Жуңғар хандығы (1634-1757): Ойрат моңғолдары құрған мемлекет. Сібірден Қырғызстанға, Қытайдан Қазақстанға дейін кең жайылған. Тарихы, Галдан хан туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1634–1757 жылдардағы Ойрат моңғол хандығы Жунгарияда
1634–1757 Oirat Mongol khanate in Dzungaria
Жунгар хандығы, сондай-ақ Зунгар хандығы немесе Жунгар хандығы деп те жазылады, Ойрат моңғол текті Ішкі Азия хандығы болды. Ең кең аумағында ол солтүстікте Оңтүстік Сібірден бастап, оңтүстікте қазіргі Қырғызстанға дейін, шығыста Ұлы Қытай қабырғасынан батыстағы қазіргі Қазақстанға дейін созылған. Дзунгар хандығының ядросы бүгінде солтүстік Синьцзянның бөлігі болып табылады, оны Дзунгария деп те атайды. Шамамен 1620 жылы батыс моңғолдар, Ойраттар деп белгілі болған, Дзунгариядағы Жунгар алабында бірікті. 1678 жылы Галдан Далай-ламадан Бошогту хан титулын алып, джунгарларды Ойраттардың ішіндегі басты тайпаға айналдырды. Дзунгар билеушілері «Конг Тайджи» титулын қолданды, ол ағылшын тілінен аударғанда «тақ мұрагері» деген мағынаны білдіреді. 1680–1688 жылдар аралығында джунгарлар қазіргі Оңтүстік Синьцзянға жататын Тарым алабын жаулап алып, шығыстағы Халха моңғолдарын жеңді. 1696 жылы Галдан Цин әулетінен жеңіліп, Сыртқы Моңғолияны жоғалтты. 1717 жылы джунгарлар Тибетті басып алды, бірақ 1720 жылы Цин оларды ығыстырып шығарды. 1755–1758 жылдары Цин Қытайы Дзунгар азамат соғысынан пайдаланып, Дзунгарияны жаулап алып, джунгарларды халық ретінде жойды. Дзунгарлардың жойылуы Циннің Моңғолияны, Тибетті басып алуына және Синьцзянды саяси-әкімшілік бірлік ретінде құруына әкелді.
The Dzungar Khanate, also written as the Zunghar Khanate or Junggar Khanate, was an Inner Asian khanate of Oirat Mongol origin. At its greatest extent, it covered an area from southern Siberia in the north to present day Kyrgyzstan in the south, and from the Great Wall of China in the east to present day Kazakhstan in the west. The core of the Dzungar Khanate is today part of northern Xinjiang, also called Dzungaria. About 1620 the western Mongols, known as the Oirats, united in the Junggar Basin in Dzungaria. In 1678, Galdan received from the Dalai Lama the title of Boshogtu Khan, making the Dzungars the leading tribe within the Oirats. The Dzungar rulers used the title of Khong Tayiji, which translates into English as "crown prince". Between 1680 and 1688, the Dzungars conquered the Tarim Basin, which is now southern Xinjiang, and defeated the Khalkha Mongols to the east. In 1696, Galdan was defeated by the Qing dynasty and lost Outer Mongolia. In 1717, the Dzungars conquered Tibet, but were driven out in 1720 by the Qing. From 1755 to 1758, Qing China took advantage of a Dzungar civil war to conquer Dzungaria and destroyed the Dzungars as a people. The destruction of the Dzungars led to the Qing conquest of Mongolia, Tibet, and the creation of Xinjiang as a political administrative unit.
Этимология
"Джунгар" атауы монғол тіліндегі jegün (züün) сөзінен құралған, яғни "сол" немесе "шығыс" және γar сөзі "қол" немесе "қанат" деген мағынаны білдіреді. Дзунгария аймағы осы конфедерацияның атымен аталған. Дзюнгарлар халхалардың батысында орналасқан болса да, олардың аты Ойраттардың сол қанатын білдіргендіктен шыққан. 17 ғасырдың басында Ойрат конфедерациясына Хошут тайпасының басшысы Гуши хан жетекшілік етті. Гуши хан Тибетке шабуыл жасап, жергілікті Цангпа ханын Гелугтардың билігіне бағыну үшін ауыстыруды шешкен кезде, Ойрат әскері оң және сол қанаттарға бөлінді. Оң қанат, Хошуттар мен Торгуттардан тұратын, Тибетте қалды, ал сол қанаттың хоростары мен хойдтары Тарым алқабына қарай солтүстікке шегінді. Осыдан бастап хоростардың қуатты империясы Сол қанат, яғни Зуунгар деп аталды. Бұл аймақ сол кездегі еуропалық дереккөздерде француз миссионерлерінің "Ойрат" атауын дұрыс жаза алмауынан туындаған "Элюттар патшалығы" деп сипатталған.
"Dzungar" is a compound of the Mongolian word jegün (züün), meaning "left" or "east" and γar meaning "hand" or "wing". The region of Dzungaria derives its name from this confederation. Although the Dzungars were located west of the Khalkas, the derivation of their name has been attributed to the fact that they represented the left wing of the Oirats. In the early 17th century, the head of the Oirat confederation was the leader of the Khoshut, Gushi Khan. When Gushi Khan decided to invade Tibet to replace the local Tsangpa khan in favor of rule by the Gelug, the Oirat army was organized into left and right wing. The right wing consisting of Khoshuts and Torguts remained in Tibet while the Choros and Khoid of the Left wing retreated north into the Tarim basin, since then the powerful empire of the Choros became known as the Left Wing, i. e. Zuungar. The region was separately described in contemporary European sources as the Kingdom of the Eleuths, from an infelicitous transcription of the name "Oirats" by French missionaries.
