Кіріспе

Американдық жазушы (1909–1955)

Джеймс Руфус Эджи (James Rufus Agee; 27 қараша 1909 – 16 мамыр 1955) – американдық романист, журналист, ақын, сценарист және кино сыншысы. 1940 жылдары «Time» журналында жазған мақалалары арқылы ол АҚШ-тағы ең беделді кино сыншыларының біріне айналды. Оның «Отбасындағы қайғы» (1957) атты автобиографиялық романы 1958 жылы қайтыс болғаннан кейін Пулитцер сыйлығымен марапатталды. Эджи «Let Us Now Praise Famous Men» кітабының бір авторы ретінде, сондай-ақ «Африка патшайымы» және «Аңшының түні» фильмдерінің сценарийін жазушы ретінде де танымал.

Ерте өмір және білім

Эйджи Ноксвилл қаласында, Теннесси штатында, Хью Джеймс Эйджи мен Лора Уитман Тайлер отбасында, Хайленд даңғылы мен 15-ші көше қиылысында, қазір Форт Сандерс ауданындағы Джеймс Эйджи көшесі деп аталатын жерде дүниеге келді. Эйджи алты жасқа толғанда, оның әкесі автомобиль апатында қаза тапты. Эйджи мен оның кіші қарындасы Эмма жеті жасынан бастап бірнеше пансионда оқыды. Олардың ең танымал пансионы Сеуниден екі шақырым қашықтықтағы анасының жазғы үйінің жанында орналасқан. Сент-Эндрюс таулық балалар мектебі Епископальдық шіркеумен байланысты қасиетті Крест монахтар орденінің басқаруында болды. 1919 жылы Эйджидің өмір бойына досы болған, Сент-Эндрюс мектебінің тарих мұғалімі, епископ Джеймс Гарольд Флайе және оның әйелі Грейс Элеонор Хоутонмен танысты. Флай Эйджидің жақын досы және кеңесшісі болды, өмір бойы әдеби және басқа да тақырыптар бойынша хат алмасып, оның рухани күресінің куәсі болды. Ол Эйджи қайтыс болғаннан кейін хаттарды жариялады. The New York Times Book Review басылымы "Джеймс Эйджидің Флай әкесіне жазған хаттары" (1962) кітабын "Фицджеральдтың "Күреуі" және Томас Вулфтың хаттарымен салыстыратын, қазіргі американдық сахнадағы суретшінің өзіндік бейнесін көрсететін маңызды туынды" деп бағалады. Эйджидің анасы 1924 жылы Сент-Эндрюс мектебінің казнашысы Эрскин Райтке үйленді, және олар Мэн штатының Рокленд қаласына көшіп кетті. Эйджи 1924-1925 оқу жылында Ноксвилл орта мектебінде оқыды, содан кейін 16 жасында Флаймен бірге жазда Еуропаға сапар шекті. Оралғаннан кейін Эйджи Нью-Гэмпширдегі пансионға ауысып, 1928 жылы Филлипс Эксетер академиясының түлектерінің қатарына қосылды. Біраз уақыттан кейін ол Дуайт Макдональдпен хат алмасуды бастады. Филлипс Эксетерде Эйджи The Lantern Club клубының президенті және Monthly журналының редакторы болды, онда оның алғашқы әңгімелері, пьесалары, өлеңдері мен мақалалары жарияланды. Көптеген орта мектеп пәндерін мүшкілмен тапсырғанына қарамастан, Эйджи 1932 жылғы түлектер қатарына Гарвард колледжіне қабылданды, онда ол Тейер Холл және Элиот үйінде тұрды. Гарвардта Эйджи Роберт Хиллер мен И. А. Ричардстың сабақтарын тыңдады, оның сыныптасы болашақ ақын және сыншы Роберт Фицджеральд болды, кейін ол Time журналында онымен бірге жұмыс істеді. Кітап тек 600 дана сатылып, кейін қалдыққа салынды. 2003 жылы табылған осы тапсырманың басқа қолжазбасы, "Мақта пахта фермерлері" деп аталады, Fortune журналының редакторларына ұсынылған эссе деп есептеледі. 30 000 сөзден тұратын мәтін, Уокер Эванстың суреттерімен бірге, 2013 жылдың маусым айында кітап ретінде жарық көрді. Джон Джеремая Салливан былай деп жазды: "Бұл "Танымал адамдар" кітабының жай ғана бастапқы, толық емес нұсқасы емес, яғни, жай ғана басқа кітап емес; бұл басқа Эйджи, белгісіз Эйджи. Оның сапасы оның беделін арттыруға тиіс". Екі кітаптың арасындағы маңызды айырмашылық – "Мақта пахта фермерлері" кітабында нақты есімдердің қолданылуы, ал "Танымал адамдар" кітабында кейіпкерлердің жеке басын қорғау үшін ойдан шығарылған есімдер берілген. Эйджи 1937 жылы Fortune журналын тастап, бір кітапқа жұмыс істеді, содан кейін 1939 жылы Time журналында кітаптарды рецензиялау жұмысын бастады, кейде аптасына алты кітапқа дейін рецензия жазды; ол және оның досы Уиттакер Чемберс Time журналының "кітаптың соңындағы" бөлімін басқарды. 1941 жылы ол Time журналының киносыншысы болды. 1942 жылдан 1948 жылға дейін The Nation журналында киносыншысы болып жұмыс істеді. Эйджи Чарли Чаплиннің сол кезде танымал емес "Месье Верду" (1947) фильмінің жақтаушысы болды, ол кейіннен классика ретінде танылды. Ол Лоренс Оливьедің "Генрих V" және "Гамлет" пьесаларын, әсіресе "Генрих V" романын жоғары бағалады. Ол сонымен қатар Д.У. Гриффиттің "Ұлттың туысы" фильмінің жақтаушысы болды, оның стильдік жаңалықтары мен шеберлігі үшін мақтады, бірақ Ку-клукс кланының мадақтауын сынға алмады. Эйджидің "Кино туралы" (1958) кітабында осы кезеңдегі жазбалары жинақталған. 2010 жылы Британдық кино институтының сауалнамасында үш жазушы оны ең жақсы кино туралы кітаптардың бірі деп атады. 1948 жылы Эйджи жұмысынан кетіп, тәуелсіз жазушы болды. Оның тапсырмаларының бірі - үнсіз фильмдердің комедия актерлері Чарльз Чаплин, Бастер Китон, Гарольд Ллойд және Гарри Лэнгдон туралы Life Magazine журналында жарияланған мақала болды. Мақала Китонның мансабын жаңартуға көмектескен деп есептеледі. 1950 жылдары тәуелсіз жазушы ретінде Эйджи киносценарийлермен жұмыс істеп жүріп, журналдарға мақалалар жазуды жалғастырды; ол фотограф Хелен Левиттпен достық қарым-қатынас орнатты.

