулермен – алыс немесе ерекше салыстырулар немесе метафоралар, мысалы, Марвеллдің жанды тамшы нәрге салыстыруы; немесе Доннның ғашықтардағы қанағатсыздықтың әсерін компастың қозғалысына теңеуі. Бұл уақыттағы тағы бір маңызды ақындар тобы – Кавалер ақындары. Олар үш патшалық соғысы (1639–51) кезінде король Карл I-ді қолдаған топтардан шыққан жазушылардың маңызды тобы болды. (Король Карл 1625 жылдан билік құрып, 1649 жылы өлім жазасына кесілді). Бұл ақындардың ең танымалдары – Роберт Херрик, Ричард Лавлейс, Томас Кэрью және сэр Джон Саклинг. Олар «формалды топ емес еді, бірақ барлығы Бен Джонсонның ықпалында болды». Кавалер ақындарының көпшілігі, ерекше жағдайларды ескере отырып, сарайда қызмет еткендер еді. Мысалы, Роберт Херрик сарайда қызмет етпегенімен, оның стилі оны кавалер ақыны ретінде көрсетеді. Кавалер туындылары аллегория мен классикалық сілтемелерді пайдаланады, және оларға латын авторлары – Гораций, Цицерон және Овидий әсер еткен. Джон Милтон (1608–1674) – ағылшын поэзиясының ұлыларының бірі, ол діни өзгерістер мен саяси дүрбелең кезінде жазды. Ол әдетте ағылшын Ренессансының соңғы ірі ақыны ретінде қарастырылады, бірақ оның маңызды эпикалық өлеңдері Жаңару дәуірінде жазылды, соның ішінде «Жоғалған жұмақ» (1671). Олардың арасында «L'Allegro» (1631), «Il Penseroso» (1634), «Comus» (маска, 1638) және «Lycidas» (1638) бар. Оның кейінгі маңызды туындылары – «Жоғалған жұмақтың қайта жаратылуы» (1671) және «Самсонның агониясы» (1671). Мильтонның туындылары оның терең сенімдерін, еркіндік пен өздігінен шешім қабылдауға құштарлығын, сондай-ақ оның заманының маңызды мәселелерін және саяси тұрақсыздығын көрсетеді. Ағылшын, латын және итальян тілдерінде жазған ол өмірінде халықаралық деңгейде танымал болды, ал оның атақты «Ареопагитика» (1644) шығармасы, басылымға дейінгі цензураны айыптап жазылған, сөз бостандығы мен баспасөз бостандығын қорғаудағы тарихтағы ең ықпалды және құлшынысты жазбалардың бірі болып саналады. Уильям Хейлидің 1796 жылғы өмірбаянында ол «ең ұлы ағылшын жазушысы» деп аталды және ол жалпы алғанда «ағылшын тіліндегі ең көрнекті жазушылардың бірі» ретінде танылады. Томас Уркхарттың (1611–1660) Рабледің «Гаргантуа» және «Пантагрюэль» шығармаларын ағылшын тіліне аударуы «Гэвин Дугластың «Энеида» аудармасынан кейінгі ең ұлы шотланд аудармасы» деп сипатталды.
The metaphysical poets continued writing in this period. Both John Donne and George Herbert died after 1625, but there was a second generation of metaphysical poets: Andrew Marvell (1621–1678), Thomas Traherne (1636 or 1637–1674) and Henry Vaughan (1622–1695). Their style was witty, with metaphysical conceits — far fetched or unusual similes or metaphors, such as Marvell's comparison of the soul with a drop of dew; or Donne's description of the effects of absence on lovers to the action of a pair of compasses. Another important group of poets at this time were the Cavalier poets. They were an important group of writers, who came from the classes that supported King Charles I during the Wars of the Three Kingdoms (1639–51). (King Charles reigned from 1625 and was executed in 1649). The best known of these poets are Robert Herrick, Richard Lovelace, Thomas Carew, and Sir John Suckling. They "were not a formal group, but all were influenced" by Ben Jonson. Most of the Cavalier poets were courtiers, with notable exceptions. For example, Robert Herrick was not a courtier, but his style marks him as a Cavalier poet. Cavalier works make use of allegory and classical allusions, and they are influenced by Latin authors Horace, Cicero, and Ovid. John Milton (1608–74) is one of the great English poets, who wrote at a time of religious flux and political upheaval. He is generally seen as the last major poet of the English Renaissance, though his major epic poems were written in the Restoration period, including Paradise Lost (1671). Among these are L'Allegro, 1631; Il Penseroso, 1634; Comus (a masque), 1638; and Lycidas, (1638). His later major works are Paradise Regained, 1671 and Samson Agonistes, 1671. Milton's works reflect deep personal convictions, a passion for freedom and self determination, and the urgent issues and political turbulence of his day. Writing in English, Latin, and Italian, he achieved international renown within his lifetime, and his celebrated Areopagitica (1644), written in condemnation of pre publication censorship, is among history's influential and impassioned defences of free speech and freedom of the press. William Hayley's 1796 biography called him the "greatest English author", and he remains generally regarded "as one of the preeminent writers in the English language". Thomas Urquhart (1611–1660) translation of Rabelais' Gargantua and Pantagruel into English has been described as "the greatest Scottish translation since Gavin Douglas's Eneados".
Драмалық
1660 жылы монархияның қайта орнатылуы әдебиетке жаңа серпіліс берді, патшаның жаңа, әлемге көзқарасы кең және ойын-қуанышқа құштар сарайын мақтау үшін де, соған қарсылық ретінде де. Оливер Кромвельдің билігінде жабық тұрған Англиядағы театрлар қайта ашылды, пуритандық идеология ықпалын жоғалтты және әдепсіз "Қайта орнату комедиясы" ерекше жанр ретінде танылды. Қайта орнату комедиясы – 1660-1710 жылдар аралығындағы Қайта орнату кезеңінде жазылған және қойылған ағылшын комедиялары. Бұған қоса, әйелдерге алғаш рет сахнада өнер көрсетуге рұқсат берілді. Ирландияда монархияның қайта орнатылуы Огилбиге Мастер-оф-Рейлс лауазымын қайтаруға және 1662 жылы Дублинде Smock Alley көшесінде алғашқы Theatre Royal театрын ашуға мүмкіндік берді. 1662 жылы Кэтрин Филипс Дублинге сапар шегіп, Пьер Корнельдің "Помпей" трагедиясын аударуды аяқтады, ол 1663 жылы Smock Alley театрында үлкен сәттілікпен қойылды және сол жылы Дублинде де, Лондонда да жарияланды. Басқа әйелдер де драмаларды аударған немесе жазған болса, оның "Помпей" аудармасы француз трагедиясының ағылшын тіліндегі алғашқы ұйқасты нұсқасы және кәсіби сахнада қойылған әйел жазған алғашқы ағылшын пьесасы болды. Афра Бен ("Ақылдың әділ үштігі" деп аталған жазушы әйелдердің бірі) – өнімді драматург және алғашқы ағылшын кәсіби әйел жазушыларының бірі. Оның ең үлкен драматургиялық жетістігі – "Ровер" (1677 ж.).
The Restoration of the monarchy in 1660 launched a fresh start for literature, both in celebration of the new worldly and playful court of the king, and in reaction to it. Theatres in England reopened after having been closed during the protectorship of Oliver Cromwell, Puritanism lost its momentum, and the bawdy "Restoration comedy" became a recognisable genre. Restoration comedy refers to English comedies written and performed in the Restoration period from 1660 to 1710. In addition, women were allowed to perform on stage for the first time. The Restoration of the monarchy in Ireland enabled Ogilby to resume his position as Master of the Revels and open the first Theatre Royal in Dublin in 1662 in Smock Alley. In 1662, Katherine Philips went to Dublin, where she completed a translation of Pierre Corneille's Pompée, produced with great success in 1663 in the Smock Alley Theatre, and printed in the same year both in Dublin and London. Although other women had translated or written dramas, her translation of Pompey broke new ground as the first rhymed version of a French tragedy in English and the first English play written by a woman to be performed on the professional stage. Aphra Behn (one of the women writers dubbed "The fair triumvirate of wit") was a prolific dramatist and one of the early English professional female writers. Her greatest dramatic success was The Rover (1677).
Поэзия
Бэннің "Ровер" пьесасындағы Уиллмор кейіпкерін бейнелеуі және Джордж Этерджидің "Мода адамы" (1676) пьесасындағы өткір, өлеңдер оқитын Доримант, Джон Уилмот, Рочестердің 2-ші графы (1647–1680), ағылшын еркесіз ақын және Реставрация сарайының шешендігі деп қарастырылады. Оның замандасы Эндрю Марвелл оны "ең үздік ағылшын сатиригі" деп сипаттады және ол жалпы алғанда Реставрация шешендерінің арасында ең маңызды және ең білімді ақын саналады. Оның "Ақылға және адамзатқа қарсы сатирасы" рационализмге қатысты Хоббстың сын-пікірі деп есептеледі. Рочестердің поэзиялық туындылары формасы, жанры және мазмұны жағынан кең ауқымды. Ол "оңай жазатын мырзалардың тобының" мүшесі болды, олар поэзияларын баспа түрінде емес, қолжазба түрінде жариялауды жалғастырды. Осының салдарынан Рочестердің кейбір туындылары өзекті мәселелерге, мысалы, сатиралық туындыларда сарай ісіне қатысты сындарға, оның замандастарының стильдерін, мысалы, сэр Чарльз Скруптың стильдерін пародизациялауға арналған. Ол сондай-ақ импровизациялық шеберлігімен де танымал. Вольтер Рочестерді "гений иесі, ұлы ақын" деп атады, оның сатирасының "қуаты мен жалынына" таң қалды және оның "тек мырзалығы ғана мақтана алатын жарқын қиялын көрсету" үшін кейбір жолдарын француз тіліне аударды. Джон Драйден (1631–1700) – ағылшын ақыны, әдеби сыншысы, аудармашы және драматург, ол Реставрация Англиясының әдеби өміріне соншалықты үстемдік етті, осы кезең әдеби айналымдарда Драйден дәуірі деп белгіленді. Ол батырлық дистихті ағылшын поэзиясының стандартты формасы ретінде қалыптастырды, онымен сәтті сатиралар, діни шығармалар, аңыздар, эпиграммалар, мақтаулар, прологтар мен пьесалар жазды; сонымен қатар ол формаға александрин мен триолетті енгізді. Оның өлеңдерінде, аудармаларында және сын-тексерулерінде ол батырлық дистихке сәйкес келетін поэтикалық тілді қалыптастырды. Драйденнің үлкен жетістіктері сатирикалық өлеңдерінде, мысалы, "MacFlecknoe" (1682) сияқты пародикалық-батырлық туындыларында көрінді. У. Х. Оден оны "орта стильдің шебері" деп атады, ол оның замандастары үшін және 18 ғасырдың көп бөлігі үшін үлгі болды. Оның өлімінен кейін ағылшын әдеби қауымының сезінген үлкен қанағатсыздығы оған арналған азарттық өлеңдерден көрінді. Александр Поп (1688–1744) Драйденнің күшті ықпалына ішкіріп, одан жиі қарыз алды; 18 ғасырдың басқа жазушылары да Драйден мен Поптың ықпалына тең дәрежеде ұшырады. Бен Джонсон Англиядағы Джеймс I-нің лауреат ақыны болғанмен, бұл онда ресми лауазым емес еді және поэт лауреатының ресми атағы, патшалық лауазым ретінде, алғаш рет 1670 жылы Джон Драйденге патент арқылы берілді. Содан кейін бұл лауазым тұрақты британдық институтқа айналды.
Behn's depiction of the character Willmore in The Rover and the witty, poetry reciting rake Dorimant in George Etherege's The Man of Mode (1676) are seen as a satire on John Wilmot, 2nd Earl of Rochester (1647–1680), an English libertine poet, and a wit of the Restoration court. His contemporary Andrew Marvell described him as "the best English satirist", and he is generally considered to be the most considerable poet and the most learned among the Restoration wits. His A Satyr Against Reason and Mankind is assumed to be a Hobbesian critique of rationalism. Rochester's poetic work varies widely in form, genre, and content. He was part of a "mob of gentlemen who wrote with ease", who continued to produce their poetry in manuscripts, rather than in publication. As a consequence, some of Rochester's work deals with topical concerns, such as satires of courtly affairs in libels, to parodies of the styles of his contemporaries, such as Sir Charles Scroope. He is also notable for his impromptus, Voltaire, who spoke of Rochester as "the man of genius, the great poet", admired his satire for its "energy and fire" and translated some lines into French to "display the shining imagination his lordship only could boast". John Dryden (1631–1700) was an English poet, literary critic, translator, and playwright who dominated the literary life of Restoration England to such a point that the period came to be known in literary circles as the Age of Dryden. He established the heroic couplet as a standard form of English poetry by writing successful satires, religious pieces, fables, epigrams, compliments, prologues, and plays with it; he also introduced the alexandrine and triplet into the form. In his poems, translations, and criticism, he established a poetic diction appropriate to the heroic couplet. Dryden's great achievements were in satiric verse in works like the mock heroic MacFlecknoe (1682). W. H. Auden referred to him as "the master of the middle style" that was a model for his contemporaries and for much of the 18th century. The considerable loss felt by the English literary community at his death was evident from the elegies that it inspired. Alexander Pope (1688–1744) was heavily influenced by Dryden, and often borrowed from him; other writers in the 18th century were equally influenced by both Dryden and Pope. Though Ben Jonson had been poet laureate to James I in England, this was not then a formal position and the formal title of Poet Laureate, as a royal office, was first conferred by letters patent on John Dryden in 1670. The post then became a regular British institution.
Прозалық шығарма
Күнделік жазушылар Джон Эвелин (1620–1706) және Сэмюэл Пепис (1633–1703) күнделікті Лондон өмірін және сол дәуірдегі мәдени ортаны бейнеледі. Олардың еңбектері Англиядағы Жаңару кезеңінің маңызды біріншілік деректерінің қатарына жатады және Лондонның Ұлы обасы (1644–5) және Лондонның Ұлы өрті (1666) сияқты көптеген маңызды оқиғалардың куәгерлік баяндамаларын қамтиды. "Саяшының жолы" (I бөлім: 1678; 1684) атты туындысы пуритан дін қызметкері Джон Буньянды (1628–88) белгілі жазушы ретінде таныстырды. Буньянның "Саяшының жолы" – жеке құтқарылу туралы аллегория және христиандық өмірге нұсқаулық. Буньян адамның жанға тозақ отын сыйғызуға ұмтылатын ой-қиялы мен дене мұқтаждарының азғыруына қалай қарсы тұра алатынын жазды. Кітап түсініксіз тілде баяндалған, сонымен қатар драма және өмірбаянның ықпалын көрсетеді, бірақ Эдмунд Спенсердегі ұлы аллегориялық дәстүрді де ескереді.
Diarists John Evelyn (1620–1706) and Samuel Pepys (1633–1703) depicted everyday London life and the cultural scene of the times. Their works are among the more important primary sources for the Restoration period in England, and consists of eyewitness accounts of many great events, such as the Great Plague of London (1644–5), and the Great Fire of London (1666). The publication of The Pilgrim's Progress (Part I:1678; 1684), established the Puritan preacher John Bunyan (1628–88) as a notable writer. Bunyan's The Pilgrim's Progress is an allegory of personal salvation and a guide to the Christian life. Bunyan writes about how the individual can prevail against the temptations of mind and body that threaten damnation. The book is written in a straightforward narrative and shows influence from both drama and biography, and yet it also shows an awareness of the grand allegorical tradition found in Edmund Spenser.
Август дәуірі: 17011750
17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында (1689–1750) ағылшын әдебиетінде Август дәуірі деп аталады. Осы кезеңдегі жазушылар римдік әріптестерін зор құрметпен қарап, олардың еңбектерін үлгі етіп алып, қазіргі әлем мен Рим императоры Августтың (б.з. 27 – б.з.д. 14) дәуірі арасында жиі салыстырулар жасаған (Август әдебиеті (көне Рим) қараңыз). Осы кезеңдегі көрнекті жазушылардың ішінде англо-ирланд жазушысы Джонатан Свифт (1667–1745), Уильям Конгрев (1670–1729), Джозеф Аддисон (1672–1719), Ричард Стил (1672–1729), Александр Поп (1688–1744), Генри Филдинг (1707–1754), Сэмюэл Джонсон (1709–1784) болды.