Шығу тегі
Ойраттар XIII ғасырдың басында Тува аймағынан шыққан. Олардың басшысы Кудука Бэки 1208 жылы Шыңғыс ханға бағынып, оның әулеті Шыңғыс ханның төрт тармағымен некелесіп кетті. Толуид азамат соғысы кезінде Төрт Ойрат (Хорос, Торғут, Дөрбет және Хойд) Арық Бөкке жақтасты, сондықтан олар Кублайдың билігін қабылдамады. Юань әулеті құлағаннан кейін Ойраттар Солтүстік Юань тағына ие болу үшін Арық Бөкід Жоригту хан Есудерді қолдады. Ойраттар 1455 жылға дейін Есен Тайши қайтыс болғанға дейін Солтүстік Юань хандарына билік етті, содан кейін Халха моңғолдарының шабуылынан батысқа қарай көшті. 1486 жылы Ойраттар мұрагерлік дауға түсіп, Даян ханға оларға шабуыл жасауға мүмкіндік берді. XVI ғасырдың екінші жартысында Ойраттар аумағының бір бөлігін Түмэдтерге жоғалтты. 1620 жылы Хорос және Торғут Ойраттарының басшылары Хархул мен Мерген Темене Халханың алғашқы Алтан ханы Убаси Хонг Тайджиге шабуыл жасады. Олар жеңіліске ұшырады, Хархул әйелі мен балаларынан айырылды. Убаси мен Ойраттар арасындағы толыққанды соғыс 1623 жылға дейін жалғасты, содан кейін Убаси қаза тапты. 1625 жылы Хошут басшысы Чөүкүр мен оның туған інісі Байбағас мұрагерлік мәселесіне байланысты қақтығысқа түсті. Байбағас шайқаста қаза тапты. Алайда, оның кіші ағалары Гүші хан мен Көндөлөн Убаши күреске қосылып, Чөүкүрді Ишим өзенінен Тобол өзеніне дейін қуды, 1630 жылы оның тайпаластарына шабуыл жасап, оларды өлтірді. Ойраттар арасындағы ішкі кикіреулер Торғут басшысы Хо Орлықты батысқа қарай көшуге мәжбүр етті, ол Ноғай Ордасымен қақтығысып, оны жойды. Торғуттар Қалмық хандығын құрды, бірақ Шығыстағы Ойраттармен байланыста болды. Олар үлкен жиналыстарға өкілдерін жіберіп отырды. 1632 жылы Цинхай провинциясындағы Гелуг сары шапқыншылық сектасы Халха Чогту Хонг Тайджи тарапынан қуғынға ұшырады, сондықтан олар Гүші ханнан оған қарсы күресуге шақырды. 1636 жылы Гүші 10 000 Ойратты бастап Цинхайға шабуыл жасады, нәтижесінде 30 000 сарбаздық жау әскері жеңіліске ұшырады және Чогту қаза тапты. Содан кейін ол Орталық Тибетке кірді, онда 5-ші Далай-ламадан Бстан 'дзин Чоски Ргьял по (Дінге адал Дхарма Королі) атағын алды. Ол хан атағын алды, Шыңғыс хан әулетіне жатпайтын алғашқы моңғол болды, Ойраттарды Тибетті толық басып алуға шақырды және Хошут хандығын құрды. Осы оқиғаларға Хархулдың ұлы Ердени Батур қатысты, оған Хонг Тайджи атағы берілді, ханның қызы Амин Дараға үйленді және Тарбағатай тауларынан оңтүстікке қарай Еміл өзенінің жоғарғы ағысына Джунгар хандығын құруға жіберілді. Батур Дзунгарияға Ердени (Далай-ламадан алған) атағымен және көптеген олжамен оралды. Ол билік құрған кезінде қазақтарға қарсы үш жорық ұйымдастырды. Джунгарлардың тудырған қақтығыстары қазақтардың "Елім ай" балладасында сақталған. Джунгарлар 1643 жылы Орта Азияға, Ясыға (Түркістан) және Ташкентке шабуыл жасап, қырғыздар, тәжіктер және өзбектермен соғысқа түсті.
