Кіріспе
Дельфин туысы – бөтелкелі дельфиндер туысы. Бөтелкелі дельфиндер – Tursiops тұқымдасына жататын тісті киттер. Олар Delphinidae тұқымдасының, яғни мұхит дельфиндерінің, кең таралған және бүкіл әлемде кездесетін мүшелері. Молекулалық зерттеулер осы туыста үш түр бар екенін көрсетеді: жалпы бөтелкелі дельфин (Tursiops truncatus), Үнді-Тынық мұхиты бөтелкелі дельфині (Tursiops aduncus) және Таманенд бөтелкелі дельфині (Tursiops erebennus). Басқалары, мысалы, Бурруна дельфині (Tursiops (aduncus) australis), жеке түр ретінде қарастырылуы немесе T. aduncus түрінің қосалқы түрі болуы мүмкін. Бөтелкелі дельфиндер әлемнің жылы және қоңыржай теңіздерінде қоныстанды, Арктика және Антарктика аймақтарынан басқа барлық жерде кездеседі. Олардың аты латын тіліндегі tursio (дельфин) және truncatus (қысқартылған тістер) сөздерінен шыққан (үлгісі ескі және тістері тозған; бұл түрдің көпшілігіне тән емес). Бөтелкелі дельфиндердің интеллектісін зерттеу үшін көптеген зерттеулер жүргізілді, олардың мимикрия, жасанды тілді қолдану, нысандарды жіктеу және өзін тану қабілеттері зерттелді. Олар құралдарды қолдана алады (теңіз швабраларын қолданып, әдетте қол жеткізе алмайтын тамақ көздерін іздеу) және мәдени білімді ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Олардың жоғары интеллектісі адамдармен өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді. Бөтелкелі дельфиндер аквариумдық шоулар мен «Flipper» сияқты телебағдарламалар арқылы танымал болды. Олар сонымен қатар әскерилер тарапынан теңіз миналарын табуға немесе жаудың суға батып кіретін әскерлерін анықтап белгілеуге оқытылды. Кейбір аймақтарда олар жергілікті балықшылармен ынтымақтаса жұмыс істейді, балықты желіге қуады және желіден қашқан балықтарды жейді. Адамдармен болған кейбір кездесулер дельфиндерге зиян келтіруі мүмкін: адамдар оларды тамақ үшін аулайды, ал дельфиндер тунец балық аулау кезінде кездейсоқ түрінде және қабылдағыштарға түсіп қаза табады. Бөтелкелі дельфиндер Жердегі барлық сүтқоректілердің ішіндегі энцефализация деңгейі бойынша үшінші орында (адамдарда ең жоғары, одан кейін Солтүстік оң кит дельфиндері), адамдармен және басқа киттермен ұқсас көрсеткіштерге ие, ал басқа маймылдардан екі есе жоғары. Бұл олардың жоғары интеллектісіне үлкен үлес қосады.
the genus of bottlenose dolphins
Bottlenose dolphins are toothed whales in the genus Tursiops. They are common, cosmopolitan members of the family Delphinidae, the family of oceanic dolphins. Molecular studies show the genus contains three species: the common bottlenose dolphin (Tursiops truncatus), the Indo Pacific bottlenose dolphin (Tursiops aduncus), and Tamanend's bottlenose dolphin (Tursiops erebennus). Others, like the Burrunan dolphin (Tursiops (aduncus) australis), may be alternately considered their own species or be subspecies of T. aduncus. Bottlenose dolphins inhabit warm and temperate seas worldwide, being found everywhere except for the Arctic and Antarctic Circle regions. Their name derives from the Latin tursio (dolphin) and truncatus for the truncated teeth (the type specimen was old and had worn down teeth; this is not a typical characteristic of most members of the species). Numerous investigations of bottlenose dolphin intelligence have been conducted, examining mimicry, use of artificial language, object categorization, and self recognition. They can use tools (sponging; using marine sponges to forage for food sources they normally could not access) and transmit cultural knowledge from generation to generation, and their considerable intelligence has driven interaction with humans. Bottlenose dolphins gained popularity from aquarium shows and television programs such as Flipper. They have also been trained by militaries to locate sea mines or detect and mark enemy divers. In some areas, they cooperate with local fishermen by driving fish into their nets and eating the fish that escape. Some encounters with humans are harmful to the dolphins: people hunt them for food, and dolphins are killed inadvertently as a bycatch of tuna fishing and by getting caught in crab traps. Bottlenose dolphins have the third largest encephalization levels of any mammal on Earth (humans have the largest, followed by Northern Right whale dolphins), sharing close ratios with those of humans and other cetaceans, while being twice as high of other great apes. This more than likely contributes to their high intelligence.