The late 17th, early 18th century (1689–1750) in English literature is known as the Augustan Age. Writers at this time "greatly admired their Roman counterparts, imitated their works and frequently drew parallels between" contemporary world and the age of the Roman emperor Augustus (27 AD – BC 14) (see Augustan literature (ancient Rome) ). Some of the major writers in this period were the Anglo Irish writer Jonathan Swift (1667–1745), William Congreve, (1670–1729), Joseph Addison (1672–1719), Richard Steele (1672–1729), Alexander Pope (1688–1744), Henry Fielding (1707–54), Samuel Johnson (1709–84).
1707 жыл: Британияның пайда болуы
Шотландия мен Англия парламенттерінің 1707 жылы Ұлыбританияның біртұтас корольдігін құруға бірігуі және Одақ актілері арқылы ортақ мемлекет құрылуы Англия әдебиетіне де, ағылшын жазушыларының ұлттық санасына да елеулі әсер етпеді. Шотландиядағы жағдай мүлдем басқаша болды: ағылшын әдеби нарығының және ағылшын әдеби тілінің стандарттарының ұсынып отырған мүмкіндіктерін пайдалана отырып, мәдени ерекшеліктерін сақтап қалу ниеті шотланд жазушыларының «британ әдебиетін ойлап табуына» алып келді. Ағылшын жазушылары, егер Британия туралы ойласа, оны тек кеңейтілген Англия деп санады; ал шотланд жазушылары жаңа мемлекеттің «Англиядан әлдеқайда көп нәрсені қамтитын мәдени қосынды» екенін жақсы түсінді. Джеймс Томсонның «Британияны билейік!» шығармасы – осы жаңа ұлттық және әдеби үлгіні шотландтардың қолдауының бір мысалы. Британ әдебиетінің пайда болуымен қатар, 18 ғасырдың ағылшын романдары саяси, әлеуметтік және әдеби ортаның өзгеруін зерттеуге қарағанда, Англия мен ағылшын мәселелерімен айналысып келе берді. Ричард Камберленд «империяның шеткерінен» алынған кейіпкерлерді сомдайтын патриоттық комедиялар жазды. Оның ең танымал пьесасы «The West Indian» (1771) Солтүстік Америкада және Батыс Үндістанда қойылды.
The Union of the Parliaments of Scotland and England in 1707 to form a single Kingdom of Great Britain and the creation of a joint state by the Acts of Union had little impact on the literature of England nor on national consciousness among English writers. The situation in Scotland was different: the desire to maintain a cultural identity while partaking of the advantages offered by the English literary market and English literary standard language led to what has been described as the "invention of British literature" by Scottish writers. English writers, if they considered Britain at all, tended to assume it was merely England writ large; Scottish writers were more clearly aware of the new state as a "cultural amalgam comprising more than just England". James Thomson's "Rule Britannia!" is an example of the Scottish championing of this new national and literary identity. With the invention of British literature came the development of the early British novels, in contrast to the English novel of the 18th century which continued to deal with England and English concerns rather than exploring the changed political, social and literary environment. Richard Cumberland wrote patriotic comedies depicting characters taken from the "outskirts of the empire,". His most popular play "The West Indian" (1771) was performed in North America and the West Indies.
Проза, романды қоса алғанда
Прозада осы кезеңнің алғашқы бөлігі ағылшын эсселерінің дамуымен көлеңкеленді. Джозеф Аддисон мен Ричард Стилдің «Көрнекі» еңбегі британдық мерзімді эссе түрін қалыптастырды, адам өмірінің оқшауланған бақылаушысының бейнесін жасады – ол әлемде нақты өзгерістерді жақтамай, о дүние туралы ой жүргізе алатын еді. Алайда, бұл сонымен қатар Реставрацияда алғаш пайда болған ағылшын романының маңызды өнер түріне айналған кезең болды. Дэниел Дефо журналистикадан және баспасөз үшін қылмыстық өмірлер жазудан Роксана мен Молл Фландрмен бірге ойдан шығарылған қылмыстық өмірлер жазуға көшті. Ағылшын романының бастауы, әдетте, Дэниел Дефоның «Робинзон Крузо» (1719) және «Молл Фландрия» (1722) романдарымен байланыстырылады, бірақ Джон Буньянның «Көшпенділердің ілгерілеуі» (1678) және Афра Беннің «Оруноко» (1688) романдары да осы мәртебеге үміткер. 18-ғасырдағы тағы бірнеше көрнекті британдық романистер: Сэмюэл Ричардсон (1689–1761), «Памела, немесе ізгілік сыйланған» (1740) және «Кларисса» (1747–48) атты эпистолярлық романдардың авторы; Генри Филдинг (1707–54), «Джозеф Эндрюс» (1742) және «Том Джонстың тарихы, табылған бала» (1749) романдарының авторы. Егер Аддисон мен Стил прозаның бір түрінде үстемдік құрса, Джонатан Свифт, «Гулливердің саяхаты» сатирасының авторы, екінші бір түрінде болды. «Жақын ұсыныс» және «Дрейпер хаттарында» Свифт ирланд халқын отаршылдықтың зорлық-зомбылығынан қорғауға тырысты. Бұл позиция көтерілістер мен тұтқындауларға әкелді, бірақ ирландтық католиктерді жақтырмайтын Свифт, оның көзімен көрген зұлымдықтарға ашуланды. Ағылшын сатирик-суретшісі және редакциялық карикатурист Уильям Хогарт (1697–1764) Батыс тізбектік өнерін дамытушы деп есептеледі. Оның туындылары реалистік портреттен бастап, «заманауи моральдық тақырыптар» деп аталатын комикстерге ұқсас суреттер сериясына дейін жетеді. Оның көптеген жұмыстары заманауи саясат пен әдет-ғұрыптарды сатиралайды.
In prose, the earlier part of the period was overshadowed by the development of the English essay. Joseph Addison and Richard Steele's The Spectator established the form of the British periodical essay, inventing the pose of the detached observer of human life who can meditate upon the world without advocating any specific changes in it. However, this was also the time when the English novel, first emerging in the Restoration, developed into a major art form. Daniel Defoe turned from journalism and writing criminal lives for the press to writing fictional criminal lives with Roxana and Moll Flanders. The English novel has generally been seen as beginning with Daniel Defoe's Robinson Crusoe (1719) and Moll Flanders (1722), though John Bunyan's The Pilgrim's Progress (1678) and Aphra Behn's, Oroonoko (1688) are also contenders. Other major 18th century British novelists are Samuel Richardson (1689–1761), author of the epistolary novels Pamela, or Virtue Rewarded (1740) and Clarissa (1747–48); Henry Fielding (1707–54), who wrote Joseph Andrews (1742) and The History of Tom Jones, a Foundling (1749). If Addison and Steele were dominant in one type of prose, then Jonathan Swift author of the satire Gulliver's Travels was in another. In A Modest Proposal and the Drapier Letters, Swift reluctantly defended the Irish people from the predations of colonialism. This position provoked riots and arrests, but Swift, who had no love of Irish Roman Catholics, was outraged by the abuses he saw. The English pictorial satirist and editorial cartoonist William Hogarth (1697–1764) has been credited with pioneering Western sequential art. His work ranged from realistic portraiture to comic strip like series of pictures called "modern moral subjects". Much of his work satirises contemporary politics and customs.
Драмалық
Ирландия театрының құжатталған тарихы кем дегенде 1601 жылдан бастау алады, бірақ белгілі ерте ирланд драматургтары – Уильям Конгрев (1670–1729), ол Реставрация комедияларының ең қызықты авторларының бірі және «Әлем жолы» (1700) пьесасының, сондай-ақ Джордж Фаркуар (?1677–1707), «Жалдама офицері» (1706) пьесасының авторы болды. (Реставрация комедиясы – 1660–1710 жылдар аралығындағы Реставрация кезеңінде жазылған және қойылған ағылшын комедиялары. Әдептік комедия Реставрация комедиясымен мағынасы жақын сөз ретінде қолданылады).
Although documented history of Irish theatre began at least as early as 1601, the early Irish dramatists of note were William Congreve (1670–1729), one of the more interesting writers of Restoration comedies and author of The Way of the World (1700) and playwright, George Farquhar (?1677–1707), The Recruiting Officer (1706). (Restoration comedy refers to English comedies written and performed in the Restoration period from 1660 to 1710. Comedy of manners is used as a synonym of Restoration comedy).
Поэзия
Осы дәуірдің ең көрнекті ақыны – Александр Поп (1688–1744), оның маңызды туындылары: «Құлыптың тонауы» (1712; 1714 жылы кеңейтілді); «Илиаданың» аудармасы (1715–20); «Одиссеяның» аудармасы (1725–26); «Дунциада» (1728; 1743). Поптың дүниеден озғаннан кейін оның шығармалары үнемі қайта қаралып келді. Оның жоғары өнер шеберлігі, қатаң өлең ырғағы және кейде сатирасының тікелей қатыгездігі Романтизм ақындары үшін сынау нысаны болды, ал оның беделі 1930 жылдарға дейін жаңғырған жоқ. Поп қазір өз ғасырының басты поэзиялық дауысы, өлең ырғағының көркемдігі, өткір зиялылығы және мәңгілік, талапты моральдық күштің үлгісі деп есептеледі. «Құлыптың тонауы» және «Дунциада» – пародикалық эпос жанрының шедеврлері. Осы кезеңде ақын Джеймс Томсон (1700–48) өзінің мұңды «Маусымдар» (1728–30) поэмасын, ал Эдвард Янг (1681–1765) «Түн ойлары» (1742) поэмасын жазды.
The most outstanding poet of the age is Alexander Pope (1688–1744), whose major works include: The Rape of the Lock (1712; enlarged in 1714); a translation of the Iliad (1715–20); a translation of the Odyssey (1725–26); The Dunciad (1728; 1743). Since his death, Pope has been in a constant state of re evaluation. His high artifice, strict prosody, and, at times, the sheer cruelty of his satire were an object of derision for the Romantic poets, and it was not until the 1930s that his reputation was revived. Pope is now considered the dominant poetic voice of his century, a model of prosodic elegance, biting wit, and an enduring, demanding moral force. The Rape of the Lock and The Dunciad are masterpieces of the mock epic genre. It was during this time that poet James Thomson (1700–48) produced his melancholy The Seasons (1728–30) and Edward Young (1681–1765) wrote his poem Night Thoughts (1742).
Романтизмнің түп-тамыры: 17501798
XVIII ғасырдың екінші жартысын кейде "Джонсон дәуірі" деп атайды. Сэмюэл Джонсон (1709–1784), көбінесе доктор Джонсон деп аталатын ағылшын жазушысы, ағылшын әдебиетіне ақын, эссеші, моралист, әдеби сыншы, өмірбаяншы, редактор және сөздік құрастырушы ретінде елеулі үлес қосты. Джонсон "ағылшын тарихындағы ең көрнекті әдеби тұлға" деп сипатталған. Тоғыз жылдық еңбек еткен соң, Джонсонның "Ағылшын тілінің сөздігі" 1755 жылы жарық көрді; ол қазіргі ағылшын тіліне зор әсер етті және "ғылымның ең үлкен жетістіктерінің бірі" деп танылды. "Сөздік", Шекспирдің басылымы және әсіресе "Ақындардың өмірі" сияқты еңбектері арқылы ол қазіргі ағылшын әдебиеті деп аталатын әдебиеттің қалыптасуына көмектесті. 18 ғасырдың осы кезеңінде үш ірі ирланд жазушысы – Оливер Голдсмит (1728–1774), Ричард Бринсли Шеридан (1751–1816) және Лоуренс Стерн (1713–1768) пайда болды. Голдсмит 1756 жылы Лондонда қоныстанды, онда ол "Уэйкфилд викары" (1766) романын, "Шөлге кеткен ауыл" (1770) атты пасторальдық поэмасын және "Жақсы мінезді адам" мен "Ол бағындыруға тізе бүгіп отыр" атты екі пьесасын жариялады. Шеридан Дублинде дүниеге келді, бірақ оның отбасы 1750 жылдары Англияға көшіп барды. Оның алғашқы пьесасы "Ривалдар" Ковент-Гарденде қойылды және бірден сәттілікке ие болды. Ол "Шаяндық мектебі" және "Сыншы" сияқты пьесаларымен 18 ғасырдың аяғындағы ең маңызды лондондық драматург атанды. Стерн өзінің әйгілі "Тристрам Шэнди" романын 1759 жылдан 1767 жылға дейін бөліп-бөліп жариялады. Сезімтал роман немесе сезімталдық романы – XVIII ғасырдың екінші жартысында дамыған жанр. Ағылшын тіліндегі танымал сезімтал романдардың қатарында Сэмюэл Ричардсонның "Памела немесе ізгілікке сыйлық" (1740), Оливер Голдсмиттің "Уэйкфилд викары" (1766) және Лоуренс Стерннің "Тристрам Шэнди" (1759–1767) романдары бар. Бұл кезеңде тағы бір роман жанры да қалыптасты. 1778 жылы Фрэнсис Берни (1752–1840) "Эвелина" романын жазды, ол әдебиеттегі әдет-ғұрып романдарының бірі болды. Фанни Бернидің романдары Джейн Остинға "өте ұнап, бағаланды". Қабірлік ақындар – 1740 жылдары және одан кейін жазылған романтизмге дейінгі ағылшын ақындары, олардың шығармалары өлімге, "бас сүйектер мен табындарға, эпитафиялар мен құрттарға" қараңғы ойлармен толы болды. Кейіннен олар бұған "көркемдік" және таңғажайып сезімді, сондай-ақ ежелгі ағылшын поэзиялық формалары мен халық поэзиясына қызығушылықты қосты. Олар көбінесе готика жанрының алға басушылары саналады. Ақындардың қатарында: Томас Грей (1716–1771), "Ауылдық шіркеудің моласында жазылған элегия" (1751); Уильям Коупер (1731–1800); Кристофер Смарт (1722–1771); Томас Чаттертон (1752–1770); Роберт Блэр (1699–1746); және Эдвард Янг (1683–1765), "Өмір, өлім және өлместік туралы шағым немесе түнгі ойлар" (1742–1745). Романтизмнің басқа да алға басушылары – Джеймс Томсон (1700–1748) және Джеймс Макферсон (1736–1796), готика романы және сезімталдық романы. Романтизмді алдын ала білдіргендердің бірі – Готика жанры, мысалы, Хорас Уолполдың 1764 жылғы "Отранто қамалы" романы. Готика жанрында қорқыныш пен романтика элементтері біріктірілген. Готика романының ізашары – Энн Рэдклифф, "Удолфоның құпиялары" (1794) кітабының авторы. Мэттью Льюисдің "Монах" (1796) – готика және қорқыныш жанрларындағы тағы бір маңызды ерте туынды. Джеймс Макферсон (1736–1796) – халықаралық беделге ие болған алғашқы шотланд ақыны. Ол ежелгі бард Оссианның өлеңдерін таптым деп мәлімдеп, халықаралық танымалдыққа ие болған аудармаларын жариялады, оларды классикалық эпостардың кельт тіліндегі баламасы деп жариялады. Роберт Бернс (1759–1796) және Уолтер Скотт (1771–1832) екеуіне де Оссиан циклының зор әсері болды. Роберт Бернс (1759–1796) – романтизм қозғалысының алға басушысы, ал оның өлімінен кейін ол Шотландияның мәдени символына айналды. Бернстің бүкіл әлемге танымал өлеңдері мен әндерінің қатарында "Auld Lang Syne", "A Red, Red Rose", "A Man's A Man for A' That", "To a Mouse", "Tam o' Shanter" және "Ae Fond Kiss" бар.