The Oirats were originally from the area of Tuva during the early 13th century. Their leader, Quduqa Bäki, submitted to Genghis Khan in 1208 and his house intermarried with all four branches of the Genghisid line. During the Toluid Civil War, the Four Oirat (Choros, Torghut, Dörbet, and Khoid) sided with Ariq Böke and therefore never accepted Kublaid rule. After the Yuan dynasty's collapse, the Oirats supported the Ariq Bökid Jorightu Khan Yesüder in seizing the Northern Yuan throne. The Oirats held sway over the Northern Yuan khans until the death of Esen Taishi in 1455, after which they migrated west due to Khalkha Mongol aggression. In 1486, the Oirats became embroiled in a succession dispute which gave Dayan Khan the opportunity to attack them. In the latter half of the 16th century, the Oirats lost more territory to the Tumed. In 1620, the leaders of the Choros and Torghut Oirats, Kharkhul and Mergen Temene, attacked Ubasi Khong Tayiji, the first Altan Khan of the Khalkha. They were defeated and Kharkhul lost his wife and children to the enemy. An all out war between Ubasi and the Oirats lasted until 1623 when Ubasi was killed. In 1625, a conflict erupted between the Khoshut chief Chöükür and his uterine brother Baibaghas over inheritance issues. Baibaghas was killed in the fight. However, his younger brothers Güshi Khan and Köndölön Ubashi took up the fight and pursued Chöükür from the Ishim River to the Tobol River, attacking and killing his tribal followers in 1630. The infighting among the Oirats caused the Torghut chief Kho Orluk to migrate westwards until they came into conflict with the Nogai Horde, which they destroyed. The Torghuts founded the Kalmyk Khanate but still stayed in contact with the Oirats in the east. Every time a great assembly was called, they sent representatives to attend. In 1632, the Gelug Yellow Hat sect in Qinghai was being repressed by the Khalkha Choghtu Khong Tayiji, so they invited Güshi Khan to come and deal with him. In 1636, Güshi led 10,000 Oirats in an invasion of Qinghai which resulted in the defeat of a 30,000 strong enemy army and the death of Choghtu. He then entered Central Tibet, where he received from the 5th Dalai Lama the title of Bstan 'dzin Choskyi Rgyal po (the Dharma King Who Upholds the Religion). He then claimed the title of Khan, the first non Genghisid Mongol to do so, and summoned the Oirats to completely conquer Tibet, creating the Khoshut Khanate. Among those involved was Kharkhul's son, Erdeni Batur, who was granted the title of Khong Tayiji, married the khan's daughter Amin Dara, and sent back to establish the Dzungar Khanate on the upper Emil River south of the Tarbagatai Mountains. Batur returned to Dzungaria with the title Erdeni (given by the Dalai Lama) and much booty. During his reign he made three expeditions against the Kazakhs. The conflicts by the Dzungars are remembered in a Kazakh ballad Elim ai. The Dzungars also went to war against the Kyrgyz, Tajiks, and Uzbeks when they invaded deep into Central Asia to Yasi (Turkestan) and Tashkent in 1643.
Мұрагерлік дау (16531677)
1653 жылы Сэнге әкесі Батурдың орнына билікке келді, бірақ ол жартылай бауырларының қарсылығына тап болды. Очирту ханның қолдауымен бұл талас 1661 жылы Сэнге жеңісімен аяқталды. 1667 жылы ол үшінші және соңғы Алтан хан – Еринчин Лобсанг Тайджиді тұтқынға алды. Бірақ, 1670 жылы төңкеріс кезінде ол жартылай бауырлары – Чечен Тайджи мен Зотовтың қолынан қаза болды. Сол кезде Сэнгенің кіші інісі Галдан Бошугту хан Тибетте болып тұрды. 1644 жылы туғаннан кейін ол өткен жылы қайтыс болған тибет ламасының қайта туғаны (реинкарнациясы) деп танылды. 1656 жылы Тибетке кетіп, онда 4-ші Панчен-лама Лобсанг Чоки Гьялцен мен 5-ші Далай-ламадан білім алды. Ағасының қазасын естіген соң, ол дереу Тибеттен оралып, Чеченге кек қайтарды. Қошұттың Очирту Сеченімен одақтасқан Галдан Чеченді жеңіп, Зотовты Жунгариядан қуды. 1671 жылы Далай-лама Галданға хан титулын берді. Сэнгенің екі ұлы – Соном Рабдан мен Цэванг Рабтан Галданға қарсы көтерілді, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Дегенмен, Очиртудың немересі Ану Дараға үйленгенімен, ол енесімен қақтығысқа түсті. Галданның үлкен беделінен қорқып, Очирту оның туысы және қарсыласы Шокур Убашиды қолдады, ол Галданның титулын мойындаудан бас тартты. 1677 жылы Очиртуды жеңген Галдан Ойраттардың үстінен билік құрды. Келесі жылы Далай-лама оған Бошогту (немесе Бошугту) хан титулын берді.
In 1653, Sengge succeeded his father Batur, but he faced dissent from his half brothers. With the support of Ochirtu Khan of the Khoshut, this strife ended with Sengge's victory in 1661. In 1667 he captured Erinchin Lobsang Tayiji, the third and last Altan Khan. However, he himself was assassinated by his half brothers Chechen Tayiji and Zotov in a coup in 1670. Sengge's younger brother Galdan Boshugtu Khan had been residing in Tibet at the time. Upon his birth in 1644 he was recognized as the reincarnation of a Tibetan lama who had died the previous year. In 1656 he left for Tibet, where he received education from Lobsang Chökyi Gyaltsen, 4th Panchen Lama and the 5th Dalai Lama. Upon learning of his brother's death, he immediately returned from Tibet and took revenge on Chechen. Allied with Ochirtu Sechen of the Khoshut, Galdan defeated Chechen, and drove Zotov out of Dzungaria. In 1671 The Dalai Lama bestowed the title of Khan on Galdan. Sengge's two sons Sonom Rabdan and Tsewang Rabtan revolted against Galdan but they were defeated. Although, already married Anu Dara, granddaughter of Ochirtu, he came into conflict with his grandfather in law. Fearing Galdan's popularity, Ochirtu supported his uncle and rival Choqur Ubashi who refused to recognize Galdan's title. The victory over Ochirtu in 1677 resulted Galdan's domination of the Oirats. In the next year the Dalai Lama gave the highest title of Boshoghtu (or Boshughtu) Khan to him.