Сценарий жазу

1947 және 1948 жылдары Эджи Чарли Чаплинге арналған атаусыз сценарий жазды, онда бомж ядролық тоқыраудан аман қалды; ол 2005 жылы «Трамптың жаңа әлемі» деп аталды. 1948 жылы «Тынық» атты деректі фильмге жазған түсіндірмесі Эджидің аяқталып, көрсетілген фильмге қосқан алғашқы үлесі болды. Эджидің киносценарий жазушы ретіндегі мансабы оның ішімдікке құмарлығымен шектелді. Дегенмен, ол 1950-ші жылдардың ең беделді фильмдерінің екеуінің сценарийшілерінің бірі: «Африка патшайымы» (1951) және «Аңшының түні» (1955). «Аңшыға» қосқан үлесі даулы. Кейбір сыншылар жарияланған сценарийді фильмнің режиссері Чарльз Лоттон жазған деп мәлімдеді. Эйджидің «Аңшы» фильміне жазған сценарийі пайдаланылмаған деген хабарлар 2004 жылы оның алғашқы нұсқасының табылуымен жалған болып шықты, ол 293 беттен тұрса да, Лаутонның режиссерлік еткен фильмге енген көптеген көріністерді қамтиды. Лаутон сценарийдің үлкен бөліктерін өңдеген болуы мүмкін, өйткені ол тым ұзын болды. Алғашқы нұсқасы әлі жарияланбаған, бірақ оны ғалымдар, әсіресе Колумбия университетінің Джеффри Коучман оқыды. Ол «Жақсылыққа лайық сыйлық» атты эссесінде Эйджидің еңбегін бағалады. Сондай-ақ, Эйджи фильмнен шығарылған деген хабарлар да жалған болды. Лаутон Эйджидің келісімшартын жаңарып, сценарийді екіге бөлуді тапсырды, оны Эйджи орындады. Кейіннен, Роберт Митчемнің өтініші бойынша, Эйджи актер мен Лоттон арасындағы дауды шешу үшін түсірілім алаңына барды. Эйджидің агенті Пол Конердің мұрағатындағы хаттар мен құжаттар мұны растайды; оларды Лоттонның өмірбаянының авторы Саймон Каллоу жазды, оның «Аңшының түні» туралы BFI кітабы осы мәселені түсіндіреді. 2009 жылы «Аңшының түні» туралы кітаптың авторы Кучман Эйджидің сценарийі алты сағатқа созылған фильм болар еді деп жазады, сондықтан Лаутон оның маңызды бөлігін кесіп, өңдеуге мәжбүр болды.

