Кіріспе

Адам жанының табиғи түрде мәңгілік еместігіне сенім. Христиандық мортализм – адам жанының табиғи түрде мәңгілік еместігіне сенім, және оған жанның өлімнен кейін Қайта тірілу мен Соңғы Сотқа дейін "ұйқыда" болатынына сенім кіруі мүмкін, бұл кезен аралық жағдай деп белгілі. "Жанның ұйқысы" көбінесе қарапайымдау айту үшін қолданылады, сондықтан 19 ғасырда "мортализм" деген бейтарап термин де пайдаланылды, ал 1970 жылдардан бері "христиандық мортализм" термині қолданылып келеді. Тарихи тұрғыдан психопаннихизм термині де қолданылған, бірақ этимологиясы мен қолданылуында мәселелер болды. Тнетопсихизм термині де қолданылған; мысалы, Гордон Кэмпбелл (2008) Джон Милтонды соңғысына сенуші деп атады. Христиандық мортализм, өлгендердің жандары бірден жұмаққа, тозаққа немесе (католицизмде) тазарту орнына барады деген дәстүрлі христиандық сенімге қарсы келеді. Христиандық мортализм тарих бойында бірнеше теологтар мен шіркеу ұйымдары тарапынан уағыздалған, бірақ христиандық ұйымдасқан діннің кейбір аспектілерінен қарсылық көріп келді. Католик шіркеуі Латеранның бесінші соборында мұндай ойларды "бұрыс нанымдар" деп айыптады. Көптеген басқалармен қатар, 18 ғасырғы діни қайраткер Генри Лейтон да осы пікірді қолдаған.

Этимологиясы мен терминологиясы

"Жан ұйқысы" немесе "жан өлімі" деген тіркестер Киелі кітапта да, ертедегі Патристикалық еңбектерде де кездеспейді, сондықтан осы терминнің пайда болуына түсінік керек. Сонымен қатар, осы көзқарасқа қатысты тағы бірнеше терминдер қолданысқа енгізілді. Қазіргі теологтар 21-ші ғасырдан бері "христиандық өлместік" терминін және осымен байланысты сөздерді пайдаланады.

Өміршілдік аргументтері

Тарихи тұрғыдан алғанда, христиандық өлімшілдер өз ұстанымдарын қорғау үшін дінтанымдық, тілдік және ғылыми аргументтер келтірді.