Яркент хандығын жаулап алу (1678 - 1680)
16 ғасырдың соңынан бастап Яркен хандығы Ходжалардың ықпалына көшті. Ходжалар – Мұхаммед пайғамбар немесе Рашид халифаларынан таратылған Нақшбанди суфилері болған. 16 ғасырдың басында Сұлтан Саид хан тұсында Ходжалардың әсері сотта да, ханның үстінен де күшті болды. 1533 жылы Махдум и Азам есімді аса ықпалды Хожа Кашғарға келіп, онда қоныстанды және екі ұлы болды. Бұл екі ұл бір-бірін жек көріп, өз араздығын балаларына да жеткізді. Екі әулет хандықтың үлкен бөлігін басып алып, оны екі топқа бөлді: Ақ Тағлық (Ақ тау) Кашғарда және Қара Тағлық (Қара тау) Яркенде. Юлбарс Ақ Тағлықтарды қолдап, Қара Тағлықтарды ығыстырды, бұл көптеген наразылықтарға әкеп соқты және 1670 жылы оның өліміне себеп болды. Оның орнына ұлы отырды, бірақ ол қысқа ғана уақыт билік еткен соң, Ысмайыл хан таққа отырды. Ысмайыл екі мұсылман топтары арасындағы билік күресін өзгертіп, Ақ Тағлықтың басшысы Афақ Хожаны қуды. Афақ Тибетке қашып кетті, онда 5-ші Далай-лама оған Галдан Бошугту ханнан көмек алуға көмектесті. 1680 жылы Галдан 120 мың джунгарды Яркен хандығына әкелді. Оларға Ақ Тағлық, Хами және Түрпан да көмектесті, олар бұрыннан-ақ джунгарларға бағынған еді. Ысмайылдың ұлы Бабақ сұлтан Кашғар үшін болған шайқаста қаза тапты. Генерал Иваз Бег Яркенді қорғау кезінде қаза тапты. Джунгарлар моғол әскерін оңай жеңіп, Ысмайыл мен оның отбасын тұтқынға алды. Галдан Бабақтың ұлы Әбдер Рашид хан II-ні құыршақ хан ретінде тағайындады.
From the late 16th century onward, the Yarkent Khanate fell under the influence of the Khojas. The Khojas were Naqshbandi Sufis who claimed descent from the prophet Muhammad or from the Rashidun caliphs. By the reign of Sultan Said Khan in the early 16th century, the Khojas already had a strong influence in court and over the khan. In 1533, an especially influential Khoja named Makhdum i Azam arrived in Kashgar, where he settled and had two sons. These two sons hated each other and they passed down their mutual hatred down to their children. The two lineages came to dominate large parts of the khanate, splitting it between two factions: the Aq Taghliq (White Mountain) in Kashgar and the Qara Taghliq (Black Mountain) in Yarkand. Yulbars patronized the Aq Taghliqs and suppressed the Qara Taghliqs, which caused much resentment, and resulted in his assassination in 1670. He was succeeded by his son who ruled from only a brief period before Ismail Khan was enthroned. Ismail reversed the power struggle between the two Muslim factions and drove out the Aq Taghliq leader, Afaq Khoja. Afaq fled to Tibet, where the 5th Dalai Lama aided him in enlisting the help of Galdan Boshugtu Khan. In 1680, Galdan led 120,000 Dzungars into the Yarkent Khanate. They were aided by the Aq Taghliqs and Hami and Turpan, which had already submitted to the Dzungars. Ismail's son Babak Sultan died in the resistance against in the battle for Kashgar. The general Iwaz Beg died in the defense of Yarkand. The Dzungars defeated the Moghul forces without much difficulty and took Ismail and his family prisoner. Galdan installed Abd ar Rashid Khan II, son of Babak, as puppet khan.
Бірінші қазақ соғысы (16811685)
1681 жылы Галдан Тенгери тауының солтүстігіне шапқындап, Қазақ хандығына шабуыл жасады, бірақ Сайрамды жаулап ала алмады. 1683 жылы Цэванг Рабтан бастаған Галдан әскері Ташкент пен Сайрамды басып алды. Олар Сырдарияға жетіп, екі қазақ әскерін ойсырата жеңді. Содан кейін Галдан қара қырғыздарды бағындырып, Ферғана аңғарына қарақшылық шабуылдар жасады. Оның қолбасшысы Рабтан Тараз қаласын жаулады. 1685 жылдан бастап Галданның әскері батысқа қарай күшпен жылжып, қазақтарды одан әрі батысқа ығыстырды. Жұңғарлар Бараба татарлары үстінен билік орнатып, олардан ясақ (салық) жинады. Барабалықтардың православие дініне өтуі және орыс поддандығына қарауы – жұңғарларға ясақ төлемеу үшін сылтау іздеуі болды.
In 1681, Galdan invaded the north of Tengeri Mountain and attacked the Kazakh Khanate but failed to take Sayram. In 1683 Galdan's armies under Tsewang Rabtan took Tashkent and Sayram. They reached the Syr Darya and crushed two Kazakh armies. After that Galdan subjugated the Black Kyrgyz and ravaged the Fergana Valley. His general Rabtan took Taraz city. From 1685 Galdan's forces aggressively pushed westward, forcing the Kazakhs ever further west. The Dzungars established dominion over the Baraba Tatars and extracted yasaq (tribute) from them. Converting to Orthodox Christianity and becoming Russian subjects was a tactic by the Baraba to find an excuse not to pay yasaq to the Dzungars.