Жеке өмір

Гарвард университетін бітіргеннен кейін көп ұзамай, ол 1933 жылдың 28 қаңтарында Оливия Сондерске (немесе "Виа" деп танылған) үйленді; олар 1938 жылы ажырасты. Сол жылдың өзінде ол Алма Мейлманға үйленді. 1941 жылы олар ажырасып, Алма бір жасар ұлы Жоелмен бірге Мексикаға коммунистік саясаткер және жазушы Бодо Ухсемен бірге тұруға көшті. Аги 1946 жылы үйленген Миа Фричпен Гринвич-Виллиджде бірге өмір сүре бастады. Олардың Джулия (1946–2016, өмір бойы Диди деп аталды), Андреа және Джон есімді ұлдары болды.

Өлім

1951 жылы Санта-Барбарада Аги, көп ішетін және үздіксіз темекі шегетін адам, жүрек талмасына ұшырады; 1955 жылғы 16 мамырда Манхэттенде дәрігерге бара жатқан таксиде қайтыс болды. Ол Нью-Йорк штатының Хиллсдейл қаласындағы өзіне тиесілі фермаға жерленді, ол жер Аги ұрпақтарының меншігінде қалып жатыр.

Мұра

Өзінің өмірінде Аги көпшілік арасында кең танылмады. Оның қайтысынан кейін әдеби беделі артып келеді. 1957 жылы оның "Отбасыдағы қайғы" романы (әкесінің өліміне байланысты оқиғалар негізінде жазылған) жарық көрді және 1958 жылы көркем әдебиет саласындағы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. 2007 жылы Майкл Лофаро Агидің түпнұсқа қолжазбаларын қолданып, романның толық қалпына келтірілген нұсқасын жариялады. Агидің шығармалары баспагер Дэвид Макдауэллдің алғашқы басылымынан бұрын ауыр редакцияланды. Агидің рецензиялары мен сценарийлері "Аги кино туралы" атты екі томдық жинақта топтастырылған. "Аңшының түні" романын жазуға оның қатысу дәрежесі туралы пікірталас бар. "Енді біз атақты адамдарды мадақтайық" Агидің шедевр туындысы саналады. 1941 жылы жарық көрген кезде назарсыз қалған бұл кітап, кейіннен Нью-Йорк журналистика мектебі мен Нью-Йорк қалалық кітапханасы тарапынан 20 ғасырдың ең ұлы әдеби шығармаларының бірі деп танылды. Бұл Аарон Копландтың "Жұмсақ жер" операсына шабыт берді. Журналист және танымал "The Wire" телесериалының авторы Дэвид Саймон, кітаптың өзінің мансабының бастапқы кезеңінде оған әсер еткенін және журналистикалық тәжірибесіне ықпал еткенін айтады. Композитор Сэмюэл Барбер "Элизиум сипаттамалары" бөлігінен музыка жазды, сондай-ақ "Кноксвилл" бөлімінен прозалық үзінділерді "Кноксвилл: 1915 жылғы жаз" атты сопрано мен оркестрге арналған шығармасында пайдаланды. "Sure On This Shining Night" әнін Рене Клаусен, З. Рэндалл Строуп және Мортен Лауридсен де музыкаға қосты. 1979 жылдың соңында режиссер Росс Спирс "AGEE: Ағылшын тілінің егемен ханзадасы" атты фильмінің тұсаукесерін өткізді, ол кейіннен "Үздік деректі фильм" номинациясы бойынша Оскар сыйлығына ие болды және 1980 жылғы Америка кинофестивалінде "Көк лентамен" марапатталды. "AGEE" фильмінде Джеймс Агидің төрт досы – Дуайт Макдональд, Роберт Фицджеральд, Роберт Саудек және Джон Хьюстон, сондай-ақ Джеймс Агиге үйленген үш әйел бейнеленген. Бұған қоса, әйгілі священник Джеймс Харольд Флай да сұхбат беруші ретінде қатысты. Президент Джимми Картер өзінің сүйікті кітабы "Енді біз атақты адамдарды мадақтайық" туралы әңгімелейді. Ноксвилльдегі әнші-күйші және драматург Р.Б. Моррис жазған "Мұнда тұратын адам – ақымақ" атты бір актілік пьеса, Агидің өмірінен бір түндегі оқиғаны бейнелейді. Пьеса Ноксвилль аймағындағы және Гринвич Виллидждегі Корнелия Стрит Кафедегі сахналарда қойылды.

Жарияланған:

Қазір әйгілі адамдарды мадақтайық, Отбасындағы өлім, Қысқа әңгімелер (Майкл Срагоу, ред.) (Америка кітапханасы, 2005). Әңгімелерге "Шөлдегі өлім", "Қайғымен еггендер жинайды" және "Ананың әңгімесі" кіреді. Қазір әйгілі адамдарды мадақтайық, Violette Editions, 2001, Кино туралы жазу және таңдалған журналистика: жинақталмаған кино жазулары, 'Аңшының түні', журналистика және кітап шолулары (Майкл Срагоу, ред.) (Америка кітапханасы, 2005). Бруклин: Аралдың оңтүстік-шығысы: Саяхат жазбалары, (Джонатан Летем, алғы сөз) (Фордхам университетінің баспасы, 2005).