Таксономия
Ғалымдар көптен бері "Турсиопс" дельфиндерінің бір түрден көп болуы мүмкін екенін біледі, себебі олардың түсі мен морфологиясы бойынша кең ауқымды айырмашылықтар бар. Бұрын көптеген зерттеулер түрлер арасындағы және ішіндегі ерекшеліктерді бағалау үшін морфологияны пайдаланған, бірақ 20-шы ғасырдың соңында морфологиялық және молекулалық генетиканы біріктіру бұл бұрынғыда шешілмей келген мәселеге тереңірек үңілуге мүмкіндік берді. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында көптеген зерттеушілер екі түрдің бар екенін мойындады: тропикалық және қоңыржай мұхиттардың жағалау және ашық суларында кездесетін жалпы бөтелкелі дельфин (T. truncatus) және Үнді-Тынық мұхиты бөтелкелі дельфині (T. aduncus), ол Үндістан, Солтүстік Австралия, Оңтүстік Қытай, Қызыл теңіз және Африканың шығыс жағалауындағы жағалау суларында өмір сүреді. 2011 жылы үшінші ерекше түр сипатталды – Буррунан дельфині (T. (aduncus) australis), ол Австралияның Виктория штатындағы Порт-Филлип және Гиппсленд көлдері аймағында табылған. Зерттеулер көрсеткендей, ол морфологиялық және генетикалық ерекшеліктерімен T. truncatus және T. aduncus түрлерінен өзгеше. Сонымен қатар, Лахильдің бөтелкелі дельфині (T. gephyreus) – жеке түрдің болуын растау үшін дәлелдер жинақталып келеді, ол Аргентина, Уругвай және Оңтүстік Бразилияның жағалау суларында кездеседі. Басқа дереккөздер Тынық мұхиты бөтелкелі дельфинін (T. t. gillii немесе T. gillii) мойындайды, ол Тынық мұхитында мекендейді және көзінен маңдайына дейін қара жолағы бар. 1873 жылы алғаш рет сипатталған T. gillii қазіргі уақытта T. truncatus-тың кіші аты болып саналады. Сонымен қатар, 1911 жылы T. nuuanu Орталық Америкадағы Тынық мұхитының жағалауындағы бөтелкелі дельфиндер үшін сипатталған. T. gillii және T. nuuanu үлгілерін талдау T. gillii-ді T. truncatus-тың синонимі ретінде растады, ал T. nuuanu-ны кіші түр ретінде мойындады. Жалпы алғанда, популяциялар арасындағы генетикалық айырмашылықтар маңызды, тіпті жақын орналасқан популяциялардың арасында да. Осы генетикалық айырмашылықтардың нәтижесінде, қазіргі уақытта жалпы бөтелкелі дельфин популяциясы деп саналатын басқа да ерекше түрлер болуы мүмкін. Олардың таралу аймақтары бір-бірімен жапсарлас, бірақ олар генетикалық жағынан ерекше екені дәлелденген. Теңіз сүтқоректілері қоғамының таксономия комитеті қазіргі уақытта бөтелкелі дельфиннің үш түрін мойындайды: T. truncatus, T. aduncus және T. erebennus. Олар сонымен қатар, жалпы бөтелкелі дельфиннің үш кіші түрін мойындайды: Қара теңіз бөтелкелі дельфині (T. t. ponticus), Лахильдің бөтелкелі дельфині (T. t. gephyreus) және Шығыс тропикалық Тынық мұхиты бөтелкелі дельфині (T. t. nuuanu). Америкалық сүтқоректілер қоғамы да тек екі түрді мойындайды. T. australis-ті сипаттаған зерттеулерді мойындағанмен, ол оны T. aduncus-қа жатқызады. Алайда, соңғы зерттеулер бұл жекеленген эволюцияның салдары (мысалы, Stenella және ата-бабалары Tursiops арасындағы бұрынғы будандастыру) және толық емес тұқымдық сұрыптау екенін көрсетеді, сондай-ақ T. truncatus және T. aduncus бір туысқа жататынын растайды.