The second half of the 18th century is sometimes called the "Age of Johnson". Samuel Johnson (1709–1784), often referred to as Dr Johnson, was an English author who made lasting contributions to English literature as a poet, essayist, moralist, literary critic, biographer, editor and lexicographer. Johnson has been described as "arguably the most distinguished man of letters in English history". After nine years of work, Johnson's A Dictionary of the English Language was published in 1755; it had a far reaching effect on Modern English and has been described as "one of the greatest single achievements of scholarship.". Through works such as the "Dictionary, his edition of Shakespeare, and his Lives of the Poets in particular, he helped invent what we now call English Literature". This period of the 18th century saw the emergence of three major Irish authors Oliver Goldsmith (1728–1774), Richard Brinsley Sheridan (1751–1816), and Laurence Sterne (1713–1768). Goldsmith settled in London in 1756, where he published the novel The Vicar of Wakefield (1766), a pastoral poem with the title The Deserted Village (1770) and two plays: The Good Natur'd Man and She Stoops to Conquer. Sheridan was born in Dublin, but his family moved to England in the 1750s. His first play The Rivals was performed at Covent Garden, and it was an instant success. He became the most significant London playwright of the late 18th century with plays like The School for Scandal and The Critic. Sterne published his famous novel Tristram Shandy in parts from 1759 to 1767. The sentimental novel or the novel of sensibility is a genre which developed during the second half of the 18th century. Among the famous sentimental novels in English are Samuel Richardson's Pamela, or Virtue Rewarded (1740), Oliver Goldsmith's The Vicar of Wakefield (1766), and Laurence Sterne's Tristram Shandy (1759–1767). Another novel genre also developed in this period. In 1778, Frances Burney (1752–1840) wrote Evelina, one of the ear;y novels of manners. Fanny Burney's novels indeed "were enjoyed and admired by Jane Austen". The graveyard poets were a number of pre Romantic English poets, writing in the 1740s and later, whose works are characterised by their gloomy meditations on mortality, "skulls and coffins, epitaphs and worms" in the context of the graveyard. To this was added, by later practitioners, a feeling for the 'sublime' and uncanny, and an interest in ancient English poetic forms and folk poetry. They are often considered precursors of the Gothic genre. The poets include; Thomas Gray (1716–71), Elegy Written in a Country Churchyard (1751); William Cowper (1731–1800); Christopher Smart (1722–71); Thomas Chatterton (1752–70); Robert Blair (1699–1746); and Edward Young (1683–1765), The Complaint, or Night Thoughts on Life, Death and Immortality (1742–45). Other precursors of Romanticism are the poets James Thomson (1700–48) and James Macpherson (1736–96), the Gothic novel and the novel of sensibility. Also foreshadowing Romanticism was Gothic fiction, in works such as Horace Walpole's 1764 novel The Castle of Otranto. The Gothic fiction genre combines elements of horror and romance. A pioneering Gothic novelist was Ann Radcliffe author of The Mysteries of Udolpho (1794). The Monk (1796), by Matthew Lewis, is another notable early work in both the Gothic and horror genres. James Macpherson (1736–96) was the first Scottish poet to gain an international reputation. Claiming to have found poetry written by the ancient bard Ossian, he published translations that acquired international popularity, being proclaimed as a Celtic equivalent of the Classical epics. Both Robert Burns (1759–96) and Walter Scott (1771–1832) were highly influenced by the Ossian cycle. Robert Burns (1759–1796) was a pioneer of the Romantic movement, and after his death, he became a cultural icon in Scotland. Among poems and songs of Burns that remain well known across the world are "Auld Lang Syne"; "A Red, Red Rose"; "A Man's A Man for A' That"; "To a Mouse"; "Tam o' Shanter" and "Ae Fond Kiss".
Романтизм: 1798-1837 жылдар
Романтизм – 18 ғасырдың соңында Еуропада пайда болған көркемдік, әдеби және интеллектуалдық ағым. Британ әдебиетіндегі Романтизм кезеңі үшін әртүрлі мерзімдер көрсетіледі, бірақ бұл жерде 1798 жылы «Лирикалық балладалардың» жарық көргені бастамасы, ал 1837 жылы Виктория патшайымының тәж киюі – соңы деп есептеледі. Дегенмен, Уильям Вордсворт 1850 жылға дейін өмір сүргенімен, Уильям Блейк 1798 жылға дейін өлеңдерін жариялаған. Алайда, осы кезеңдегі жазушылар өздерін «романтиктер» деп санамаған, ал бұл термин алғаш рет Виктория дәуірінің сыншылары тарапынан қолданылған. Романтизм дәуірі Англияда маңызды әлеуметтік өзгерістерге толы кезең болды, себебі 1785-1830 жылдар аралығында елден халықтың көшіп кетуі және тығыз қоныстанған өнеркәсіптік қалалардың қарқынды дамуы орын алды. Англияда осыншама көп адамның қозғалысы екі күштің нәтижесінде болды: жерді қоршау арқылы жұмысшыларды жерсіз қалдырған Аграрлық революция және «бу күшімен жұмыс істейтін машиналармен жабдықталған фабрикалар мен диірмендерде» жұмыспен қамтаған Индустриялық революция. Шындығында, Романтизмді өндірістік революцияға реакция ретінде қарастыруға болады, бірақ ол сонымен қатар Ағарту дәуірінің аристократиялық әлеуметтік және саяси нормаларына, сондай-ақ табиғатты ғылыми тұрғыдан қарауға қарсы наразылық болды. Француз революциясы Романтизм ақындарының саяси ой-өрісіне ерекше ықпал етті. Бұл кезеңдегі поэзияда пейзаж жиі орын алады, сондықтан романтиктер, әсіресе Вордсворт, көбінесе «табиғат ақындары» деп сипатталады. Дегенмен, романтизмдегі «табиғат өлеңдері» көбінесе «эмоционалдық проблемалар немесе жеке дағдарыс» туралы терең ойларға толы болғандықтан, олардың мазмұны одан да кең ауқымды.
Romanticism was an artistic, literary, and intellectual movement that originated in Europe toward the end of the 18th century. Various dates are given for the Romantic period in British literature, but here the publishing of Lyrical Ballads in 1798 is taken as the beginning, and the crowning of Queen Victoria in 1837 as its end, even though, for example, William Wordsworth lived until 1850 and William Blake published before 1798. The writers of this period, however, "did not think of themselves as 'Romantics'", and the term was first used by critics of the Victorian period. The Romantic period was one of major social change in England, because of the depopulation of the countryside and the rapid development of overcrowded industrial cities, that took place in the period roughly from 1785 to 1830. The movement of so many people in England was the result of two forces: the Agricultural Revolution, that involved the enclosure of the land, drove workers off the land, and the Industrial Revolution which provided them employment, "in the factories and mills, operated by machines driven by steam power". Indeed, Romanticism may be seen in part as a reaction to the Industrial Revolution, though it was also a revolt against aristocratic social and political norms of the Age of Enlightenment, as well a reaction against the scientific rationalisation of nature. The French Revolution was an especially important influence on the political thinking of many of the Romantic poets. The landscape is often prominent in the poetry of this period, so that the Romantics, especially perhaps Wordsworth, are often described as 'nature poets'. However, the longer Romantic 'nature poems' have a wider concern because they are usually meditations on "an emotional problem or personal crisis".
Романтикалық поэзия
Ақын, суретші және гравер Уильям Блейк (1757–1827) – ағылшын романтизмінің алғашқы ақындарының бірі болды. Заманының әдебиетінің басты ағымдарынан шалқап, өмірінде танылмаған, бірақ қазір Романтика дәуірінің поэзиясы мен бейнелеу өнері тарихындағы маңызды тұлға саналады. Оның маңызды туындыларының қатарында – «Тәбиғат әндері» (1789) және «Тәжірибе әндері» (1794), сондай-ақ «терең және қиын пайғамбарлықтар», мысалы, «Альбион қыздарының көріністері» (1793), «Уризеннің бірінші кітабы» (1794) және «Иерусалим: алып Альбионның шығуы» (1804–?20) бар. Блейктен кейін ерте романтиктердің арасында Уильям Вордсворт (1770–1850), Сэмюэл Тейлор Кольридж (1772–1834), Роберт Саути (1774–1843) және журналист Томас Де Квинси (1785–1859) сияқты жақын достар тобы болды. Дегенмен, сол кезде Уолтер Скотт (1771–1832) ең танымал ақын еді. Скотт 1805 жылы жарық көрген «Соңғы жолаушының әні» атты ұзақ повестік өлеңімен, ал 1808 жылы – «Мармион» атты толық эпикалық поэмасымен бірден сәттілікке жетті. Екеуі де Шотландияның шалқар өткеніне арналған. Ерте романтик ақындар жаңа эмоционализм мен терең ойлауды әкелді, ал олардың пайда болуы ағылшын әдебиетіндегі алғашқы романтикалық манифест – «Лирикалық балладаларға» (1798) жазылған «Алдын ала сөз» арқылы белгіленді. «Лирикалық балладалар» жинағындағы өлеңдердің көп бөлігі Вордсвортқа тиесілі болса, Кольридж ұзақ «Ескі теңізшінің балладасын» жазды. Вордсворттың маңызды өлеңдерінің қатарында – «Майкл», «Тинтерн аббаттығынан бірнеше шақырым жоғарыда жазылған жолдар», «Шешім мен тәуелсіздік», «Ода: ерте балалық шақтың естеліктерінен мәңгілік туралы сезінулер» және автобиографиялық эпос бар. Роберт Саути (1774–1843) – «Көл ақындарының» тағы бірі, ол 1813 жылдан 1843 жылы қайтыс болғанға дейін 30 жыл бойы ақын лауреаты болды. Оның даңқы замандастары мен достары Уильям Вордсворт пен Сэмюэл Тейлор Кольридждің даңқына қарағанда сәл көлеңкеде қалды. Томас Де Квинси (1785–1859) – ағылшын эссешісі, ең танымал «Ағылшын опиум жеушісінің мойындауы» (1821) еңбегімен белгілі, ол өзінің лауданына және оның өміріне тигізген әсері туралы автобиографиялық әңгіме.
The poet, painter, and printmaker William Blake (1757–1827) was one of the early of the English Romantic poets. Largely disconnected from the major streams of the literature of the time, Blake was generally unrecognised during his lifetime, but is now considered a seminal figure in the history of both the poetry and visual arts of the Romantic Age. Among his important works are Songs of Innocence (1789) and Songs of Experience (1794) "and profound and difficult 'prophecies'" such as Visions of the Daughters of Albion (1793), The First Book of Urizen (1794), and "Jerusalem: the Emanation of the Giant Albion" (1804–?20). After Blake, among the early Romantics were the Lake Poets, a small group of friends, including William Wordsworth (1770–1850), Samuel Taylor Coleridge (1772–1834), Robert Southey (1774–1843) and journalist Thomas De Quincey (1785–1859). However, at the time, Walter Scott (1771–1832) was the most famous poet. Scott achieved immediate success with his long narrative poem The Lay of the Last Minstrel in 1805, followed by the full epic poem Marmion in 1808. Both were set in the distant Scottish past. The early Romantic Poets brought a new emotionalism and introspection, and their emergence is marked by the first romantic manifesto in English literature, the "Preface" to Lyrical Ballads (1798). The poems in Lyrical Ballads were mostly by Wordsworth, but Coleridge contributed the long "Rime of the Ancient Mariner". Among Wordsworth's important poems, are "Michael", "Lines Composed a Few Miles Above Tintern Abbey", "Resolution and Independence", "Ode: Intimations of Immortality from Recollections of Early Childhood" and the autobiographical epic The Prelude. Robert Southey (1774–1843) was another of the so called "Lake Poets", and Poet Laureate for 30 years from 1813 to his death in 1843. Although his fame has been eclipsed by that of his contemporaries and friends William Wordsworth and Samuel Taylor Coleridge. Thomas De Quincey (1785–1859) was an English essayist, best known for his Confessions of an English Opium Eater (1821), an autobiographical account of his laudanum and its effect on his life.
Екінші буын
Романтикалық ақындардың екінші буынына Лорд Байрон (1788–1824), Перси Биш Шелли (1792–1822) және Джон Китс (1795–1821) жатады. Алайда, Байронға 18-ғасырдың сатириктерінің ықпалы әлі де күшті болды және ол, болжам бойынша, үштіктің ішіндегі ең аз «романтикалық» ақын еді, «Поптың зерек әзіл-қалжыңын романтикалық замандастарының «бұрыс поэтикалық жүйесі» деп атаған нәрсеге басымдық берді». Джон Китс Байрон мен Шеллидің радикалды саясатын бөліскенмен, «оның ең жақсы поэзиясы саяси сипатта емес». Оның поэзиясы ерекше сезімтал музыкасымен және образдылығымен, сондай-ақ, материалдық сұлулық пен өмірдің құндылығына, өткіншілігіне деген қызығушылығымен ерекшеленеді. Оның танымал туындылары: «Айньи-Агнес кеште», «La Belle Dame sans Merci», «Құбылысқа арналған ода», «Күзге». Перси Шелли, замандастарының арасында радикалды саясатымен және Байрон, Мэри Вулстонкрафт сияқты тұлғалармен байланысымен белгілі болды. Шелли, радикалды ойшылдар Уильям Годвин мен Мэри Вулстонкрафттың қызы, екінші буынның үшінші маңызды романтикалық ақыны еді. Ағылшын тіліндегі ұлы лирикалық ақындардың бірі саналатын Шелли, «Озимандиас», «Батыс желге арналған ода», «Көкпарға» және Китстің қайтысына арналған «Адонаис» сияқты өлеңдерімен танымал. Мэри Шелли (1797–1851) маңызды готикалық роман «Франкенштейн» (1818) авторы ретінде және ғылыми фантастиканың ерте үлгісі ретінде есте сақталады. Фелисия Хеманс формаларын сақтай отырып, романтикалық дәстүрді күлдету процесін бастады, ал осы деконструкцияны «жойылу мен ыдырау тақырыптарына терең назар аударатын қалалық ақын» Летиция Элизабет Лэндон жалғастырды. Лэндонның метрикалық романс пен драмалық монологтың жаңа формалары көптеп көшірілді және Виктория дәуірі поэзиясына ұзақ мерзімді әсер етті. Джордж Крэбб (1754–1832) – романтикалық кезеңде «ауылдық өмірдің мұқият байқалатын, реалистік бейнелерін Август дәуірінің батырлық дистихтерінде» жазған ағылшын ақыны. Крэббтың туындыларына «Ауыл» (1783), «Өлеңдер» (1807), «Аудан» (1810) кіреді.
The second generation of Romantic poets includes Lord Byron (1788–1824), Percy Bysshe Shelley (1792–1822) and John Keats (1795–1821). Byron, however, was still influenced by 18th century satirists and was, perhaps, the least "romantic" of the three, preferring "the brilliant wit of Pope to what he called the 'wrong poetical system' of his Romantic contemporaries". Though John Keats shared Byron and Shelley's radical politics, "his best poetry is not political". but is especially noted for its sensuous music and imagery, along with a concern with material beauty and the transience of life. Among his famous works are: "The Eve of St Agnes", "La Belle Dame sans Merci", "Ode to a Nightingale", "To Autumn". Percy Shelley, known to contemporaries for his radical politics and association with figures such as Byron and Mary Wollstonecraft Shelley, daughter of radical thinkers William Godwin and Mary Wollstonecraft, was the third major romantic poet of the second generation. Generally regarded as among the great lyric poets in the English language, Shelley is perhaps best known for poems such as Ozymandias, Ode to the West Wind, To a Skylark and Adonaïs, an elegy written on the death of Keats. Mary Shelley (1797–1851) is remembered as the author of Frankenstein (1818), an important Gothic novel, as well as being an early example of science fiction. Although sticking to its forms, Felicia Hemans began a process of undermining the Romantic tradition, a deconstruction that was continued by Letitia Elizabeth Landon, as "an urban poet deeply attentive to themes of decay and decomposition". Landon's novel forms of metrical romance and dramatic monologue were much copied and contributed to her long lasting influence on Victorian poetry. George Crabbe (1754–1832) was an English poet who, during the Romantic period, wrote "closely observed, realistic portraits of rural life in the heroic couplets of the Augustan age". Crabbe's works include The Village (1783), Poems (1807), The Borough (1810).