Халха соғысы (1687 1688)
Ойраттар 1634 жылы Лигдан хан қайтыс болғаннан кейін Халха моңғолдарымен бейбітшілік орнатты, ал Халхалар Цинь әулетінің күшеуімен айналысты. Бірақ, Жасағту хан Шираның қарауындағы адамдардың бір бөлігін Түшет хан Чихундоржға жоғалтқаннан кейін, Галдан өз ордасын Алтай тауларына жақын жерге көшіріп, шабуылға дайындалды. 1687 жылы Чихундорж Халхалардың оң қанатына шабуыл жасап, Шираны өлтірді. 1688 жылы Галдан кіші інісі Доржи-жавты Чихундоржға қарсы әскер жіберді, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Доржи-жав шайқаста қаза тапты. Содан кейін Чихундорж Галданға бара жатқан Жасағту ханның Дегдехеи Мерген Ахайын өлтірді. Інісінің өлімінен кек алу үшін Галдан Байкал көлі маңындағы жерлер үшін Чихундоржбен соғысып жатқан орыстармен достық қарым-қатынас орнатты. Орыс қаруымен қаруланған Галдан 1688 жылы 30 000 джунгар әскерін Халха Моңғолиясына бастап кірді және үш күнде Чихундоржды жеңді. Ал Сібір казактары Байкал көлі маңында Халхалардың 10 000 әскеріне шабуыл жасап, жеңді. Ердене Зуу монастыры мен Томор маңындағы джунгарлармен болған екі қанды шайқастан кейін Чихундорж және оның інісі Джебцундамба Хутуту Занабазар Гоби шөлі арқылы Цинь әулетіне қашып, Канси императорына бағынды.
The Oirats had established peace with the Khalkha Mongols since Ligdan Khan died in 1634 and the Khalkhas were preoccupied with the rise of the Qing dynasty. However, when the Jasaghtu Khan Shira lost part of his subjects to the Tüsheet Khan Chikhundorj, Galdan moved his orda near the Altai Mountains to prepare an attack. Chikhundorj attacked the right wing of the Khalkhas and killed Shira in 1687. In 1688, Galdan dispatched troops under his younger brother Dorji jav against Chikhundorj but they were eventually defeated. Dorji jav was killed in battle. Chikhundorj then murdered Degdeehei Mergen Ahai of the Jasaghtu Khan who was on the way to Galdan. To avenge the death of his brother, Galdan established friendly relations with the Russians who were already at war with Chikhundorj over territories near Lake Baikal. Armed with Russian firearms, Galdan led 30,000 Dzungar troops into Khalkha Mongolia in 1688 and defeated Chikhundorj in three days. The Siberian Cossacks, meanwhile, attacked and defeated a Khalkha army of 10,000 near Lake Baikal. After two bloody battles with the Dzungars near Erdene Zuu Monastery and Tomor, Chakhundorji and his brother Jebtsundamba Khutuktu Zanabazar fled across the Gobi Desert to the Qing dynasty and submitted to the Kangxi Emperor.
Бірінші Цин соғысы (16901696)
1690 жылдың жазының соңында Галдан 20 000 сарбазымен Керлен өзенінен өтіп, Ляо өзенінің батыс бастауынан солтүстікке қарай 350 шақырым жердегі Улан Бутун шайқасында Цин әскерімен шайқасты. Галдан кері шегінуге мәжбүр болды және Цин әскерінің оны қууға жеткілікті жабдығы мен мүмкіндігі болмағандықтан толық құрылудан құтылды. 1696 жылы Канси императоры 100 мың әскерді Моңғолияға бастап кірді. Галдан Керленнен қашып, батыстан шабуыл жасаған тағы бір Цин әскеріне түсті. Ол Тюль өзенінің жоғарғы ағысындағы Жао Модо шайқасында жеңілді. Галданның әйелі Ану қаза тауып, Цин әскері 20 000 бас ірі қара мен 40 000 қойды тартып алды. Галдан аз ғана серіктерімен қашып кетті. 1697 жылы 4 сәуірде Ховд маңындағы Алтай тауларында қайтыс болды. Ал Джунгарияда оның 1689 жылы көтеріліс жасаған немере інісі Цеванг Рабтан 1691 жылдан бері билікте болды.
Late in the summer of 1690, Galdan crossed the Kherlen River with a force of 20,000 and engaged a Qing army at Battle of Ulan Butung 350 kilometers north of Beijing near the western headwaters of the Liao River. Galdan was forced to retreat and escaped total destruction because the Qing army did not have the supplies or ability to pursue him. In 1696, the Kangxi Emperor led 100,000 troops into Mongolia. Galdan fled from the Kherlen only to be caught by another Qing army attacking from the west. He was defeated in the ensuing Battle of Jao Modo near the upper Tuul River. Galdan's wife, Anu, was killed and the Qing army captured 20,000 cattle and 40,000 sheep. Galdan fled with a small handful of followers. In 1697 he died in the Altai Mountains near Khovd on 4 April. Back in Dzungaria, his nephew Tsewang Rabtan, who had revolted in 1689, was already in control as of 1691.