Гибридтер
Бөтелке мұрынды дельфиндер басқа дельфин түрлерімен будандасатыны белгілі. Риссо дельфинімен будандасқан түрлер жабайы табиғатта да, тұтқындықта да кездеседі. Ең танымал будандас – уолфин, жалған қасқыр кит пен бөтелке мұрынды дельфин гибриді. Уолфин өршімейді, қазіргі уақытта екеуі Гавайидегі «Sea Life Park» саябағында тұрады. Алғашқысы 1985 жылы аналық бөтелке мұрынды дельфиннің туған баласы. Уолфиндер жабайы табиғатта да кездеседі. Тұтқындықта бөтелке мұрынды дельфин мен дөрекі тісті дельфин будандасты. «SeaWorld California» саябағында тұтқындықта туған жалпы дельфин мен бөтелке мұрынды дельфин гибриді өмір сүреді. Басқа гибридтер де әлемнің әртүрлі саябақтарында және жабайы табиғатта кездеседі, мысалы, Атлантикалық нүктелі дельфин мен бөтелке мұрынды дельфин гибриді.
Қалдық түрлер
Шөлмеу дельфиндер миоцен дәуірінде пайда болған. Белгілі қазба түрлеріне Пьяцензиялық жағалау балшығынан табылған Tursiops osennae (кейінгі миоценнен ерте плиоценге дейін) және Бурдигалиан теңіз құмтасынан табылған Tursiops miocaenus (миоцен) жатады. Олардың ұзындығы 4 метрден астам болуы мүмкін. Түсі әртүрлі, көбінесе арқасы қара сұр, бүйірі ашық сұр, бірақ көкшіл сұр, қоңыр сұр, тіпті қара түске дейін де кездеседі. Көбінесе мұрыннан арқа қанатының артына дейін қараңғырақ болады. Бұл қарсы көлеңкелеу деп аталады және ол камуфляждың бір түрі. Ересек дельфиндерде кейде дақтар кездеседі. Шөлмеу дельфиндер 40 жылдан астам өмір сүре алады. Әйелдер әдетте еркектерге қарағанда 5-10 жыл ұзақ өмір сүреді, ал кейбір әйелдер 60 жастан да асып кетеді. Мұндай ұзақ өмір сүру сирек кездеседі, барлық шөлмеу дельфиндердің 2% - ға жуығы ғана 60 жылдан асып өтеді. Шөлмеу дельфиндер 6 метрге дейін биіктікке секіре алады.
Анатомия
Олардың созылған жоғарғы және төменгі жақтары тұмсық деп аталатын құрылымды құрайды, осы тұмсық оларға танымал атын берген. Құйрық қанаттары (құйрықтың жапырақтары) және арқа қанаты тығыз дәнекер тінінен тұрады және сүйек немесе бұлшық ет қамтымайды. Арқа қанатында әдетте популяцияларды ажыратуға көмектесетін фенотиптік айырмашылықтар кездеседі. Жануар құйрық қанаттарын жоғары және төмен қозғалту арқылы өзін жылға береді. Кеуде қанаттары (дененің бүйірінде) бағытталған қозғалысқа арналған; олардың құрамында құрлық сүтқоректілерінің алдыңғы аяқтарымен гомологты сүйектер бар. Жапонияда табылған бөтелке мұрын дельфинінің құйрығында екі қосымша кеуде қанаты, яғни "артқы аяқтары" бар, олардың мөлшері шамамен адам қолындай. Ғалымдар бұл белгінің мутация нәтижесінде атавизм түрінде қайтадан пайда болғанын айтады.