Романтизм және роман
Бұл кезеңдегі ірі романистер Джейн Остин (1775–1817) және шотландтық сэр Уолтер Скотт (1771–1832) болды, сондай-ақ түрлі готикалық әдебиеттер де гүлденді. Остиннің туындылары 18 ғасырдың екінші жартысындағы сезімталдық романдарының пародиясын жасайды және 19 ғасыр реализміне өтуге көмектеседі. Остиннің ең белгілі шығармалары: «Гордость и предубеждение» (1813), «Разум и чувства» (1811), «Мэнсфилд-парк» (1814), «Эмма» (1815) және «Убеждение» (1818). 19 ғасырдың басындағы ең маңызды британдық романист – сэр Уолтер Скотт болды, ол табысты британдық романист ғана емес, сонымен қатар «19 ғасырдағы көркем әдебиетке ең зор ықпал еткен және Еуропада танымал тұлға» болды. Скотттың роман жазу жолы 1814 жылы «Уэверли» романымен басталды, ол көбінесе алғашқы тарихи роман деп есептеледі, одан кейін «Иванхо» жарық көрді. «Уэверли» романдарының ішінде «Антикварий», «Ескі өлім», «Мидлотианның жүрегі» және шотланд тарихына арналған туындылары қазір Скотттың шедеврлері саналады.
Major novelists in this period were Jane Austen (1775–1817) and the Scotsman Sir Walter Scott (1771–1832), and Gothic fiction of various kinds also flourished. Austen's works satirise the novels of sensibility of the second half of the 18th century and are part of the transition to 19th century realism. Austen's works include Pride and Prejudice (1813) Sense and Sensibility (1811), Mansfield Park (1814), Emma (1815) and Persuasion (1818). The most important British novelist at the beginning of the early 19th century was Sir Walter Scott, who was not only a highly successful British novelist, but "the greatest single influence on fiction in the 19th century [and] a European figure". Scott's novel writing career was launched in 1814 with Waverley, often called the first historical novel, and was followed by Ivanhoe. The Waverley Novels, including The Antiquary, Old Mortality, The Heart of Midlothian, and whose subject is Scottish history, are now generally regarded as Scott's masterpieces.
Роман
Виктория дәуірінде (1837–1900) роман ағылшын тіліндегі басты әдеби жанрға айналды. Әйелдер авторлар және оқырмандар ретінде осы танымалдылықтың артуына маңызды үлес қосты. Романды ай сайын жариялау, сауаттылықтың өсуімен, баспа технологиясының жетілуімен және тарату экономикасының жақсаруымен байланысты, осы танымалдықтың күшеюіне себеп болды. Кітаптарды жылдық төлеммен алуға мүмкіндік беретін кітапханалар да романның танымалдылығын арттыруға көмектесті. Чарльз Диккенс (1812–1870) 1830-шы жылдардың соңында әдеби сахнаға шықты және британ әдебиеті тарихындағы ең танымал романисттердің біріне айналды. Диккенс қоғамның түрлі жақтарын, соның ішінде «Оливер Твист» романындағы жұмыс үйін, «Қараңғы үй» романындағы заң жүйесінің кемшіліктерін өткір сатирамен бейнеледі. Соңғы жылдары Диккенс «Домби және ұлы» (1846–1848), «Қараңғы үй» (1852–1853), «Кішкентай Доррит» (1855–1857), «Ұлы үміттер» (1860–1861) және «Біздің ортақ достасымыз» (1864–1865) сияқты кейінгі романдары үшін ерекше құрметке ие болды. Диккенстің ертедегі бәсекелесі Уильям Макепис Такерей (1811–1863) болды, ол Виктория дәуірінде одан кейін екінші орынды иеленді, бірақ қазір ол одан әлдеқайда аз оқылады және «Ванти-Фейр» (1847) романымен ғана танымал. Бронте әпкелері – Эмили, Шарлотта және Энн 1840 және 1850 жылдары маңызды романдар жазды. Олардың романдары алғаш жарық көрген кезде сенсация тудырды және кейіннен классика ретінде танылды. Шарлотта Бронте (1816–1855) жазған «Джейн Эйр» романы, бірінші тұлғадан әйел көзқарасымен жазылған жаңа жол ашты. Эмили Бронте (1818–1848) «Тұманды биіктіктер» романын жазды, ал Джульет Гарднердің айтуынша, «оның тілі мен бейнелерінің жарқын сезімталдық пен күші сыншыларды таң қалдырып, қорқытты». 1847 жылы жарық көрген үшінші Бронте романы – Анна Бронте (1820–1849) жазған «Агнес Грей», ол гувернантканың жалғыз өмірін баяндайды. Элизабет Гаскел (1810–1865) да сәтті жазушы болды, ал «Солтүстік және Оңтүстік» романы Англияның өнеркәсіптік солтүстігі мен бай оңтүстігіндегі өмір салтын салыстырады. Энтони Троллоп (1815–1882) Виктория дәуірінің ең сәтті, өнімді және құрметке ие ағылшын романистерінің бірі болды. Оның кейбір шығармалары, «The Warden» (1855) және «Barchester Towers» (1857) сияқты, қиялданған Басетшир графтығында өтеді. Троллоптың романдары Виктория дәуірінің басындағы Англияның жер иеленуші және кәсіби топтарының өмірін көрсетеді. Джордж Элиот (Мэри Энн Эванс) (1819–1880) Виктория дәуірінің ортасындағы ірі романист болды. Оның шығармалары, әсіресе «Миддлмарч» (1871–1872), әдеби реализмнің маңызды мысалы болып табылады және жоғары Виктория әдебиетінің егжей-тегжейлілігімен, оларды жиі бейнелейтін тар географиялық шекаралардан асып түсетін интеллектуалдық кеңдігімен біріктірілуі үшін бағаланады, бұл Толстоймен салыстыруға әкеледі. Джордж Мередит (1828–1909) «Ричард Феверелдің сынағы» (1859) және «Эгоист» (1879) романдарымен есінде қалды. Оның «атағы» ХХ ғасырдың басына дейін «өте жоғары» болды, бірақ кейін күрт төмендеді. Томас Хардидің (1840–1928) романдарында ауылдық мәселелерге және ауылдың әлеуметтік-экономикалық жағдайының өзгеруіне қызығушылық байқалады. Виктория дәуірінің реалисі, Джордж Элиот дәстүрінде, оның романдары мен поэзиясында да романтизм, әсіресе Уильям Вордсворттың ықпалы болды. Ол «Ашулы қалыңдықтан алыста» (1874), «Кастербридж қаласының әкімі» (1886), «Тесс д'Урбервилл» (1891) және «Аңшыл емес Джуд» (1895) романдарының авторы ретінде танымал болды. Джордж Гиссинг (1857–1903) – XIX ғасырдың соңындағы тағы бір маңызды романист, ол 1880 жылдан 1903 жылға дейін 23 роман жариялады. Оның ең танымал романы – «Нью-Грюб-стрит» (1891). 1890 жылдардың соңында поляк жазушысы Джозеф Конрад (1857–1924), модернист әдебиетінің маңызды алға басушысы, өзінің алғашқы романдарын жариялай бастады. Конрадтың «Қараңғылық жүрегі» романы 1899 жылы жарық көрді. Жозеф Конрадтың «Қараңғылық жүрегі» (1899) – Виктория патшайымының билік құрған кезіндегі уақыттың өзгеруі туралы маңызды мысал, ол реализмнен модернизмге көшуді білдіреді. Конрадтың романдағы жергілікті африкалықтарды бейнелеуі жиі адамгершіліктен айыратын деп сынға алынады (мысалы, Чинуа Ачебе «Африканың бейнесі: Конрадтың қараңғылық жүрегіндегі расизм» еңбегінде), бірақ басқалары бұл ксенофобикалық сипаттама ойдан шығарылған баяндаушыға (Чарльз Марлоу) тиесілі деп санайды және Конрад қоғамдар арасындағы шекараны бүлдіруге тырысады, әрқайсысына тән екіталайлық пен қараңғылықты көрсетеді. Конрадтың Виктория дәуірінің соңында жарық көрген тағы бір маңызды романы – «Лорд Джим» (1900). Ол шеберлігімен танылған бұл роман, Чарльз Марлоу кейіпкерінің баяндауы арқылы, кемесі мен жолаушыларын қиын жағдайда тастап кеткені үшін өкініш сезінетін жас теңізшінің оқиғасын айтады. «Лорд Джим» романының өзіне тән психологиялық зерттеуі, қорқыныш, өзіне сенімділік және жеке өсу тақырыптары, сондай-ақ әдеби модернизмді күткен тәжірибелі повестеу құрылымы үшін мақтаулар айтылды. «Қараңғылық жүрегі» сияқты, бұл роман да колониялық тәртіптің қағидаларына күмән тудырды.
It was in the Victorian era (1837–1900) that the novel became the leading literary genre in English. Women played an important part in this rising popularity both as authors and as readers. Monthly serialising of fiction encouraged this surge in popularity, due to a combination of the rise of literacy, technological advances in printing, and improved economics of distribution. Circulating libraries, that allowed books to be borrowed for an annual subscription, were a further factor in the rising popularity of the novel. Charles Dickens (1812–70) emerged on the literary scene in the late 1830s and soon became probably the most famous novelist in the history of British literature. Dickens fiercely satirised various aspects of society, including the workhouse in Oliver Twist, the failures of the legal system in Bleak House. In more recent years, Dickens has been most admired for his later novels, such as Dombey and Son (1846–1848), Bleak House (1852–1853) and Little Dorrit (1855–1857), Great Expectations (1860–1861), and Our Mutual Friend (1864–1865). An early rival to Dickens was William Makepeace Thackeray (1811–1863), who during the Victorian period ranked second only to him, but he is now much less read and is known almost exclusively for Vanity Fair (1847). The Brontë sisters, Emily, Charlotte and Anne, were other significant novelists in the 1840s and 1850s. Their novels caused a sensation when they were first published and subsequently were accepted as classics. Charlotte Brontë's (1816–1855) work was Jane Eyre, broke new ground in being written from an intensely first person female perspective. Emily Brontë's (1818–1848) novel was Wuthering Heights and, according to Juliet Gardiner, "the vivid sexual passion and power of its language and imagery impressed, bewildered and appalled reviewers". The third Brontë novel of 1847 was Anne Brontë's (1820–1849) Agnes Grey, which deals with the lonely life of a governess. Elizabeth Gaskell (1810–1865) was also a successful writer and North and South contrasts the lifestyle in the industrial north of England with the wealthier south. Anthony Trollope (1815–1882) was one of the more successful, prolific and respected English novelists of the Victorian era. Some of his works are set in the imaginary west country county of Barsetshire, including The Warden (1855) and Barchester Towers (1857). Trollope's novels portray the lives of the landowning and professional classes of early Victorian England. George Eliot (Mary Ann Evans (1819–1880) was a major novelist of the mid Victorian period. Her works, especially Middlemarch 1871–1872), are important examples of literary realism, and they are admired for their combination of high Victorian literary detail, with an intellectual breadth that removes them from the narrow geographic confines they often depict, leading to comparisons with Tolstoy. George Meredith (1828–1909) is best remembered for his novels The Ordeal of Richard Feverel (1859) and The Egoist (1879). "His reputation stood very high well into" the 20th century but then seriously declined. An interest in rural matters and the changing social and economic situation of the countryside is seen in the novels of Thomas Hardy (1840–1928). A Victorian realist, in the tradition of George Eliot, he was also influenced both in his novels and poetry by Romanticism, especially by William Wordsworth. He gained fame as the author of such novels as, Far from the Madding Crowd (1874), The Mayor of Casterbridge (1886), Tess of the d'Urbervilles (1891), and Jude the Obscure (1895). Another significant late 19th century novelist is George Gissing (1857–1903), who published 23 novels from 1880 to 1903. His best known novel is New Grub Street (1891). Also in the late 1890s, the Polish born writer Joseph Conrad (1857–1924), an important forerunner of modernist literature, began publishing his first novels. Conrad's Heart of Darkness was published in 1899. Joseph Conrad's Heart of Darkness (1899) is an important example about the changing times during Queen Victoria's reign, signaling the transition from realism to modernism. While Conrad's depiction of the local Africans in his novel is often criticized as deeply dehumanizing (for example, Chinua Achebe in An Image of Africa: Racism in Conrad's Heart of Darkness), others argue that this xenophobic characterization belongs to the fictional narrator (Charles Marlow), and that Conrad seeks to blur the lines between societies, demonstrating the ambiguity and darkness inherent in each. Another major novel of Conrad's published towards the end of the Victorian era was Lord Jim (1900). Considered one of his masterpieces, Lord Jim also makes use of the narration of the character Marlow to tell the story of a disgraced young sailor who seeks to make amends for abandoning a steamer and its passengers during its moment of need. Lord Jim has also been praised for its innovative psychological exploration of cowardice, self knowledge, and personal growth, as well as its experimental narrative structure anticipating literary modernism. As with Heart of Darkness, the novel has also been notable for casting doubts on the assumptions of the colonial order of the day.
Қысқа әңгіме
1790-1810 жылдар аралығында жеке-жеке жарияланған қысқа әңгімелердің еуропалық мысалдары болған, бірақ қысқа әңгімелердің тұңғыш жинақтары 1810-1830 жылдары бірнеше елде шамамен бір уақытта пайда болды. Ұлыбританиядағы алғашқы қысқа әңгімелер Ричард Камберлендтің "ерекше баяны" "Монтремос уланушысы" (1791) сияқты готикалық әңгімелер еді. Сер Уолтер Скотт және Чарльз Диккенс сияқты көрнекті романистер де қысқа әңгімелер жазды.
There are early European examples of short stories published separately from 1790 to 1810, but the first true collections of short stories appeared from 1810 to 1830 in several countries around the same period. The early short stories in the United Kingdom were gothic tales like Richard Cumberland's "remarkable narrative" "The Poisoner of Montremos" (1791). Major novelists like Sir Walter Scott and Charles Dickens also wrote some short stories.
Жанрлық көркем әдебиет
Бұл дәуірде жанрлық әдебиетте маңызды дамулар болды. Осы кезеңде әңгімелеуге арналған романдар, соның ішінде сэр Джон Барроудың 1831 жылғы «Баунтидегі бүлік» туралы егжей-тегжейлі баяндамасы танымал болды. «Жоғалған әлем» әдеби жанры империялық саяхатшылардың археологиялық жаңалықтарынан шабыттанды. Сэр Генри Райдер Хаггард 1885 жылы осы жанрдың алғашқы үлгілерінің бірі – «Соломонның кеніштері» романын жазды. Энтони Хоуптың «Зенда тұтқыны» (1894) атты руританиялық оқиғалық романдары заманауи еуропалық саясат пен дипломатиялық амалдардың ықпалында жазылды. Роберт Луис Стивенсон (1850–1894) осы жанрда «Қозғалып кеткендер» (1886) тарихи романымен, 1745 жылғы якобиттер көтерілісінен кейінгі оқиғаларды суреттейтін, және «Қазына аралы» (1883) классикалық пираттық оқиғасымен де аты шықты. Уилки Коллинстің «Ай тасы» (1868) атты эпистолярлық романы ағылшыл тіліндегі алғашқы детективтік роман деп есептеледі, ал одан кейін сэр Артур Конан Дойл лондондық «консультант детектив» туралы «Шерлок Холмс» сериясын жаза бастады. Дойл Холмс туралы 1880 жылдан 1907 жылға дейін төрт роман мен 56 әңгіме жазды, ал 1914 жылы соңғы ісі жарық көрді. Г. Уэллс (1866–1946) 1890 жылдары «Марстың соғысы» (1898) сияқты ғылыми-фантастикалық романдармен әдеби мансабын бастады, онда Виктория дәуірінің соңындағы Англияға марсиандардың шабуылы суреттелген. Уэллс, француз Жюль Вернмен (1828–1905) бірге, ғылыми-фантастикалық жанрдың дамуындағы маңызды тұлға саналады. Қазіргі заманғы фантастика жанрының тарихы, әдетте, Джордж Макдональдтан басталады деп есептеледі, ол «Принцесса және гоблин» және «Фантасттар» (1858) кітаптарының ықпалды авторы. Уильям Моррис – 19 ғасырдың соңында бірнеше фантастикалық романдар жазған танымал ағылшын ақыны. Вампир жанры Джон Уильям Полидоридің «Вампир» (1819) повесінен бастау алды. Бұл әңгіме Лорд Байронның өмірі мен «Гиаур» поэмасынан шабыттанды. Ирландиялық жазушы Брэм Стокер 1897 жылы «Дракула» атты көрнекті қорқынышты туындының авторы болды, онда басты қарсыласы вампир граф Дракула еді. «Penny dreadful» басылымдары балама әдебиеттер болып табылды және жұмысшы табының жасөспірімдеріне арналған, сол арқылы әйгілі Свини Тоддты таныстырды. 19 ғасырдың ең көрнекті қорқынышты әңгімелер авторы – ирландиялық жазушы Шеридан Ле Фану.