Теологиялық дәлелдер

Теологтар, Фрэнсис Блэкберн, Джозеф Пристли және Сэмюэл Борн сияқты, жанның мәңгілікке дейін тірі қалатыны туралы Киелі кітапта айтылмағанын дәлелдеді. Ричард Овертон сияқты марталистер жан ұйқысына қатысты теологиялық және философиялық аргументтерді біріктірді. Томас Гоббс та теологиялық аргументацияны кеңінен пайдаланды. Кейбір марталистер өз сенімдерін христиан дінінің бастапқы тұжырымдарына оралу деп есептеді. Марталистердің теологиялық аргументтері католиктердің тазару орны және өлгендер үшін дұға ету доктринасына қарсы да қолданылды. Британдық Евангелистік Альянстың ACUTE есебі жан ұйқысы доктринасының «евангелистік ортадағы маңызды азшылық көзқарасы» екенін және «соңғы жылдары евангелизм ішінде өсіп келе жатқанын» көрсетеді. Қазіргі уақытта кейбір адамдар жан ұйқысы тұжырымын Шығыс православиелік өлімнен кейінгі өмір туралы ойларға енгізуге тырысқанмен, ол дәстүрлі Шығыс православиелік ілімнің бөлігі болған емес, тіпті Шығыс православиелік қасиеттілердің араласуы туралы түсінікке де қайшы келеді. Марталистер жан ұйқысын дәлелдеу үшін Забур 6:5, 115:17, 146:4, Нақыл сөздер 9:5, Лұқа 8:52-53, Жохан 11:11-14, 1 Коринттіктерге 15:51-54 және 1 Салоникалықтарға 4:16-17 аяттарын келтіреді. Марталистер Жаратылыс кітабының 2-таравы мен Аян кітабының 22-таравында айтылған Өмір ағашына назар аударады. Олардың пікірінше, бұл аяттар Жаратылыс 3:22-24 аяттарымен бірге адамдардың Құдайдың өмірлік күшіне қол жеткізе алмаған жағдайда табиғи түрде өлетінін көрсетеді. Әдетте, жан ұйқысы анигиляционизммен бірге келеді, яғни зұлымдардың жандары мәңгілік азап шегудің орнына Геенна отында (көбінесе «тозақ» деп аударылады, әсіресе марталистер мен анигиляционистер емес) жойылады деген сенім. Дегенмен, бұл екі идея толыққанды бірдей емес, себебі Құдай бұрын мәңгілік деп жаратылған жанды жоюға қабілетті. Анигиляционизм адамның белсенді түрде жойылуына баса назар бөлсе, жан ұйқысы адамның өмір үшін Құдайға тәуелділігіне баса назар бөлді; адамның жойылуы Құдайдан айырылудың пассивті салдары болып табылады, дәл сияқты табиғи өлім тамақтан, судан және ауадан ұзақ айырылудың салдарындай. Томас Гоббс сияқты марталист жазушылар табиғи (немесе туа біткен) өлместік доктринасының еврей ойларынан емес, грек философиясы мен Платонның ілімдерінен немесе христиан дәстүрінен туындағанын жиі айтады. Дурхэм епископы Н.Т. Райт 1 Тімотеге 6:15-16 аяттарында «тек Құдай ғана мәңгілік» екендігі айтылса, 2 Тімотеге 1:10 аятында адам баласына мәңгілік өмір тек Ізгі хабар арқылы сыйланатыны айтылғанын атап өтті. Мәңгілік өмірді іздеуге болады (Римдіктерге 2:7), сондықтан ол барлық адамзатқа тән емес. Бұл топтар жан ұйқысы доктринасы Киелі кітаптағы екі көрінеу қайшы келетін дәстүрді үйлестіреді деп мәлімдейді: ежелгі еврейлердің адамның өлімнен кейін мәнді өмір сүрмейтіні туралы түсінігі (қараңыз שאול, Шеол және Екклесиаст кітабы), және кейінірек яһуди және христиан діндеріндегі өлгендердің қайта тірілуі және Сот күнінен кейін жеке өлместік туралы сенім.

Лексикалық аргументтер

XVIII ғасырдың соңында Джон Паркхерстің еврей тілінің стандартты сөздігі мен грамматикасы нефеш сөзінің дәстүрлі түрде "өлмейтін жан" деп аударылуының лексикалық негізі жоқ екенін көрсетті. XIX ғасырдағы өлімшілдік идеологиясының жақтастары тозақ пен өлмейтін жан туралы дәстүрлі ұғымдарды жоққа шығару үшін лексикалық аргументтерді пайдаланды.

Ғылыми дәлелдер

Сегізінші ғасырдағы өлімшілдік көзқарасын ұстанатын Генри Лейтон физиология негізінде аргументтер келтірді. Тоғызыншы ғасырдағы жанның ұйқыда болуы және табиғи өлместік туралы пікір-таластарда ғылыми аргументтер маңызды рөл атқарды, ал өлімшілдік көзқарасын ұстанатын Майлз Грант жанның өлместігін ғылыми деректермен қолдамайтын көптеген ғалымдардан кеңінен цитата келтірді.

Жанның өлмейтініне сенетін тарихи адамдар

Яһуди және христиан діндері тарихында жанның өліміне жақтастар көп болған.

Иудаизм

Қазіргі ғалымдар өлгеннен кейін бақытқа немесе азапқа ие болатын өлмейтін жан ұғымының еврей дінінің бағытында Вавилондық жер аударудан кейін пайда болғаны және Екінші ғибадатхана дәуірінде кең таралғаны туралы пікірде. Бірақ, «жан ұйқысы» және «жанның өлімі» сияқты ұғымдар да болған. «Жан ұйқысы» Екінші ғибадатхана дәуіріндегі псевдоэпиграфтық шығармаларда, кейінгі раввиндік еңбектерде және Ибраһим ибн Езра (1092–1167), Маймонид (1135–1204) және Иосиф Альбо (1380–1444) сияқты орта ғасырлық раввиндердің арасында кездеседі. Консервативті иудаизмнің кейбір өкілдері, әсіресе Нил Гиллман, өлгендердің жандары қайта тірілгенге дейін ес-түссіз күйде болады деген пікірді қолдайды. Дегенмен, дәстүрлі раввиндік иудаизмнің пікірінше, жанның өлмейтіндігіне және өлімнен кейін жаза мен сыйлауға сенім, Таурат берілген Синай тауынан бастап берік болған. Дәстүрлі иудаизм Тораны осы тұрғыдан қарастырады. Мысалы, қарет (құдайдан айыру) жазасы – жанның ақыретте Құдайдан бөлінуі дегенді білдіреді.