Физиология және сезімдер
Суық суларда олардың денесінде май және қан көбірек жиналады, соның арқасында тереңге сүңгуге жақсы бейімделеді. Әдетте, олардың дене салмағының 18–20% майдан тұрады. Ақбалық дельфиндер әдетте сағаттық жылдамдықпен жүзеді, бірақ қысқа мерзімге дейін сағаттық жылдамдыққа жете алады. Осы жоғары жылдамдықтарды ұзақ сақтау мүмкін емес.
Сезім мүшелері
Дельфиннің азық іздеуіне эхолокация деп аталатын сонардың бір түрі көмектеседі: ол дыбыс шығарып, эхоны тыңдау арқылы заттарды анықтайды. Дельфиннің алдына шоғырланған сәуле түрінде дыбыстар жіберіледі. Бұл дыбыстар судағы балық немесе тас сияқты нысандарға тигенде, кері секіріп, эхо ретінде дельфинге оралады. Эхолокация дельфиндерге нысанның пішіні, мөлшері, жылдамдығы, қашықтығы және орналасқан жері туралы мәлімет береді. Бөтелке мұрынды дельфиндер нысанның пішіні туралы ақпаратты да ала алады, яғни олар нысандарының «эхолық бейнесін» немесе дыбыстық суретін құра алады. Дельфиндердің көру қабілеті өткір. Көздер басының екі жағында орналасқан және торлы қабықтың артқы жағында жарықты шағылыстыратын тапетум люцидум мембранасы болады, бұл әлсіз жарықта көруге көмектеседі. Олардың жылқынің ішекшесі тәрізді екі жақтан тілінген қарындастары дельфиндерге әртүрлі ортаның жарық сыну көрсеткіштеріне қарамастан, ауада да, суда да жақсы көруге мүмкіндік береді. Суда жүргенде көздің линзасы жарықты шоғырландырады, ал ауадағы жарық көздің кішкентай тесігін тарылтады, нәтижесінде кішкентай апертурадан (стеноскоп камерасы сияқты) айқын көрінеді. Керісінше, бөтелке мұрынды дельфиннің иіс сезу қабілеті нашар, себебі оның мұрынға ұқсас сору тесігі су астында жабылады және ол тек тыныс алу үшін ғана ашылады. Оның миында иіс сезуге арналған жүйкелер немесе иіс сезу бөлігі жоқ.
Байланыс
Бұл жануарлар бір-бірімен импульстік дыбыстар, сыбызғылар және дене тілі арқылы қарым-қатынас жасайды. Дене тіліне судан секіру, жауырынды қағу, құйрықты су бетінде шапалақтау және баспен соғысу жатады. Дыбыстар мен ишаралар топтағы басқа дельфиндерді анықтауға көмектеседі, сондай-ақ басқа дельфиндерді қауіп пен жақын жердегі азық-түлік туралы ескертеді. Дауыс жолдары болмағандықтан, олар үрме тесігінің жанындағы алты ауа қабымен дыбыс шығарады. Әрбір жануардың өзіне тән жиілігі модуляцияланған тар диапазонды қолтаңба дыбысы (қолтаңба сыбызғысы) болады. Адамдардың есту қабілетінен жоғары жиіліктегі қолтаңба сыбызғылары ана мен баланың байланысын жеңілдетуде маңызды рөл атқарады. Барлығы 19 жағдайда аналық дельфин баласының қасында болғанда, жоғары жиілікке көтерілу арқылы немесе жиілік диапазонын кеңейту арқылы сол қолтаңба сыбызғысын өзгертті. Ұқсас түрде, адамдар балаға бағытталған сөйлеуді (CDS) жасау үшін жоғары негізгі жиіліктер мен кең диапазонды пайдаланады. Бұл басқа түрлерде сирек кездеседі. Тональды сыбызғы дыбыстары (ең әуенділері) дельфиндерге бір-бірімен (әсіресе аналар мен балаларымен) байланыста болуға және аң ауру стратегияларын үйлестіруге мүмкіндік береді. Импульстік дыбыстар (сыбызғылардан гөрі күрделірек және әртүрлі) "құмарлық жағдайында физикалық агрессиядан сақтану үшін" қолданылады, мысалы, бір азық үшін бәсекелескен кезде. Дельфиндер басқа даралар бір жемге қарай жылжығанда осы өткір дыбыстарды шығарады. "Басшылықтан кем" дара көп ұзамай қақтығыстан сақтану үшін шегінеді.