Шағатай көтерілісі (1693 1705)
Галдан Бабақтың ұлы Әбдер Рашид ханды Яркен хандығына қуыршақ хан етіп тағайындады. Жаңа хан Афак Хожаны тағы да қашуға мәжбүр етті, бірақ Абдер Рашидтің билігі екі жылдан кейін Яркенде көтеріліс болғанда аяқталды. Оның орнын інісі Мұхаммед Имин хан басты. Мұхаммед Цинь әулетінен, Бұхара хандығынан және Моғол империясынан джунгарлармен күресу үшін көмек сұрады. 1693 жылы Мұхаммед джунгар хандығына сәтті шабуыл жасап, 30 000 тұтқын алды. Алайда Афак Хожа қайтадан пайда болып, оның ізбасарлары бастаған көтеріліспен Мұхаммедті құлатты. Афақтың ұлы Яхия Хожа таққа отырды, бірақ 1695 жылы жергілікті көтерілістерді басу кезінде ол және оның әкесі қаза тапты, соның салдарынан оның билігі қысқа болды. 1696 жылы Ақбаш хан таққа отырды, бірақ Қашғар бектері оны мойындаудан бас тартты, керісінше, қырғыздармен бірігіп Яркенге шабуыл жасап, Ақбашты тұтқынға алды. Яркен бектері джунгарларға жүгінді, олар әскер жіберіп, 1705 жылы қырғыздарды ығыстырды. Джунгарлар Шағатай әулетінен емес, Мирза Әлім Шах Бекті хан етіп тағайындады, осылайша Шағатай хандарының билігі мәңгілікке тоқтады. Хамидің Абдулла Тархан Бегі де 1696 жылы көтеріліс жасап, Цинь әулетіне кетті. 1698 жылы Хамиде Цинь әскері орналасты.
Galdan installed Abd ar Rashid Khan II, son of Babak, as puppet khan in the Yarkent Khanate. The new khan forced Afaq Khoja to flee again, but Abd ar Rashid's reign was also ended unceremoniously two years later when riots erupted in Yarkand. He was replaced by his brother Muhammad Imin Khan. Muhammad sought help from the Qing dynasty, Khanate of Bukhara, and the Mughal Empire in combating the Dzungars. In 1693, Muhammad conducted a successful attack on the Dzungar Khanate, taking 30,000 captives. Unfortunately Afaq Khoja appeared again and overthrew Muhammad in a revolt led by his followers. Afaq's son Yahiya Khoja was enthroned but his reign was cut short in 1695 when both he and his father were killed while suppressing local rebellions. In 1696, Akbash Khan was placed on the throne, but the begs of Kashgar refused to recognize him, and instead allied with the Kyrgyz to attack Yarkand, taking Akbash prisoner. The begs of Yarkand went to the Dzungars, who sent troops and ousted the Kyrgyz in 1705. The Dzungars installed a non Chagatayid ruler Mirza Alim Shah Beg, thereby ending the rule of Chagatai khans forever. Abdullah Tarkhan Beg of Hami also rebelled in 1696 and defected to the Qing dynasty. In 1698, Qing troops were stationed in Hami.
Екінші қазақ соғысы (1698)
1698 жылы Галданның ізбасары Цеванг Рабтан Теңіз көлі мен Түркістанға жетті, және Джунгарлар 1745 жылға дейін Жейсу мен Ташкентті бақылауда ұстады. Джунгарлардың қазақтарға қарсы соғысы қазақтарды Ресейден жәрдем сұрауға мәжбүр етті.
In 1698 Galdan's successor Tsewang Rabtan reached Tengiz lake and Turkestan, and the Dzungars controlled Zhei Su and Tashkent until 1745. The Dzungars' war on the Kazakhs pushed them into seeking aid from Russia.
Екінші Цин соғысы (1718-1720)
1717 жылы Цэванг Рабтанның ағасы Цэрен Дондуп Хошут хандығына шабуыл жасады, Еше Гятсоны тақтан түсірді, Лха Бжан ханды өлтірді және Лхасаны тонады. Кангси императоры 1718 жылы жаза шараларын қолданды, бірақ оның әскери жорығы Лхасаға жақын жердегі Салвейн өзені шайқасында джунгарлар тарапынан талқандалды. 1720 жылы Кангси жіберген екінші, ірі әскер джунгарларды Тибеттен ығыстырып шығарды. Олар Кэлзанг Гьяццоны Құмбумнан Лхасаға әкеліп, 1721 жылы оны 7-ші Далай-лама етіп орнатты. Турпан және Пичан халқы ахуалды пайдаланып, Әмин Хожа басшылығымен көтеріліс ұйымдастырып, Цинь әулетіне өткендері болды.
Tsewang Rabtan's brother Tseren Dondup invaded the Khoshut Khanate in 1717, deposed Yeshe Gyatso, killed Lha bzang Khan, and looted Lhasa. The Kangxi Emperor retaliated in 1718, but his military expedition was annihilated by the Dzungars in the Battle of the Salween River, not far from Lhasa. A second and larger expedition sent by Kangxi expelled the Dzungars from Tibet in 1720. They brought Kälzang Gyatso with them from Kumbum to Lhasa and installed him as the 7th Dalai Lama in 1721. The people of Turpan and Pichan took advantage of the situation to rebel under a local chief, Amin Khoja, and defected to the Qing dynasty.