9-15 ғасырлар

Жан ұйқысы, әрине, жалғасты, себебі түрлі Византия авторлары қасиеттілерді ұйқыда екендік айтқандарға қарсы қасиеттілерге құрмет көрсету туралы доктринаны қорғауға мәжбүр болды. Иоанн Диакон (XI ғасыр) "қасиеттілерге дұға ету – саңқылдаған құлаққа айқай салу сияқты, олар мифтік ұмытылу суларынан ішкендей" деуге батылданғандарды сынады. Папа Иоанн XXII құтқарылғандар Сот Күніне дейін құтқарылу көрінісіне, яғни "Құдайды көруге" жете алмайды деген ұсыныс жасап, (итальян тілінде: Visione beatifica differita, "кешіктірілген құтқарылу көрінісі") бейкүндеу түрде құтқарылу көрінісіне қатысты дауды тудырды, бұл көзқарас мүмкін жанкештілікпен сәйкес келуі мүмкін. Қасиетті Кардиналдар кеңесі 1334 жылдың қаңтар айында мәселені талқылады, ал Папа Иоанн дәстүрлі түсінікті қабылдады. Оның орнына келген, сол жылы Папа Бенедикт XII, адалдардың соңғы соттан бұрын Жұмақты көретінін жариялады. 1336 жылы Папа Бенедикт XII Benedictus Deus паптық бұйрығын шығарды. Бұл құжат Шіркеудің сенімін анықтады: өлгендердің жандары соңғы сотқа дейін ешқандай сезімсіз күйде қалудың орнына, өлімнен кейін бірден мәңгілік сыйға ие болады.

XVII-XVIII ғасырлар

Жан ұйқысы VIII-XVII ғасырларда азшылықтың көзқарасы болды, ал Реформациядан бастап одан әрі кең таралды. Жанның ұйқысы "17 ғасырдағы протестанттық идеологияның маңызды ағыны" деп аталады. Джон Милтон өзінің жарияланбаған "De Doctrina Christiana" еңбегінде жазған, ал Гордон Кэмпбелл (2008) Милтонның көзқарастарын "тнетопсихизм" деп атайды, яғни жанның денемен бірге өлетініне, бірақ соңғы сотта қайта тірілетініне сенім. Дегенмен, Милтон өлгендерді "ұйықтаған" деп те сипаттайды. Осы көзқарасты ұстанғандар: 1600 жылдар: Суссекс баптистері, 1612 ж.: Эдвард Уайтман, 1627 ж.: Самуэль Гарднер, 1628 ж.: Самуэль Припковский, 1636 ж.: Джордж Уизер, 1637 ж.: Йоахим Стегман, 1624 ж.: Ричард Овертон, 1654 ж.: Джон Биддл (унитариан), 1655 ж.: Мэтью Каффин, 1658 ж.: Самуэль Ричардсон, 1608–1674 жж.: Джон Милтон, 1588–1670 жж.: Томас Хоббс, 1643–1727 жж.: Исаак Ньютон, 1676–1748 жж.: Пьетро Джанноне, 1751 ж.: Уильям Кенрик, 1755 ж.: Эдмунд Лоу, 1759 ж.: Самуэль Борн, 1723–1791 жж.: Ричард Прайс, 1718–1797 жж.: Питер Пеккард, 1733–1804 жж.: Джозеф Пристли, Фрэнсис Блэкберн (1765).