Important developments occurred in genre fiction in this era. Adventure novels were popular, including Sir John Barrow's descriptive 1831 account of the Mutiny on the Bounty. The Lost World literary genre was inspired by real stories of archaeological discoveries by imperial adventurers. Sir Henry Rider Haggard wrote King Solomon's Mines, one of the early examples, in 1885. Contemporary European politics and diplomatic manoeuvrings informed Anthony Hope's swashbuckling Ruritanian adventure novels The Prisoner of Zenda (1894). Robert Louis Stevenson (1850–1894) also wrote works in this genre, including Kidnapped (1886), an historical novel set in the aftermath of the Jacobite rising of 1745, and Treasure Island (1883), the classic pirate adventure. Wilkie Collins' epistolary novel The Moonstone (1868) is generally considered the first detective novel in the English language, and soon after Sir Arthur Conan Doyle began his Sherlock Holmes series about a London based "consulting detective". Doyle wrote four novels and 56 short stories featuring Holmes, from 1880 to 1907, with a final case in 1914. H. G. Wells's (1866–1946) writing career began in the 1890s with science fiction novels like The War of the Worlds (1898), which describes an invasion of late Victorian England by Martians, and Wells is, along with Frenchman Jules Verne (1828–1905), as a major figure in the development of the science fiction genre. The history of the modern fantasy genre is generally said to begin with George MacDonald, the influential author of The Princess and the Goblin and Phantastes (1858). William Morris was a popular English poet who also wrote several fantasy novels during the latter part of the 19th century. The vampire genre fiction began with John William Polidori's "The Vampyre" (1819). This short story was inspired by the life of Lord Byron and his poem The Giaour. Irish writer Bram Stoker was the author of seminal horror work Dracula (1897) with the primary antagonist the vampire Count Dracula. Penny dreadful publications were an alternative to mainstream works, and were aimed at working class adolescents, introducing the infamous Sweeney Todd. The premier ghost story writer of the 19th century was the Irish writer Sheridan Le Fanu.
Балалар әдебиеті
Балалар әдебиеті Виктория дәуірінде жеке жанр ретінде қалыптасты, ал кейбір туындылар халықаралық деңгейде танымал болды, мысалы, Льюис Кэрроллдың "Алиса ғажайыптар елінде" (1865). 19 ғасырдың соңында автор және суретші Беатрикс Поттер жануарлар кейіпкерлерін бейнелейтін балалар кітаптарымен әйгір болды, оның ішінде "Питер Қоян туралы әңгіме" (1902) кітабы бар. 19 ғасырдың аяғында қазіргі сурет кітаптарының негізін салушылар – суретшілер Рэндольф Кальдекотт, Уолтер Крейн және Кейт Гринауэйдің өлеңдер мен қысқа әңгімелер жинақтары суреттелген кітаптар болды. Бұл кітаптарда бұрынғы кітаптарға қарағанда суреттердің үлесі басым болды, сондай-ақ көптеген суреттері түрлі түстерде жарық көрді. Ф. Анстидің "Вице-Верса" (1882) романында әке мен бала дене ауыстырады – кітап жарық көргеннен бері дене ауыстыру тақырыбы түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында кең таралды.
Literature for children developed as a separate genre during the Victorian era, and some works became internationally known, such as Lewis Carroll, Alice's Adventures in Wonderland (1865). At the end of 19th century, the author and illustrator Beatrix Potter was known for her children's books, which featured animal characters, including The Tale of Peter Rabbit (1902). In the latter years of the 19th century, precursors of the modern picture book were illustrated books of poems and short stories produced by illustrators Randolph Caldecott, Walter Crane, and Kate Greenaway. These had a larger proportion of pictures to words than earlier books, and many of their pictures were in colour. Vice Versa (1882) by F. Anstey, sees a father and son exchange bodies — body swaps have been a popular theme in various media since the book was published.
Викториялық поэзия
Виктория дәуіріндегі жетекші ақындар Альфред, Лорд Теннисон (1809–1892), Роберт Браунинг (1812–1889), Элизабет Баррет Браунинг (1806–1861) және Мэтью Арнольд (1822–1888) болды. Бұл кезеңдегі поэзия романтиктердің күшті ықпалында болды, бірақ өзіндік жолмен дамыды. Әсіресе, драмалық монологтың қалыптасуы ерекше көзге түсті, осы кезеңде көптеген ақындар қолданған, алайда Браунинг оны жетілдірді. Теннисон Виктория патшайымының билігінің көп бөлігінде Ұлыбританияның ақыны-лауреаты болды. Т. С. Элиот оны «метрика және меланхолия шебері» деп сипаттап, «Мильтоннан бері ағылшын ақындарының ең жақсы сезімталдығына ие» деді. Элизабет Баррет Браунинг Роберт Браунингтің әйелі болғанмен, онымен танысқанға дейін-ақ өзінің атағын қалыптастырған. Оның ең танымал туындысы – 1850 жылы «Өлеңдер» жинағында жарияланған «Португалиялық сонеттер» атты 44 сонеттен тұратын цикл. Мэтью Арнольдтың ақын ретіндегі беделі соңғы жылдары төмендеді, қазір ол «Мәдениет және анархия» (1869) және 1867 жылғы «Довер жағалауы» сияқты сындық еңбектерімен танымал. Данте Габриэль Россетти (1828–1882) – ақын, суретші, иллюстратор және аудармашы. Ол 1848 жылы Уильям Холман Хант пен Джон Эверетт Миллеспен бірге «Рафаэльге дейінгілер» бауырластығын құрды, және кейіннен осы қозғалыстың ықпалымен екінші буын суретшілер мен жазушыларға, әсіресе Уильям Моррис пен Эдвард Берн-Джонсқа шабыт берді. Артур Клау (1819–1861) осы дәуірдің аса маңызды емес тұлғасы болғанымен, «әдеби тілдің және тақырыптардың шегін кеңейтудегі тәжірибелері заманынан озып кеткен жақсы ақын» деп сипатталды. Джордж Мередит (1828–1909) өзінің инновациялық «Modern Love» (1862) өлеңдер жинағымен есімдері сақталды. Эдвард Лирдің ақылға сыймас өлеңдері, сондай-ақ Льюис Кэрроллдың романдары мен өлеңдері сюрреализмнің алға басушысы саналады. 1846 жылы Лир үш рет қайта басылған және осы форманы танымал етуге көмектескен «Бессенс кітабы» атты лимериктер жинағын жариялады. Комедиялық өлеңдердің авторларының қатарында драматург, либреттошы, ақын және иллюстратор В. С. Гилберт (1836–1911) бар, ол композитор сэр Артур Салливанмен бірлесіп жазған 14 комикалық операсымен танымал, олардың ішінде «H.M.S. Pinafore», «Пензанс пираттары» және «Микадо» есімдері кеңінен белгілі.
The leading poets during the Victorian period were Alfred, Lord Tennyson (1809–1892), Robert Browning (1812–1889), Elizabeth Barrett Browning (1806–1861), and Matthew Arnold (1822–1888). The poetry of this period was heavily influenced by the Romantics, but went off in its own directions. Particularly notable was the development of the dramatic monologue, a form used by many poets in this period, but perfected by Browning. Tennyson was Poet Laureate of the United Kingdom during much of Queen Victoria's reign. He was described by T. S. Eliot, as "the greatest master of metrics as well as melancholia", and as having "the finest ear of any English poet since Milton". While Elizabeth Barrett Browning was the wife of Robert Browning ,she had established her reputation as a major poet before she met him. Her famous work is the sequence of 44 sonnets "Sonnets from the Portuguese", published in Poems (1850). Matthew Arnold's reputation as a poet has declined in recent years, and he is best remembered now for his critical works, like Culture and Anarchy (1869) and his 1867 poem "Dover Beach". Dante Gabriel Rossetti (1828–1882) was a poet, illustrator, painter and translator. He founded the Pre Raphaelite Brotherhood in 1848 with William Holman Hunt and John Everett Millais, and was later to be the main inspiration for a second generation of artists and writers influenced by the movement, notably William Morris and Edward Burne Jones. While Arthur Clough (1819–61) was a minor figure of this era, he has been described as "a fine poet whose experiments in extending the range of literary language and subject were ahead of his time". George Meredith (1828–1909) is remembered for his innovative collection of poems Modern Love (1862). The nonsense verse of Edward Lear, along with the novels and poems of Lewis Carroll, is regarded as a precursor of surrealism. In 1846, Lear published A Book of Nonsense, a volume of limericks that went through three editions and helped popularise the form. Writers of comic verse included the dramatist, librettist, poet and illustrator W. S. Gilbert (1836–1911), who is best known for his 14 comic operas produced in collaboration with the composer Sir Arthur Sullivan, of which the famous include H. M. S. Pinafore, The Pirates of Penzance and The Mikado.
Виктория дәуірінің драмалық шығармалары
XIX ғасырдың бірінші жартысында Лондон мен провинциялық театрлардағы драма лицензиялау жүйесімен Патент театры компанияларымен шектелді, ал басқа театрлар тек музыкалық ойын-сауықтарды ғана қоя алатын. Бірақ, магистраттар кейде драмалық қойылымдарға лицензия бере алатын. 1843 жылғы Театрлар заңының қабылдануы Патент театрларының драмаға монополиясын жойды. Ирландиялық драматург Дион Бусико (1820–90) – 19 ғасырдың ортасында «Лондондық кепілдік» (1841) сияқты туындыларымен Лондон сахнасында үлкен жетістікке жеткен, өте танымал комедия жазушысы. Дегенмен, драма 19 ғасырдың соңына дейін жанр ретінде маңыздылыққа ие бола алмады, ал содан кейін оның негізгі өкілдері де ирландтар болды. Ғасырдың соңғы онжылдығында Джордж Бернард Шоу (1856–1950), «Қару және адам» (1894) және Оскар Уайльд (1854–1900), «Ер болудің маңызы» (1895) сияқты көрнекті драматургтер пайда болды. Бұл екі ирланд жазушысының да өмірі көбінесе Англияда өтті және олар Уайльдтың француз тіліндегі кейбір туындыларын қоспағанда, ағылшын тілінде жазды.
For much of the first half of the 19th century, drama in London and provincial theatres was restricted by a licensing system to the Patent theatre companies, and all other theatres could perform only musical entertainments (although magistrates had powers to license occasional dramatic performances). The passing of the Theatres Act 1843 removed the monopoly on drama held by the Patent theatres. Irish playwright Dion Boucicault (1820–90) was an extremely popular writer of comedies who achieved success on the London stage with works like London Assurance, (1841), in the middle of the 19th century. However, drama did not achieve importance as a genre in the 19th century until the end of the century, and then the main figures were also Irish born. In the last decade of the century major playwrights emerged, including George Bernard Shaw (1856–1950), Arms and the Man (1894), and Oscar Wilde (1854–1900), The Importance of Being Earnest (1895). Both of these Irish writers lived mainly in England and wrote in English, with the exception of some works in French by Wilde.
20 ғасыр
1922 жыл Ұлыбритания мен Ирландия арақатынастарындағы маңызды өзгеріс болды. Ирландияның көп бөлігінде (көпшілігі католик) Ирландия еркін мемлекеті құрылды, ал басым көпшілігі протестанттардан тұратын Солтүстік Ирландия Ұлыбритания құрамында қалды. Бұл бөлініс 1922 жылға дейінгі ирланд әдебиетін отарлық әдебиет ретінде қарастыру мәселесін де тудырады. Сонымен қатар, Солтүстік Ирландия әдебиеті ирландтық па, британдық па деген сауалдар да бар. Ұлыбританиядағы, әсіресе Уэльс және Шотландиядағы ұлттық қозғалыстар 20 және 21 ғасырлардағы жазушыларға елеулі әсер етті.
The year 1922 marked a significant change in the relationship between Great Britain and Ireland, with the setting up of the (predominantly Catholic) Irish Free State in most of Ireland, and the predominantly Protestant Northern Ireland remained part of the United Kingdom. This separation also leads to questions as to what extent Irish writing prior to 1922 should be treated as a colonial literature. There are also those who question whether the literature of Northern Ireland is Irish or British. Nationalist movements in Britain, especially in Wales and Scotland, also significantly influenced writers in the 20th and 21st centuries.
Модернизм және мәдени жаңғыру: 1901-1945
1910 жылдар шамасында модернистік қозғалыс британ әдебиетіне ықпал ете бастады. Виктория дәуірінің жазушылары көбінесе орта таптың қалауын тудыруға қуанса, 20 ғасырдың жазушылары одан шеттегендей сезініп, оған жауап ретінде көбірек ойға толы, күрделі туындылар жазды немесе рұхсат етілген мазмұнның шегін кеңейтті.
From around 1910 the Modernist movement began to influence British literature. While their Victorian predecessors had usually been happy to cater to mainstream middle class taste, 20th century writers often felt alienated from it, so responded by writing more intellectually challenging works or by pushing the boundaries of acceptable content.
Эдвардтық көркем әдебиет
Қысқа, бірақ ықпалды Эдвард дәуірі 1901 жылы Виктория патшайымының қайтысымен басталды және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты. Осы кезеңде әлемге Бейатрикс Поттердің жылы және ойшау жануарлар кейіпкерлерімен қатар, Дж. М. Барридің Питер Пэнінің мәңгі жастық оқиғалары таныстырылды. А. А. Милн де осы уақытта жазуға кірісті, бірақ оның сүйікті «Винни Пух» романы 1926 жылға дейін жарияланбады. Рудьярд Киплингтің «Кішкентай балаларға арналған әңгімелер» (1902) – Маугли және «Жануарлар кітабы» (1894) ертегілерінің сәтті жалғасы болды. Сол кездегі басқа да көрнекті романдар оптимистік, бірақ сыншыл тонға ие болды, соның ішінде Э. М. Форстердің «Көрінісі бар бөлме» (1908) романы. Бұл жерде Форстер Виктория Англиясының таптық және шетелге деген жеккөрушілігін сатиралық түрде бейнелейді, өзінің саяхат тәжірибесін пайдаланып, бұрынғы ғасырдың «қалыптасқан көзқарастарын» күмәнге салады. Әйелдер құқығы үшін күрес қозғалысы да осы дәуірде күш алды және көркем әдебиет осы идеяларды көрсетті. Бұрынғыдан гөрі, көркем әдебиеттегі әйелдер басты рөлде болды (тек көмекші емес), және олар көбінесе неке немесе білім іздеу арқылы әлеуметтік және географиялық шекараларды кесіп өтті. Жерард Мэнли Хопкинстің өлеңдері 1918 жылы Роберт Бриджес тарапынан жарияланды. Бұл дәуірде еркін өлең және басқа да стильдік жаңалықтар алға шықты, олармен Т. С. Элиот және Эзра Паунд есімдері ерекше байланысты болды. Т. С. Элиот (1888–1965) Америкада туып, 1914 жылы Англияға көшіп келді және ол «20 ғасырдың ең маңызды ағылшын тіліндегі ақыны» деп есептеледі. Ол ағылшын тіліндегі ең танымал өлеңдердің бірін жазды, соның ішінде «Шөл дала» (1922) және «Төрт квартет» (1935–1942). Руперт Брук, Уолтер де ла Маре (1873–1956) және Джон Масфилд (1878–1967, 1930 жылдан бастап Лауреат ақын) сияқты грузин ақындары поэзияда романтизм, сезімталдық және гедонизмді біріктіре отырып, консервативті көзқарас сақтады. Эдвард Томас (1878–1917) кейде тағы бір грузин ақыны ретінде қарастырылады. 1930 жылдары Ауден тобы, кейде жай ғана «Отыздық жылдар ақындары» деп аталатын, саяси солшыл жазушылардың маңызды тобы болды, оған В. Х. Ауден (1907–73), Сесил Дей Льюис (1904–1972) және Луис МакНейс (1907–1963) кірді. Ауден – бұрынғы буынға В. Б. Йейтс пен Т. С. Элиоттың әсер еткені сияқты, кейінгі ақындарға зор әсер еткен ірі ақын болды. Кит Дуглас (1920–1944) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазған соғыс өлеңдерімен және Батыс шөлдегі науқан туралы «Аламейннен Зем Земге дейін» атты естеліктерімен танымал болды. Ол Нормандияға шабуыл кезінде қаза тапты. Алун Льюис (1915–1944), Оңтүстік Уэльсте туған, соғыстың ағылшын тіліндегі көрнекті ақыны. Екінші дүниежүзілік соғыс британ әдебиетінде маңызды тақырып болып қала берді.