Галдан Серен (1727-1745)
1727 жылы Цэван Рабтан күрт қайтыс болып, оның орнын ұлы Галдан Церен басады. Галдан Церен өзінің туған інісі Лобзангшунуды қуды. Ол қазақтар мен калха моңғолдарына қарсы соғысты жалғастырды. Халха халқына жасалған шабуылдарға жауап ретінде Цин әулетінің императоры Йонгчжэн 10 мың сарбаздық әскер жіберді, бірақ оларды джунгарлар Хотон көлі маңында жеңді. Бірақ келесі жылы джунгарлар Ердене Зуу монастырының жанында халхалықтардан жеңіліске ұшырады. 1731 жылы джунгарлар бұрын Цин әулетіне өткен Турпанға шабуыл жасады. Әмин Хожа бастаған Турпан халқы Гансуға шегініп, Гуачжоу қаласына қоныстанды. 1739 жылы Галдан Церен халха және джунгар территориясының шекарасын бекітті.
Tsewang Rabtan died suddenly in 1727 and was succeeded by his son Galdan Tseren. Galdan Tseren drove out his half brother Lobszangshunu. He continued the war against the Kazakhs and the Kalkha Mongols. In retaliation against attacks against his Khalkha subjects, the Yongzheng Emperor of the Qing dynasty sent an invasion force of 10,000, which the Dzungars defeated near the Khoton Lake. The next year however, the Dzungars suffered a defeat against the Khalkhas near Erdene Zuu Monastery. In 1731, the Dzungars attacked Turpan, which had previously defected to the Qing dynasty. Amin Khoja led the people of Turpan in a retreat into Gansu where they settled in Guazhou. In 1739, Galdan Tseren agreed to the boundary between Khalkha and Dzungar territory.
Құлау (17451757)
Галдан Церен 1745 жылы қайтыс болды, бұл Тарым алқабында кең ауқымды көтеріліске әкеліп соқты, және оның ұлдары арасында мұрагерлік талас басталды. 1749 жылы Галден Цереннің ұлы Лама Дорджи кіші інісі Цэванг Дорджи Намджалдан тақты тартып алды. Оны туысы Давачи және Хойд ақсүйегі Амурсана құлатты, бірақ олар да хандықты бақылау үшін күресті. Олардың дауларының нәтижесінде 1753 жылы Дөрбет пен Баядты билеген Давачидің үш туысы Цин мемлекетіне өткізіліп, Халха жеріне көшіп кетті. Келесі жылы Амурсана да қарсы шықты. 1754 жылы Кашғар билеушісі Юсуф көтеріліс шығарып, онда тұратын джунгарларды күштеп ислам дініне өткізді. Оның ағасы Яркендтің Жәхан Хожасы да көтеріліс жасады, бірақ Ақсудың Әйюб Хожасының сатқындығынан джунгарлар оны тұтқынға алды. Жәханның ұлы Садық Хотан қаласында 7000 сарбаз жинап, Аксуға шабуыл жасады. 1755 жылдың көктемінде Цяньлун императоры Давачиге қарсы 50 мыңдық әскер жіберді. Ол өзінің жорылысын игі ниетпен, джунгарлардың қайғы-қасіретін аяқтап беру мақсатымен көрсетті, ал олардың азаптарын өздеріне жатқызды:
Galdan Tseren died in 1745, triggering widespread rebellion in the Tarim Basin, and starting a succession dispute among his sons. In 1749 Galden Tseren's son Lama Dorji seized the throne from his younger brother, Tsewang Dorji Namjal. He was overthrown by his cousin Dawachi and the Khoid noble Amursana, but they too fought over control of the khanate. As a result of their dispute, in 1753, three of Dawachi's relatives ruling the Dörbet and Bayad defected to the Qing and migrated into Khalkha territory. The next year, Amursana also defected. In 1754, Yusuf, the ruler of Kashgar, rebelled and forcefully converted the Dzungars living there to Islam. His older brother, Jahan Khoja of Yarkand, also rebelled but was captured by the Dzungars due to the treachery of Ayyub Khoja of Aksu. Jahan's son Sadiq gathered 7,000 men in Khotan and attacked Aksu in retaliation. In the spring of 1755, the Qianlong Emperor sent an army of 50,000 against Dawachi. He presented his invasion as benevolent, and aimed at ending the sufferings of the Dzungars, while ascribing their misery to themselves:
Гедэн-Оладағы лагерьге шабуыл (1755)
Цин әскері ешқандай қарсылыққа ұшырамады және 100 күн ішінде Джунгар хандығын жойды. Қытай әскері, жол бойы мұсылман және джунгардан тайған әскерлермен толықтырылды, 1755 жылғы маусымда Илиден 300 ли қашықтықтағы Боротола жерінде Давачиді күтпеген жерден шабуылдады. Давачидің шамамен 10 000 әскері болды, ол Илиден 80 ли қашықтықтағы Кетенг тауына шегінді, сонымен қатар күш сұрап елшілер жіберді, бірақ елшілер қытайлықтар тарапынан тоқтатылды. Цин әскері Давачи әскерін лагерде күтпеген жерден шабуылдап, тұтқынға алды, ал джунгардан тайған Аюси және оның 20 адамы лагерьге шабуыл жасап, шамамен 8 000 тұтқынды қытай лагеріне жеткізді (бұл оқиға Цин суреті "Гаддан Оладағы лагерьге шабуылда" бейнеленген). Давачи бастаған бар болғаны 2 000 әскер қана қашып құтылды. Давачи Ақсудың солтүстігіндегі тауларға қашқанмен, қытайлардың өтініші бойынша Ухтурпан билігіндегі уйғыр көшбасшысы Ходжис оны тұтқындап, Цин әскеріне тапсырды.