XIX-XX ғасырлар

XIX ғасырда жанның ұйықтап қалуы және құтқарылмағандардың жойылуы туралы сенім кеңінен тарады, ал ХХ ғасырда христиан дінінің бағытында бекінді. Осыдан бастап, осы ілімді ұстанатын топтар туралы айтуға болады, ал тек XIX ғасырдың ең белгілі жақтастары ғана аталады. Басқалары: Миллериттер (1833 жылдан), Эдвард Уайт (1846), Христодельфиандар (1848 жылдан), Томас Тайер (1855), Франсуа Гоуссен (1863 жылы қайтыс болған), Генри Констебл (1873), Луи Бурнье (1878 жылы қайтыс болған), Баптисттік шартты қауымдастық (1878), Камерон Манн (1888), Эммануэль Петавел Оллифф (1891), Майлз Грант (1895), Джордж Габриэль Стокс (1897). Бастапқы Баптист Универсалисттері, кейбір Лютерандар, Жетінші күндік Адвентистер шіркеуі, Адвенттік Христиан шіркеуі, Өмірден кейінгі өмір тобы, Христодельфиандар, Құдай шіркеуі (Жетінші күн), Құдай шіркеуі (7-ші күн) – Салем Конференциясы, Құдай шіркеуі Ыбрайымдық сенім және Герберт В. Армстронгтың Бүкіләлемдік Құдай шіркеуінің және Киелі кітапты зерттеушілер қозғалысының ескі ілімдерін ұстанатын әртүрлі басқа да Құдай шіркеуі ұйымдары мен олармен байланысты діни ағымдар. Куәгерлер (Ехоба куәгерлері) тнетопсихизмнің бір түрін үйретеді, яғни жан – дене (Тек қана 2:7), және ол өледі (Езекиел 18:20; Нақыл сөздер 9:5,10). Олар 144 000 таңдалғандардың Көкте Мәсіхпен бірге патшалар мен дін қызметкерлері ретінде билеу үшін мәңгілікке ие болатындарына сенеді (Аян 7:4; 14:1,3), ал қалған құтқарылғандардың барлығы соңғы күні қайта тіріледі (Жохан 5:28,29) және Жұмақ жерінде мәңгілік өмірге ие болады (Аян 7:9,14,17). Жетінші күндік Адвентистер өлім – қайта тірілуге дейін санасыз ұйқы екеніне сенеді. Олар бұл сенімін «өлілер ештеңе білмейді» деген Екклесиаст 9:5 сияқты және 1 Салоникалықтарға 4:13–18 сияқты, екінші келгенде өлгендердің қабірден тірілетінін сипаттайтын Киелі кітаптың аяттарына негіздейді. Осы аяттар өлімнің ұйқының бір түрі ғана екенін көрсетеді деп саналады.

Жанның өлместігі

Өлім мен Ақырғы Сот арасындағы аралық жағдай туралы православиелік христиандық сенім – жанның өлмейтіндігі, одан кейін дене өлгеннен кейін бірден жеке сот өтеді. Католицизмде кейбір жандар көкке жол табатын үшін уақытша тазару орнында, яғни Тазартуда тұрады (Католик шіркеуінің катехизисінде сипатталғандай, 1030–1032). Шығыс православиесі, методизм, англиканизм және мормонизм әртүрлі терминология қолданады, бірақ көбінесе жанның өлгендердің мекенінде, атап айтқанда Хадесте немесе Рухтар Әлемінде, өлгендердің қайта тірілуіне дейін күтетінін, құтқарылғандардың жарықта демалатынын және күнәлілердің қараңғыда азап шегетінін үйретеді. Джеймс Табордың сөзіне қарағанда, Шығыс православиесінің бұл бейнесі бірінші ғасырғы яһудилердің және мүмкін ерте христиандардың өлгендердің Ыбырайымның құшағында (Лұқа Ізгі хабарында айтылғандай) «тынышта» немесе Хадесте азап шегетіні деген түсінігіне ұқсас. Бұл көзқарасты Иоанн Кальвин де қолдады, бірақ ол жанның өлмейтіндігі оның табиғатында емес, Құдай тарапынан берілгенін үйретті. XIX ғасырғы реформатор теологтары А. А. Ходж, В. Г. Т. Шедд және Луи Беркхоф та жанның өлмейтінін үйретті, бірақ кейінірек Герман Бавинк және Г. К. Беркувер сияқты реформатор теологтар бұл идеяны Киелі кітапқа қайшы деп санады. Психопанихизмге (жанның ұйықтауына) және тнетопсихизмге (жанның уақытша өліміне) қарсы шығушыларға Рим-католик шіркеуі мен Шығыс православие шіркеуі (олар осы тақырыпқа байланысты қасиеттілердің арашалық етуі туралы да үйретеді), көптеген негізгі протестанттық конфессиялар, сондай-ақ консервативті протестанттар, евангелистер және фундаменталистер жатады.