The short but influential Edwardian era emerged with the death of Queen Victoria in 1901 and continued until the First World War. During this time, the world was introduced to cozy and puckish animal characters of Beatrix Potter along with the eternally youthful antics of Peter Pan (J. M. Barrie). A. A. Milne also began to write during this time, but his beloved Winnie the Pooh would not be published until 1926. Rudyard Kipling's Just So Stories For Little Children (1902) was a successful followup to his earlier adventures with Mowgli and The Jungle Book (1894). Other exemplary novels of the time take on an optimistic but critical tone, including E. M. Forster's A Room with a View (1908). Here, Forster satirizes the classism and xenophobia of Victorian England, using his own travel experiences to question the "ingrained bias[es]" of the previous century. The Women's Suffrage Movement was also gaining momentum during this era and fiction reflected these ideas. More than ever, fictional women were protagonists (not just supporting roles), and they often crossed social and geographical boundaries through marriage or the pursuit of knowledge. Gerard Manley Hopkins's Poems were posthumously published in 1918 by Robert Bridges. Free verse and other stylistic innovations came to the forefront in this era, with which T. S. Eliot and Ezra Pound were especially associated. T. S. Eliot (1888–1965) was born American, migrating to England in 1914, and he was "arguably the most important English language poet of the 20th century." He produced some of the best known poems in the English language, including "The Waste Land" (1922) and Four Quartets (1935–1942). The Georgian poets like Rupert Brooke, Walter de la Mare (1873–1956) and John Masefield (1878–1967, Poet Laureate from 1930) maintained a conservative approach to poetry by combining romanticism, sentimentality and hedonism. Edward Thomas (1878–1917) is sometimes treated as another Georgian poet. In the 1930s the Auden Group, sometimes called simply "the Thirties poets", was an important group of politically left wing writers, that included W. H. Auden (1907–73) and Cecil Day Lewis (1904–1972) and Louis MacNeice (1907–1963). Auden was a major poet who had a similar influence on subsequent poets as W. B. Yeats and T. S. Eliot had had on earlier generations. Keith Douglas (1920–1944) was noted for his war poetry during World War II and his wry memoir of the Western Desert Campaign, Alamein to Zem Zem. He was killed in action during the invasion of Normandy. Alun Lewis (1915–1944), born in South Wales, was a prominent English language poet of the war The Second World War has remained a theme in British literature.
Модернисттік роман
Жаңа ғасырдың алғашқы онжылдықтарында модернизм маңызды әдеби ағымға айналғанмен, Томас Харди сияқты модернистер емес, көптеген көрнекті жазушылар болды. Роман жазушылар: Рудиард Киплинг (1865–1936), ол сонымен қатар табысты ақын; Г. Г. Уэллс (1866–1946); Джон Галсуорти (1867–1933), (1932 жылы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері), оның романдарының ішінде «Форсайт сагасы» (1906–1921); Арнольд Беннетт (1867–1931), «Ескі әйелдердің әңгімесі» (1908) романының авторы; Г. К. Честертон (1874–1936); Э. М. Форстер (1879–1970). ХХ ғасырдың басындағы ең танымал британ жазушысы – Рудиард Киплинг болды, ол роман, әңгіме және өлеңдердің жан-жақты шебері және әзірге Әдебиет бойынша Нобель сыйлығын ең жас алған адам (1907). Г. Г. Уэллс – өте жемісті жазушы, қазіргі кезде ғылыми фантастика жанрындағы еңбектерімен танымал. Оның ең белгілі ғылыми фантастикалық туындылары – 1890 жылдары жазылған «Әлемдер соғысы» және «Уақыт машинасы». Форстердің «Индияға жол» (1924) романы империализмге қарсы күресті бейнелесе, ал «Көрінісі бар бөлме» (1908) және «Ховардс-Энд» (1910) сияқты ертерек туындылары Англиядағы Эдвард дәуірі қоғамының шектеулері мен екіжүзділігін зерттейді. 1920-1930 жылдары жазған Вирджиния Вульф – ықпалды феминист және сана ағыны әдісімен байланысты стильдік жаңашыл. Оның романдары: «Мисс Дэллоуэй» (1925), «Толқындар» (1931) және «Өзіне бөлме» (1929), онда оның атақты сөзі келтіріледі: «Егер әйел роман жазуға ниеттенсе, оған ақша да, жеке бөлме де керек». Вульф пен Э. М. Форстер – ағылшын жазушылары, зиялылары, философтары мен суретшілерінің өте ықпалды тобы – Блумсбери тобының мүшелері болды. Басқа ерте модернистер: Дороти Ричардсон (1873–1957), оның «Шыңқырлы шатыр» (1915) романы сана ағыны әдісінің алғашқы үлгілерінің бірі, және Д. Х. Лоуренс (1885–1930), ол төменгі және орта таптардың әлеуметтік және өз заманының әлеуметтік нормаларына бейімделе алмағандардың жеке өмірі туралы түсінікпен жазды. «Жақын достар» (1913) романы оның ең алғашқы шедеврі саналады. Одан кейін «Радуга» (1915) және оның жалғасы «Махаббаттағы әйелдер» (1920) жарық көрді. 1930-1940 жылдары жұмысшы табының романдары дамыды, оларды жұмысшы класынан шыққан жазушылар жазды. Эссеші және романист Джордж Оруэллдің туындылары ХХ ғасырдың маңызды әлеуметтік және саяси түсініктемелері болып саналады, ол кедейлік туралы «Виганға жол» (1937) және 1940 жылдары тоталитаризмді сатиралық бейнелеген «Жануарлар фермасы» (1945) сияқты мәселелерді қамтыды. Малкольм Лоури 1930 жылдары жарияланды, және ол ең танымал «Жанар тауының астында» (1947) романымен белгілі. Эвелин Уо 1920-1930 жылдардағы «жарық жастардың» өмірін сатиралық бейнеледі, әсіресе «Шаң толы қол» және «Құлау» романдарында, ал оның «Брайдсхедке қайта оралу» романы теологиялық негіздемеге ие, оның басты кейіпкерлеріне құдайлық рақымның әсерін зерттеуге бағытталған. Олдос Хаксли (1894–1963) 1932 жылы өзінің атақты дистопиялық романы «Батыр жаңа әлемді» жариялады, дәл сол жылы Джон Каупер Поуистің «Гластонбери романсы» романы да жарық көрді. 1938 жылы Грэм Гриннің (1904–1991) алғашқы үлкен романы «Брайтон Рок» жарық көрді.
While modernism was to become an important literary movement in the early decades of the new century, there were also many fine writers who, like Thomas Hardy, were not modernists. Novelists include: Rudyard Kipling (1865–1936), who was also a successful poet; H. G. Wells (1866–1946); John Galsworthy (1867–1933), (Nobel Prize in Literature, 1932), whose novels include The Forsyte Saga (1906–1921); Arnold Bennett (1867–1931) author of The Old Wives' Tale (1908); G. K. Chesterton (1874–1936); E. M. Forster (1879–1970). The most popular British writer of the early years of the 20th century was arguably Rudyard Kipling, a highly versatile writer of novels, short stories and poems, and to date the youngest ever recipient of the Nobel Prize for Literature (1907). H. G. Wells was a highly prolific author who is now best known for his work in the science fiction genre. His notable science fiction works include The War of the Worlds, and The Time Machine, written in the 1890s. Forster's A Passage to India 1924, reflected challenges to imperialism, and his earlier works such as A Room with a View (1908) and Howards End (1910) examined the restrictions and hypocrisy of Edwardian society in England. Writing in the 1920s and 1930s Virginia Woolf was an influential feminist and a major stylistic innovator associated with the stream of consciousness technique. Her novels include Mrs Dalloway 1925, and The Waves 1931, and A Room of One's Own 1929, which contains her famous dictum: "A woman must have money and a room of her own if she is to write fiction". Woolf and E. M. Forster were members of the Bloomsbury Group, an enormously influential group of English writers, intellectuals, philosophers and artists. Other early modernists were Dorothy Richardson (1873–1957), whose novel Pointed Roof (1915), is one of the early example of the stream of consciousness technique and D. H. Lawrence (1885–1930), who wrote with understanding about the social life of the lower and middle classes, and the personal life of those who could not adapt to the social norms of his time. Sons and Lovers 1913, is widely regarded as his earliest masterpiece. There followed The Rainbow in 1915 and its sequel Women in Love in 1920. An important development, beginning really in the 1930s and 1940s, was a tradition of working class novels that were actually written by writers who had a working class background. An essayist and novelist, George Orwell's works are considered important social and political commentaries of the 20th century, dealing with issues such as poverty in The Road to Wigan Pier (1937) and in the 1940s, his satires of totalitarianism included Animal Farm (1945). Malcolm Lowry published in the 1930s, and he is best known for Under the Volcano (1947). Evelyn Waugh satirised the "bright young things" of the 1920s and 1930s, notably in A Handful of Dust and Decline and Fall, and his novel Brideshead Revisited has a theological basis, aiming to examine the effect of divine grace on its main characters. Aldous Huxley (1894–1963) published his famous dystopia Brave New World in 1932, the same year as John Cowper Powys's A Glastonbury Romance. In 1938, Graham Greene's (1904–1991) first major novel Brighton Rock was published.
Соңғы модернизм: 19462000
Кейбіреулер модернизмнің шамамен 1939 жылы аяқталғанын айтса да, ағылшын әдебиетіне келгенде, "модернизмнің қашан (болған жағдайда) тоқырап, постмодернизмнің қашан басталганы, викториандық дәуірден модернизмге өту кезіндегідей, қызу дау-жанжал тудырды". Шындығында, 1950-1960 жылдары Т.С. Элиот, Дороти Ричардсон және Джон Каупер Поуис сияқты бірқатар модернистер тірі болды және шығармаларын жариялай берді. Одан әрі, 1901 жылы туған Нортумберленд ақыны Базил Бантинг 1965 жылғы "Бриггфлатс" шығармасына дейін өте аз жариялаған.
Though some have seen modernism ending by around 1939, with regard to English literature, "When (if) modernism petered out and postmodernism began has been contested almost as hotly as when the transition from Victorianism to modernism occurred". In fact a number of modernists were still living and publishing in the 1950s and 1960, including T. S. Eliot, Dorothy Richardson and John Cowper Powys. Furthermore, Northumberland poet Basil Bunting, born in 1901, published little until Briggflatts in 1965.
Роман
1947 жылы Малкольм Лоури «Under the Volcano» атты еңбегін жариялады. Джордж Оруэллдің «1984» романы 1949 жылы жарық көрді. Оруэллдің шығармалары 20-ғасырдың маңызды әлеуметтік және саяси тұжырымдары болып табылады. Эвелин Уоның Екінші дүниежүзілік соғыс трилогиясы «Құрмет қылымы» (1952–1961) осы кезеңде жарық көрді. Грэхам Гриннің шығармалары 1930-жылдардан 1980-жылдарға дейін созылған. Ол католиктік дінге кірді, ал оның романдары қазіргі заманның күмәнді моральдық және саяси мәселелерін зерттейді. 1950-жылдары және одан кейін жазған басқа да романистер: Энтони Пауэлл, «Уақыт музыкасына би»; Нобель сыйлығының лауреаты сэр Уильям Голдинг; философ Дам Айрис Мердок, оның романдары сексуалдық қатынастар, мораль және санасыздың күші туралы; және шотланд романисі Мюриэль Спарк, «Мисс Жан Бродидің гүлденген шағы» (1961). Энтони Берджесс өзінің 1962 жылғы «Механикалық апельсин» атты антиутопиялық романымен есінде қалды. Мервин Пик (1911–1968) 1946 жылдан 1959 жылға дейін өзінің готикалық фантастикалық «Горменгаст» трилогиясын жариялады. Анжела Картер (1940–1992) – феминистік, сиқырлы реализм және пикарестік туындыларымен танымал романист және журналист. Сэр Салман Рушди бұрынғы британдық колониялардан шыққан және Ұлыбританияда тұрақты қоныстанған жазушылардың бірі. Рушди «Түн ортасының балалары» (1981) романымен атаққа ие болды. Оның «Сайтандық аяттар» (1989) атты даулы романы Мұхаммед пайғамбардың өмірінен шабыттанды. Оңтүстік Родезиядан (қазіргі Зимбабве) Дорис Лессинг Англияға көшкеннен кейін 1950 жылы өзінің алғашқы романы «Шөп ән салады» жариялады. Ол бастапқыда африкалық өмірі туралы жазды. Лессинг ағылшын әдебиетіндегі маңызды тұлғаға айналды, жиі жариялап тұрды және 2007 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Сэр В. С. Найпол (1932–2018) – Тринидадта туған, әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алған тағы бір иммигрант. Сонымен қатар, Батыс Үндістаннан Джордж Ламминг (1927–2022), ол «Менің терімнің қамалы» (1953) романын жазды, ал Пәкістаннан Ханиф Куреши (1954–), драматург, сценарист, кинорежиссер, романист және әңгімеші келді. 2017 жылғы Нобель сыйлығының иегері Кадзуо Ишигуро (1954–) Жапонияда дүниеге келді, бірақ оның ата-анасы 6 жасында Ұлыбританияға көшіп келді, ол ересек болғаннан кейін британдық азамат болды. Мартин Амис (1949–2023) – 20-ғасырдың соңы мен 21-ғасырдың басындағы танымал британдық романистердің бірі. Пэт Баркер (1943–) өзінің көркем әдебиеті үшін көптеген сыйлықтар жеңіп алды. Ағылшын романисі және сценарист Ян Макьюэн (1948–) – жоғары бағаланған жазушы.
In 1947 Malcolm Lowry published Under the Volcano. George Orwell's Nineteen Eighty Four was published in 1949. An essayist and novelist, Orwell's works are important social and political commentaries of the 20th century. Evelyn Waugh's Second World War trilogy Sword of Honour (1952–1961) was published in this period. Graham Greene's works span the 1930s to the 1980s. He was a convert to Catholicism, and his novels explore the ambivalent moral and political issues of the modern world. Other novelists writing in the 1950s and later were: Anthony Powell, A Dance to the Music of Time; Nobel Prize laureate Sir William Golding; philosopher Dame Iris Murdoch, whose novels deal with sexual relationships, morality, and the power of the unconscious; and Scottish novelist Muriel Spark, The Prime of Miss Jean Brodie (1961). Anthony Burgess is remembered for his dystopian novel A Clockwork Orange 1962. Mervyn Peake (1911–1968) published his Gothic fantasy Gormenghast trilogy from 1946 to 1959. Angela Carter (1940–1992) was a novelist and journalist, known for her feminist, magical realism, and picaresque works. Sir Salman Rushdie is among a number of writers from former British colonies who permanently settled in Britain. Rushdie achieved fame with Midnight's Children (1981). His controversial novel The Satanic Verses (1989) was inspired in part by the life of Muhammad. Doris Lessing from Southern Rhodesia (now Zimbabwe) published her first novel The Grass Is Singing in 1950 after immigrating to England. She initially wrote about her African experiences. Lessing soon became a dominant presence in the English literary scene, publishing frequently, and she won the Nobel Prize for Literature in 2007. Sir V. S. Naipaul (1932–2018) was another immigrant, born in Trinidad, who won the Nobel Prize in Literature. Also from the West Indies is George Lamming (1927–2022) who wrote In the Castle of My Skin (1953), and from Pakistan came Hanif Kureshi (1954–), a playwright, screenwriter, filmmaker, novelist and short story writer. 2017 Nobel Prize winner Kazuo Ishiguro (1954– ) was born in Japan, but his parents immigrated to Britain when he was age 6, and he became a British citizen as an adult. Martin Amis (1949–2023) was one of the prominent British novelists of the end of the 20th, beginning of the 21st century. Pat Barker (1943–) has won many awards for her fiction. English novelist and screenwriter Ian McEwan (1948– ) is a highly regarded writer.