The Qing army met almost no resistance and destroyed the Dzungar Khanate within the span of 100 days. The Chinese army, supplemented on the way by Muslim and renegade Dzungar troops, surprised Dawachi at the site of Borotola in June 1755, about 300 li from Ili. Dawachi had about 10,000 troops, and retreated to Mount Keteng, about 80 li from Ili, while sending messengers for reinforcements, but the messengers were intercepted by the Chinese. The Qing army was able to surprise and capture Dawachi's army at the camp, and a charge was led by the Dzungar renegade Ayusi and 20 of his men, who stormed the camp and where able to conduct about 8,000 prisoners to the Chinese camp (an event depicted in the Qing painting "Storming of the Camp at Gädän Ola"). Only 2,000 soldiers escaped with Dawachi at their head. Dawachi fled into the mountains north of Aksu but was captured by the Uyghur leader Khojis, beg of Uchturpan, at the request of the Chinese, and delivered to the Qing.
Дауачидің берілуі (1755)
Давачи Цин генералы Чжаохуиге бас берді. Бұл оқиға иезуит сарай суретшісі Игнатий Сихельбарттың "Жаохуй Илиде Давачидің бас иесін қабылдауы" деген картинасында мәңгі есте қалды. Давачи Пекинге жеткізілді, бірақ император оны кешірді. Ол тұтқындаған Ходжисімен бірге ханзада дәрежесіне көтеріліп, "банерлік жеңілдіктер" алды.
Dawachi surrendered to the Qing general Zhaohui. The scene was immortalized in the painting "Zhaohui receives the surrender of Dawachi at Ili" by the Jesuit court painter Ignatius Sichelbart. Dawachi was taken to Beijing, but was pardoned by the Emperor. Together with his captor Khojis, he was made a Prince, and "awarded banner privileges".
Амурсананың көтерілісі (17551757)
Дзунгар хандығын жеңгеннен кейін Цин империясы төрт орат тайпасының әрқайсысына хан тағайындауды жоспарлады, бірақ Давачиға қарсы Циннің одақтасы болған Амурсана барлық ораттарды билеуді қалады. Бірақ Цянлонг императоры оны Хойд тайпасының ғана ханы етіп тағайындады. Жазда Амурсана, моңғол басшысы Чингунжавпен бірге Цинге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Амурсана Орой Джалату шайқасында (1756) жеңілді, онда қытай генералы Чжао Хуэй Синьцзянның қазіргі Усу ауданындағы джунгарларға түнгі шабуыл жасады. Цин империясын жеңе алмаған Амурсана солтүстікке қашып, орыстардан пана сұрады және 1757 жылдың қыркүйегінде орыс жерінде шешек ауруынан қайтыс болды. 1762 жылдың көктемінде оның мұздаған денесі Кяхтаға маньчжурлар көру үшін әкелінді. Орыстар оны жерлеп, маньчжурлардың өлімнен кейін жазалау үшін беру туралы талабын қабылдамады. Кейінірек Хоргос шайқасында қалған джунгар күштерімен шайқас болды, онда Амурсананың жасақтары 1758 жылы князь Кябдан Джабтан жеңілді. Содан кейін 1758 жылы Хурунгуй шайқасында генерал Чжао Хуэй Қазақстандағы Алматының жанындағы Хурунгуй тауында джунгар күштерін талқандады.
After defeating the Dzungar Khanate, the Qing planned to install khans for each of the four Oirat tribes, but Amursana, who had been an ally of the Qing against Dawachi, wanted to rule over all the Oirats. Instead the Qianlong Emperor made him only khan of the Khoid. In the summer, Amursana along with Mongol leader Chingünjav led a revolt against the Qing. Amursana was defeated in the Battle of Oroi Jalatu (1756), in which Chinese general Zhao Hui attacked the Dzungars at night in present Wusu, Xinjiang. Unable to defeat the Qing, Amursana fled north to seek refuge with the Russians and died of smallpox in Russian lands in September 1757. In the spring of 1762 his frozen body was brought to Kyakhta for the Manchu to see. The Russians then buried it, refusing the Manchu request that it be handed over for posthumous punishment. Later encounters took place with the remaining Dzungar forces, in the Battle of Khorgos, in which the partisans of Amursana were defeated in 1758 by Prince Cäbdan jab. Again in 1758, at the Battle of Khurungui, General Zhao Hui ambushed and defeated the Dzungarian forces on Mount Khurungui, near Almaty, Kazakhstan.
Жалпы және келтірілген дереккөздер
Хойт С.К. Ойыраттардың орналасуы және саны бойынша соңғы деректер // Түркі-моңғол халықтарының этногенезі және этникалық мәдениеті мәселелері. 2-шып. Элиста: КГУ баспасы, 2008. 136–157 беттер. Хойт С.К. Ойрат топтарының этникалық тарихы. Элиста, 2015. 199 бет. Хойт С.К. Ойрат топтарының этногенезі жолдарын зерттеу үшін фольклорлық деректер // Халықаралық ғылыми конференция «Желілік шығыстану: білім беру, ғылым, мәдениет», 7–10 желтоқсан 2017 ж.: материалдар. Элиста: Калм. ун-ті баспасы, 2017. 286–289 беттер.
Хойт С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд во КГУ, 2008. стр. 136–157. Хойт С.К. Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.
Хойт С.К. Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд во Калм. ун та, 2017. с. 286–289.