Драмалық
1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында британдық театрда дамыған маңызды мәдени ағым – «Ас үй реализмі» (немесе ас үй драмасы), сондай-ақ өнер, роман, фильм және теледидар пьесалары болды. Бұл өнер қозғалысының өкілдерін жиі «ашулы жастар» деп атады. Ол әлеуметтік және саяси мәселелерді зерттеу үшін жұмысшы табының тұрмыстық өмірін бейнелейтін әлеуметтік реализм стилін пайдаланды. Соғыстан кейінгі кезеңдегі, мысалы, сэр Теренс Раттиган мен сэр Ноэль Ковард сияқты драматургтарға тән, қонақ бөлмесіндегі пьесалар 1950 жылдары Джон Осборнның «Ашуға қарсы қарау» (1956) пьесасымен сынға ұшырады. Сонымен қатар, 1950 жылдары абсурд театры британ драматургтарына, әсіресе ирландтық Сэмюэл Беккеттің «Годо күтуде» пьесасына зор әсер етті. Олардың ішінде Гарольд Пинтер (1930–2008) («Туған күн тойы», 1958) және Том Стоппард (1937–) («Розенкранц пен Гильденстерн өлімі», 1966) болды. 1968 жылғы «Театрлар туралы» заң Ұлыбританияда 1737 жылдан бері сақталып келген сахна цензурасы жүйесін жойды. Лондон сахнасының жаңа бостандықтары Говард Брентонның «Британиядағы римдіктер» спектаклімен сынақтан өтті, ол алғаш рет 1980 жылы Ұлттық театр сахнасында қойылды, кейін 1982 жылы жеке іс қозғалды, бірақ сәтсіз аяқталды. Ғасырдың соңында мансабы басталган басқа драматургтар: сэр Алан Айкборн («Абсурдты тұлға», 1972), Майкл Фрэйн (1933–), драматург және романист, Дэвид Хар (1947–), Дэвид Эдгар (1948–). Деннис Поттердің ерекше драмалық туындылары теледидар үшін жасалды. 1950 және 1960 жылдары көптеген көрнекті британдық драматургтар мансабын BBC-де бастады немесе олардың туындылары радиоға бейімделді. Шындығында, көптеген көрнекті британдық драматургтар мансабын BBC-де бастады немесе олардың туындылары радиоға бейімделді, соның ішінде Кэррил Черчилль және Том Стоппард, олардың «алғашқы кәсіби қойылымы BBC радиосындағы «Түн ортасынан сәл бұрын» бағдарламасында болды, ол жаңа драматургтарды таныстырды». Джон Мортимер 1955 жылы өзінің «Like Men Betrayed» романын BBC Light Programme үшін бейімдеу арқылы радиода драматург ретінде дебют жасады. Басқа да белгілі радио драматургтарының қатарында Брендан Бехан және романист Анжела Картер болды. Радио үшін жасалған ең танымал туындылардың арасында Дилан Томасның «Сүт ағашының астында» (1954), Сэмюэл Беккеттің «Барлық құлау» (1957), Гарольд Пинтердің «Сәл ауыртпалық» (1959) және Роберт Болттың «Барлық маусым үшін адам» (1954) пьесалары бар.
An important cultural movement in the British theatre that developed in the late 1950s and early 1960s was Kitchen sink realism (or kitchen sink drama), art, novels, film, and television plays. The term angry young men was often applied members of this artistic movement. It used a style of social realism which depicts the domestic lives of the working class to explore social issues and political issues. The drawing room plays of the post war period, typical of dramatists like Sir Terence Rattigan and Sir Noël Coward, were challenged in the 1950s in plays like John Osborne's Look Back in Anger (1956). Again in the 1950s, the Theatre of the Absurd profoundly affected British dramatists, especially Irishman Samuel Beckett's play Waiting for Godot. Among those influenced were Harold Pinter (1930–2008), (The Birthday Party, 1958), and Tom Stoppard (1937– ) (Rosencrantz and Guildenstern Are Dead,1966). The Theatres Act 1968 abolished the system of censorship of the stage that had existed in Great Britain since 1737. The new freedoms of the London stage were tested by Howard Brenton's The Romans in Britain, first staged at the National Theatre during 1980, and subsequently the focus of an unsuccessful private prosecution in 1982. Other playwrights whose careers began later in the century are Sir Alan Ayckbourn (Absurd Person Singular, 1972), Michael Frayn (1933–) playwright and novelist, David Hare (1947– ), David Edgar (1948– ). Dennis Potter's more distinctive dramatic work was produced for television. During the 1950s and 1960s, many major British playwrights either effectively began their careers with the BBC, or had works adapted for radio. Many major British playwrights in fact, either effectively began their careers with the BBC, or had works adapted for radio, including Caryl Churchill and Tom Stoppard whose "first professional production was in the fifteen minute Just Before Midnight programme on BBC Radio, which showcased new dramatists". John Mortimer made his radio debut as a dramatist in 1955, with his adaptation of his own novel Like Men Betrayed for the BBC Light Programme. Other notable radio dramatists included Brendan Behanand novelist Angela Carter. Among the more famous works created for radio, are Dylan Thomas's Under Milk Wood (1954), Samuel Beckett's All That Fall (1957), Harold Pinter's A Slight Ache (1959) and Robert Bolt's A Man for All Seasons (1954).
Поэзия
1945 жылдан кейін Т. С. Элиот, В. Х. Ауден және Дилан Томас ақындары шығармаларын жариялап тұрғанда, 1950 және 1960 жылдары жаңа ақындар мансабын бастады, олардың ішінде Филип Ларкин (1922–1985) («The Whitsun Weddings», 1964) және Тед Хьюз (1930–1998) («The Hawk in the Rain», 1957) болды. Солтүстік Ирландия көптеген маңызды ақындарды өндірді, ең танымалдарының бірі – Нобель сыйлығының иегері Сеймус Хини. Дегенмен, Хини өзін британдық емес, ирландтық деп есептеді. Солтүстік Ирландиядан шыққан басқа ақындарға Дерек Махон, Пол Малдун, Джеймс Фентон, Майкл Лонгли және Медб МакГуккян кіреді. 1960 және 1970 жылдары марсиандық поэзия «танысқа» қарсы күресуді мақсат етті, мысалы, қарапайым нәрселерді марсианның көзімен қарағандай, бейтаныс тәсілдермен сипаттау арқылы. Осы бағытқа жақын ақындар – Крейг Рейн және Кристофер Рид. XX ғасырдың соңындағы маңызды жазушы Мартин Амис, таныс нәрсені жат сезіндіруге ұмтылысын көркем әдебиетке көшті. Бұл кезеңдегі тағы бір әдеби қозғалыс – британдық поэзияның қайта жандануы, өнер орындау, дыбыс және нақты поэзияны қамтитын топтар мен кіші топтардың кең жиынтығы. Осы қозғалысқа байланысты жетекші ақындарға Дж. Х. Прайн, Эрик Моттрам, Том Раворт, Денис Райли және Ли Харвуд кіреді. Олар «Қозғалыс» деп аталатын консервативті топқа қарсы шықты. Ливерпуль ақындары – Адриан Анри, Брайан Паттен және Роджер Макго. Олардың туындылары ағылшын тіліндегі «Beats» өнеріне ұқсас әрекеттер болды. Тони Харрисон (1937 – ), тіл құралын және туған тілдің диалектісі (оның жағдайында жұмысшы табының Лидс диалектісі) мен үйренген тіл арасындағы шиеленісті зерттейді, сондай-ақ Саймон Армитаж. Джеффри Хилл (1932–2016) өзінің буынындағы көрнекті ағылшын ақындарының бірі саналды, ал Чарльз Томлинсон (1927–2015) – ескі буынның тағы бір маңызды ағылшын ақыны, бірақ «1951 жылы алғаш рет жарияланғалы бері, өзінің туған Англиясынан гөрі халықаралық аренада көбірек танылды».
While poets T. S. Eliot, W. H. Auden and Dylan Thomas were still publishing after 1945, new poets started their careers in the 1950s and 1960s, including Philip Larkin (1922–1885) (The Whitsun Weddings,1964) and Ted Hughes (1930–1998) (The Hawk in the Rain, 1957). Northern Ireland has produced a number of significant poets, the most famous being Nobel prize winner Seamus Heaney. However, Heaney regarded himself as Irish and not British. Others poets from Northern Ireland include Derek Mahon, Paul Muldoon, James Fenton, Michael Longley, and Medbh McGuckian. In the 1960s and 1970s Martian poetry aimed to break the grip of 'the familiar' by describing ordinary things in unfamiliar ways, for example, through the eyes of a Martian. Poets closely associated with it are Craig Raine and Christopher Reid. Martin Amis, an important novelist in the late 20th century, carried into fiction this drive to make the familiar strange. Another literary movement in this period was the British Poetry Revival, a wide reaching collection of groupings and subgroupings that embraces performance, sound and concrete poetry. Leading poets associated with this movement include J. H. Prynne, Eric Mottram, Tom Raworth, Denise Riley and Lee Harwood. It reacted to the conservative group called "The Movement". The Liverpool poets were Adrian Henri, Brian Patten and Roger McGough. Their works were self conscious attempts at creating an English equivalent to the Beats. Tony Harrison (1937 – ), who explores the medium of language and the tension between native dialect (in his case, that of working class Leeds) and acquired language, and Simon Armitage. Geoffrey Hill (1932–2016) has been considered to be among the distinguished English poets of his generation, Charles Tomlinson (1927–2015) is another important English poet of an older generation, but "since his first publication in 1951, has built a career that has seen more notice in the international scene than in his native England.
Шотланд әдебиеті
Шотландия 20-шы ғасырдың соңында бірнеше маңызды романда жазушы шығарды, олардың ішінде Джеймс Келман, Сэмюэл Беккет сияқты, қайғылы жағдайлардан да әзіл тудыра алады; А. Л. Кеннеди, оның 2007 жылғы "Күн" романы Коста кітап сыйлығында "Жыл кітабы" атанды. ; Аласдер Грейдің "Lanark: A Life in Four Books" (1981) романы – оның туған қаласы Глазгодағы антиутопиялық фантастика. Қазіргі шотланд әдебиетінде өте ағылшын тіліне жақын төменгі шотланд тілі жиі қолданылады, мысалы, Ирвин Уэльштің "Trainspotting" романында Эдинбург жұмысшы табының есірткіге тәуелді адамдарының өмірін бейнелеу үшін қолданылған төменгі шотланд диалектісі. Солтүстік Ирландияда Джеймс Фентонның поэзиясы қазіргі Ульстер шотланд тілінде жазылған. Ақын Майкл Лонгли (1939 жылы туған) классикалық өлеңдерді аударғанда, 1995 жылғы "The Ghost Orchid" жинағында Ульстер шотланд тілімен тәжірибе жасаған.
Scotland has in the late 20th century produced several important novelists, including James Kelman who like Samuel Beckett can create humour out of grim situations; A. L. Kennedy whose 2007 novel Day was named Book of the Year in the Costa Book Awards. ; Alasdair Gray whose Lanark: A Life in Four Books (1981) is a dystopian fantasy set in his home town Glasgow. Highly anglicised Lowland Scots is often used in contemporary Scottish fiction, for example, the Edinburgh dialect of Lowland Scots used in Trainspotting by Irvine Welsh to give a brutal depiction of the lives of working class Edinburgh drug users. In Northern Ireland, James Fenton's poetry is written in contemporary Ulster Scots. The poet Michael Longley (born 1939) has experimented with Ulster Scots for the translation of Classical verse, as in his 1995 collection The Ghost Orchid.
ХХ ғасырдың басында
20-ғасырдың басында осы жанрдағы маңызды жазушылардың арасында шпиондық романдар жазған Эрскин Чилдерстің "Жемшіктер жұмбағы" (1903) және "Қызыл пимпернел" атты тарихи романның авторы Эмма Орчи (Баронесса Орчи) болды. Романның басты кейіпкері "құпия жекелігі бар батыр" түсінігін халық мәдениетіне енгізді. Джон Бьюкен "Престер Джон" (1910) сияқты оқиғалы романдар жазды. Соғыстар арасында джентльмен-оқиғашы туралы романдар танымал болды, олардың ішінде H. C. Макнейлдің "Бульдог Драммонд" (1920) және Лесли Чартеристің көптеген кітаптары, оларда Саймон Темплер, яғни "Қасиетті" атты кейіпкердің оқиғалары баяндалды. Орта ғасырлар ғалымы М. Р. Джеймс заманауи оқиғалар негізінде жоғары бағаланған қорқыныш әңгімелерін жазды. Бұл "Детективтік әдебиеттің алтын ғасыры" деп аталды. Деме Агата Кристи – қылмыс романдары, әңгімелер және пьесалар жазушысы, ол 80 детективтік романы және Уэст-Эндте сәтті сахналанған пьесаларымен танымал. Осы жанрдағы басқа әйел жазушылар: Дороти Л. Сайерс (джентльмен детектив, Лорд Питер Уимси), Марджери Аллингем (Альберт Кампион – Сайерстің Уимси кейіпкерінің пародиязы ретінде жасалған) және Жаңа Зеландиялық Дам Нгайо Марш (Родерик Аллен). Жоржетт Хейер тарихи роман жанрын қалыптастырып, сонымен қатар детективтік әдебиет жазды. 20-ғасырдың басындағы маңызды ғылыми-фантастикалық туынды – шотланд жазушысы Дэвид Линдсейдің 1920 жылы жарық көрген "Арктурға саяхат" романы, ол К. С. Льюистің "Ғарыш трилогиясына" зор ықпал етті. 1930 жылдардың басынан 1940 жылдардың соңына дейін Оксфорд университетінің ағылшын тілі факультетімен байланысты бейресми әдеби талқылау тобы "The Inklings" болды. Оның басшы мүшелері – ірі фантастикалық романдар жазушылары: Дж. Р. Р. Толкин және К. С. Льюис. Льюис "Шаптама хаттар" (1942), "Нарния жылнамалары" және "Ғарыш трилогиясы" үшін, ал Толкин "Хоббит" (1937), "Сақиналардың иесі" және "Сильмариллион" кітаптарының авторы ретінде танымал.
Among significant writers in this genre in the early 20th century were Erskine Childers' The Riddle of the Sands (1903), who wrote spy novels, Emma Orczy (Baroness Orczy) author of The Scarlet Pimpernel, an historical romance which recounted the adventures of a member of the English gentry in the French Revolutionary period. The title character established the notion of a "hero with a secret identity" into popular culture. John Buchan wrote adventure novels like Prester John (1910). Novels featuring a gentleman adventurer were popular between the wars, exemplified by the series of H. C. McNeile with Bulldog Drummond (1920), and Leslie Charteris, whose many books chronicled the adventures of Simon Templar, alias The Saint. The medieval scholar M. R. James wrote highly regarded ghost stories in contemporary settings. This was called 'the Golden Age of Detective Fiction'. Dame Agatha Christie, a writer of crime novels, short stories and plays, is best remembered for her 80 detective novels and her successful West End theatre plays. Other female writers in the genre of crime fiction include Dorothy L. Sayers (gentleman detective, Lord Peter Wimsey), Margery Allingham (Albert Campion – supposedly created as a parody of Sayers' Wimsey) and New Zealander Dame Ngaio Marsh (Roderick Alleyn). Georgette Heyer created the historical romance genre and alwrote detective fiction. A major work of science fiction from the early 20th century is A Voyage to Arcturus by Scottish writer David Lindsay, first published in 1920, and was a central influence on C. S. Lewis's Space Trilogy. From the early 1930s to late 1940s, an informal literary discussion group associated with the English faculty at the University of Oxford were The Inklings. Its leading members were the major fantasy novelists: J. R. R. Tolkien and C. S. Lewis. Lewis is known for The Screwtape Letters (1942), The Chronicles of Narnia and The Space Trilogy, and Tolkien is known as the author of The Hobbit (1937), The Lord of the Rings, and The Silmarillion.
ХХ ғасырдың аяғы
XX ғасырдың екінші жартысындағы жанрлық әдебиеттің маңызды жазушыларының бірі – Джеймс Бонд 007 романдарының авторы, триллер жазушысы Ян Флеминг. Флеминг Бондтың оқиғаларын 12 романда, соның ішінде «Казино Рояль» (1953) романында баяндады. Бондтың маңызды шпиондық оқиғаларына қарағанда, Джон ле Карре шпиондық романдардың авторы болды, ол шпиондық пен қарсы шпиондық әлемін көлеңкелі түрде суреттеді, ал оның ең танымал романы «Суықтан келген тышқан» (1963) жанрдағы көрнекті туынды саналады. Фредерик Форсайт триллер романдар жазады, ал Кен Фоллетт шпиондық триллерлермен қатар тарихи романдарды да жазады, атап айтқанда «Жер тіректері» (1989) романы. Соғыс романдарының қатарында Алистер Маклиннің «Наваронның қарулары» (1957), «Бүркіттер батырлық танытқан жерде» (1968) және Джек Хиггинстің «Бүркіт қонды» (1975) триллерлері бар. Патрик О’Брайанның теңіз тарихи романдары Корольдік теңіз флотындағы Обри-Матурин сериясын қамтиды. Рональд Уэлчтің Карнеги медалін жеңіп алған «Круссадер рыцары» романы 12 ғасырда өтеді және үшінші крест жорығын бейнелейді, онда христиан басшысы және Англия королі Ричард Арыстанжүректі суреттеледі. Найджел Трантер де атақты шотланд жауынгерлері туралы тарихи романдар жазды; Роберт Брюс «Брюс трилогиясында». Рут Ренделл мен П.Д. Джеймстің кісі өлтіру туралы құпиялары – танымал қылмыстық әдебиет.
Among important writers of genre fiction in the second half of the 20th century are thriller writer Ian Fleming, creator of James Bond 007. Fleming chronicled Bond's adventures in 12 novels, including Casino Royale (1953). In contrast to the larger than life spy capers of Bond, John le Carré was an author of spy novels who depicted a shadowy world of espionage and counter espionage, and his best known novel The Spy Who Came in from the Cold (1963) is regarded as orominent in the genre. Frederick Forsyth writes thriller novels, and Ken Follett writes spy thrillers as well as historical novels, notably The Pillars of the Earth (1989). War novels include Alistair MacLean thriller's The Guns of Navarone (1957), Where Eagles Dare (1968), and Jack Higgins' The Eagle Has Landed (1975). Patrick O'Brian's nautical historical novels feature the Aubrey–Maturin series set in the Royal Navy. Ronald Welch's Carnegie Medal winning novel Knight Crusader is set in the 12th century and gives a depiction of the Third Crusade, featuring the Christian leader and King of England Richard the Lionheart. Nigel Tranter also wrote historical novels of celebrated Scottish warriors; Robert the Bruce in The Bruce Trilogy. The murder mysteries of both Ruth Rendell and P. D. James are popular crime fiction.
Ғылыми фантастика
Джон Уиндэм апокалиптикалық ғылыми фантастика жазды, оның ең танымал туындылары – "Триффидтер күні" (1951) және "Мидвич құмырсқалары" (1957). Осы жанрдағы тағы бір маңызды жазушылар – сэр Артур Кларк, "2001: Ғарыш саяхаты" және Брайан Олдисс. Майкл Муркок ғылыми фантастика жазушыларының "жаңа толқынымен" айналысты, олардың мақсаты жанрға әдеби құндылық сыйлау болатын. Сол сияқты Дж. Г. Баллард (1930–2009) "1960 жылдары «жаңа толқынның» ең белгілі ғылыми фантастика жазушысы ретінде танылды". Кейінірек ғылыми фантастикадағы маңызды тұлға – Айен М. Банкс, ол анархистік, социалистік және утопиялық қоғамды – «Мәдениетті» жасады. Нобель сыйлығының иегері Дорис Лессинг 1979–1983 жылдар аралығында «Аргостағы Канопус: Архивтер» атты бес ғылыми фантастикалық романнан тұратын циклді жариялады.
John Wyndham wrote post apocalyptic science fiction, his notable works being The Day of the Triffids (1951), and The Midwich Cuckoos (1957). Other important writers in this genre are Sir Arthur C. Clarke 2001: A Space Odyssey and Brian Aldiss. Michael Moorcock was involved with the 'New Wave' of science fiction writers "part of whose aim was to invest the genre with literary merit" Similarly J. G. Ballard (1930–2009) "became known in the 1960s as the most prominent of the 'New Wave' science fiction writers". A later major figure in science fiction was Iain M. Banks who created a fictional anarchist, socialist, and utopian society the Culture. Nobel prize winner Doris Lessing also published a sequence of five science fiction novels the Canopus in Argos: Archives from 1979 to 1983.
Қиял
Сэр Терри Пратчет ең көп танымал "Диск әлемі" комикалық фантастикалық романдары сериясымен, ол "Солхияның түсі" (1983) кітабымен басталып, "Түнгі күзет" (2002) кітабын қамтиды. Нейл Гейман ғылыми фантастика және фантастика жазушысы, оның ішінде "Жұлдыз шаңы" (1998) кітабы бар. Дуглас Адамс бес томдық ғылыми фантастикалық комедиялық сериясы "Галактикаға автостоппен баратын жолшының нұсқаулығы" арқылы танымал. 20 ғасырдағы фантастика жанрындағы ең танымал автор саналатын Дж. Р. Р. Толкин "Сақиналардың иесі" (1954) және кеңейтілген "Толкиннің мифологиясы" тудырған.
Sir Terry Pratchett is best known for his Discworld series of comic fantasy novels, that begins with The Colour of Magic (1983), and includes Night Watch (2002). While Neil Gaiman is a writer of both science fiction, and fantasy including Stardust (1998). Douglas Adams is known for his five volume science fiction comedy series The Hitchhiker's Guide to the Galaxy. J. R. R Tolkien, arguably the most well known author in the fantasy genre during the 20th century, is responsible for the creation of The Lord of the Rings (1954) and the wider Tolkien's Legendarium.
Балалар мен жасөспірімдерге арналған әдебиеттер
Балалар үшін шығармалардың маңызды авторлары: Кеннет Грэм, "Жел саздардағы жел" (1908), Рев В. Одри, "Темір жол сериясы" (1945–2011), А. А. Милн, "Винни-Пух" (1926) және П. Л. Траверстің "Мэри Поппинс" романдары. Балалар әдебиетінде жемісті автор Энид Блайтон "Бейнелі бес" кітабында жас балалар мен олардың итінің оқиғаларын суреттеген. Т. Х. Уайт "Бір кездегі және болашақ патша" атты артуриялық фантазияны жазды, оның бірінші бөлігі "Тастағы семсер" (1938) деп аталады. Мэри Нортон "Қаржы алушылар" кітабында кішкентай адамдар туралы жазды. Франсис Ходжсон Бернетттің "Сырлы бақ" романының шабыты Кенттегі Ұлы Мейтем Холл бақшасы болды. Хью Лофтинг 12 кітаптан тұратын серияда Доктор Дулиттл кейіпкерін жасады, ал Доди Смиттің "Жүз бір далматин" кітабында зұлым Круэлла де Вил бейнеленген. Роалд Даль – 1964 жылы жарық көрген "Чарли мен шоколад фабрикасы" сияқты балалар фантастикалық романдарының көрнекті авторы, олар көбінесе оның балалық шағындағы оқиғаларынан, көңіл күтуге келмейтін, қараңғы юмор мен күтпеген соңдарынан шабыттандырылған. Осы кезеңдегі танымал мектеп оқиғаларының бірі – Рональд Сёрлдің "Сент-Триниан" туындысы. J. K. Роулингтің "Гарри Поттер" фантастикалық сериясы – жеті томдық кітаптардан тұратын, жасөспірім сиқыршы Гарри Поттердің оқиғаларын баяндайтын туынды, және ол тарихындағы ең көп сатылған кітап сериясы болып табылады. Бұл серия 67 тілге аударылған, бұл Роулингті тарихындағы ең көп аударылған авторлардың қатарына қосады.
Significant writers of works for children include, Kenneth Grahame, The Wind in the Willows (1908), Rev W Awdry, The Railway Series (1945 2011, A. A. Milne, Winnie the Pooh (1926), and P. L. Travers' Mary Poppins. Prolific children's author Enid Blyton chronicled the adventures of a group of young children and their dog in The Famous Five. T. H. White wrote the Arthurian fantasy The Once and Future King, the first part being The Sword in the Stone (1938). Mary Norton wrote The Borrowers, featuring tiny people who borrow from humans. Inspiration for Frances Hodgson Burnett's novel The Secret Garden was the Great Maytham Hall Garden in Kent. Hugh Lofting created the character Doctor Dolittle who appears in a series of 12 books, and Dodie Smith's The Hundred and One Dalmatians featured the villainous Cruella de Vil. Roald Dahl is a prominent author of children's fantasy novels, like Charlie and the Chocolate Factory in 1964, which are often inspired from experiences from his childhood, with often unexpected endings, and unsentimental, dark humour. Popular school stories from this period include Ronald Searle's St Trinian's. J. K. Rowling's Harry Potter fantasy series is a sequence of seven novels that chronicle the adventures of the adolescent wizard Harry Potter is the best selling book series in history. The series has been translated into 67 languages, placing Rowling among the more translated authors in history.
Роман
XXI ғасырда тарихи көркем әдебиетке деген қызығушылық ерекше байқалады. Хилари Мантел (1952–2022) – тарихи романдардың өте табысты авторы, ол «Волк Холл» (2009) және «Денелерді көтеріңдер» романдары үшін екі рет Букер сыйлығын жеңіп алды. Осы кезеңдегі ең амбициялы жазушылардың бірі – Дэвид Митчелл, оның «Cloud Atlas» (2004) романы 19 ғасырдан бастап болашаққа дейін кең ауқымды кезеңді қамтиды. Англия әдебиетіндегі бұрынғы стильдер мен техникалардың ықпалы, мысалы, Ян Макьюэннің 2002 жылғы «Атонмент» романында байқалады. Джулиан Барнс (1946–) – тағы бір көрнекті жазушы, ол 2011 жылы «Бүгіргі күннің аяқталуы» кітабы үшін Букер сыйлығын жеңіп алды. Кадзуо Исигуро «Мені жіберме» (2005) дистопиялық ғылыми-фантастикалық романымен танымал болды және ол өзінің романдары үшін 2017 жылы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды.
In the 21st century, an outstanding concern with historical fiction has been noted. Dame Hilary Mantel (1952–2022) was a highly successful writer of historical novels, winning the Booker Prize twice for Wolf Hall 2009 and Bring Up the Bodies. One of the more ambitious novelists to emerge in this period is David Mitchell, whose far reaching novel Cloud Atlas (2004) spans from the 19th century into the future. Influences from earlier literary styles and techniques in English literature is notable by writers such as Ian McEwan in his 2002 novel Atonement. Julian Barnes (1946– ) is another prominent writer, and he won the 2011 Booker Prize for his book The Sense of an Ending. Kazuo Ishiguro was noted for works such as the dystopian science fiction novel Never Let Me Go (2005), and he was awarded the 2017 Nobel Prize in Literature for his novels.
Театр
Театр өнерінің кеңістігі өзгеріп, ХХ ғасырдың соңындағы бір ұлттық театрдан мәдени саясатты өңдеу нәтижесінде төрт театрға дейін кеңейді.
The theatrical landscape has been reconfigured, moving from a single national theatre at the end of the 20th century to four as a result of the devolution of cultural policy.
Жанрлық көркем әдебиет
Е. Л. Джеймстің "Сұрдың елу түсі", "Сұрдың елу түсі: Қараңғы жағы" және "Сұрдың елу түсі: Бостандық" атты эротикалық романдық трилогиясы, сондай-ақ "Сұр: Кристианның көзімен сұрдың елу түсі" романы әлем бойынша 100 миллионнан астам дана сатылып, Ұлыбританияда барлық уақыттағы ең жылдам сатылатын жұмсақ мұқабалы кітап ретінде рекорд орнатты. Шотландиялық жанрлық әдебиет авторларының жетістіктері мен насихатталуы 2009 жылы Эдинбург халықаралық кітап фестивалінде Джеймс Келман сөз сөйлеген кезде "англоцентристік" шотланд әдебиетінің "жоғарғы орта тапқа жататын жас сиқыршыларға" және "детективтік романдарға" көрсеткен ықыласын сынап, дау тудырды.
E. L. James' erotic romance trilogy Fifty Shades of Grey, Fifty Shades Darker, and Fifty Shades Freed, along with the companion novel Grey: Fifty Shades of Grey as Told by Christian, have sold over 100 million copies globally, and set the record in the United Kingdom as the fastest selling paperback of all time. The perceived success and promotion of genre fiction authors from Scotland provoked controversy in 2009 when James Kelman criticised, in a speech at the Edinburgh International Book Festival, the attention afforded to "upper middle class young magicians" and "detective fiction" by the "Anglocentric" Scottish literary establishment.
Балалар мен жасөспірімдерге арналған әдебиеттер
Крессида Коуэлл "Аждаһаны қалай үйретуге болады" атты 12 кітаптан тұратын серия жазды, оқиғалар қияли викингтер әлемінде өрбиді. Филип Пуллман "Қараңғы Материалдар" фэнтези трилогиясымен әйгілі, ол екі баланың қатарлас әлемдердегі саяхатын және эпикалық оқиғалар фонында есейю жолын баяндайды.
Cressida Cowell wrote How to Train Your Dragon, a series of 12 books set in a fictional Viking world. Philip Pullman's is famous for his fantasy trilogy His Dark Materials, which follows the coming of age of two children as they wander through a series of parallel universes against a backdrop of epic events.
Әдебиет мекемелері
Алғашқы әдебиетті Уэльстегі Эстеддфод және Уэльс Кітап Кеңесі сияқты мекемелер насихаттауды жалғастыруда. Эдинбург Корольдік қоғамы өз қызметінің аясына әдебиетті де қосады. Literature Wales – Уэльстің ұлттық әдебиетті насихаттау агенттігі және жазушылар қоғамы, ол Уэльстің Жыл кітабы сыйлығын ұйымдастырады. Канал аралдарына импортталған эстеддфод дәстүрі өлең айту мен сахналық қойылымдарды дамытып, осы дәстүр бүгінге дейін сақталған. 1949 жылы құрылған Челтенхам әдебиет фестивалі – әлемдегі осы сипаттағы ең ұзақ өткізіліп келе жатқан фестиваль. Уэльстегі Хей фестивалі кең қызығушылық тудырады, ал Эдинбург Халықаралық кітап фестивалі – әлемдегі осы сипаттағы ең ірі фестиваль. Поэзия қоғамы поэзияны жариялап, насихаттайды, әсіресе жыл сайынғы Ұлттық поэзия күні арқылы. Дүниежүзілік кітап күні Ұлыбританияда және Корольдік тәуелділіктерінде жыл сайын наурыз айының бірінші бейсенбісінде тойланады.
Original literature continues to be promoted by institutions such as the Eisteddfod in Wales and the Welsh Books Council. The Royal Society of Edinburgh includes literature within its sphere of activity. Literature Wales is the Welsh national literature promotion agency and society of writers, which administers the Wales Book of the Year award. The imported eisteddfod tradition in the Channel Islands encouraged recitation and performance, a tradition that continues today. Formed in 1949, the Cheltenham Literature Festival is the longest running festival of its kind in the world. The Hay Festival in Wales attracts wide interest, and the Edinburgh International Book Festival is the largest festival of its kind in the world. The Poetry Society publishes and promotes poetry, notably through an annual National Poetry Day. World Book Day is observed in Britain and the Crown Dependencies on the first Thursday in March annually.