Танымдық
Зерттелген танымдық қабілеттерге түсінік қалыптастыру, сезімдік дағдылар және ақыл-ой бейнелері жатады. Мұндай зерттеулер 1970 жылдан бері жүргізіліп келеді. Оған акустикалық және мінез-құлықтық еліктеу, жасанды тілдегі жаңа тізбектерді түсіну, жад, өзін-өзі бақылау, ажырату және салыстыру, дене мүшелерінің түрлі символдарын түсіну, ишараттар мен көзқарастарды (дельфиндер немесе адамдар жасайтындай) түсіну, айнадағы өз бейнесін тану және сандық шамалар кіреді.
Құралдарды қолдану және мәдениет
Кем дегенде, кейбір жабайы дельфиндер құралдарды қолданады. Батыс Австралияның жағалауындағы Шарк-Бейде дельфиндер құмды теңіз түбінде азық іздегенде, оны қорғау үшін теңіз швабрасын (спонж) мойнына (рострумына) қояды. Бұл құбылыс тек осы шығанақта ғана байқалған (алғаш рет 1997 жылы), және көбінесе ана дельфиндерге тән. 2005 жылғы зерттеу көрсеткендей, аналары осы мінез-құлықты балаларына үйретеді, бұл мәдениеттің (басқа түр мүшелерінен үйренілген мінез-құлық) белгісі. Сазды тұнбалы сумен тамақтану – АҚШ-тағы Флорида Кийлеріндегі 1 метрден төмен тереңдіктегі теңіз шөптерінің үстіндегі шағын топтағы дельфиндердің тамақтану әдісі. Бұл әрекетте су жолында U пішіндес сазды тұнба жасалып, содан кейін балықты ұстау үшін оның ішінде жылдам жүзіп өтеді. Оңтүстік Каролина және Джорджия штаттарының (АҚШ) жағалауларындағы және батпақты жерлерде дельфиндер балықты тік және құмды жағалауларға бірлесіп жетелеп, "жағалауда тамақтану" деп аталатын әдіс қолданады. Екі-алты дельфинден тұратын топтар балықты судан шығару үшін толқын тудырады. Дельфиндер балықтың соңынан еріп, қысқа уақытқа жағалауға шығып, жемтісін жеп, содан кейін суға қайта кіру үшін денелерін иіп бұрады. Бұл әдіс алғаш рет Оңтүстік Каролина және Джорджияда тіркелген, содан кейін Луизиана, Техас, Баха Калифорния, Эквадор және Австралияда да байқалды. Кейбір дельфиндер балықшылармен ынтымақтаса жұмыс істейді. Дельфиндер балықтың үйірін жағалауға жетелеп әкеледі, ал балықшылар торларымен күтеді. Тор тасталғандағы шатасудың нәтижесінде дельфиндер де көптеген балықты ұстай алады. Түр ішіндегі ынтымақтастықпен азық іздеу де байқалған. Бұл мінез-құлық оқыту арқылы да берілуі мүмкін. Ренделл мен Уайтхед киттер мәдениетін зерттеу үшін құрылым ұсынды. Осыған ұқсас жағдайлар Бразилиядағы Санта-Катарина штатының Лагуна қаласында 19 ғасырдан бері байқалған. Оңтүстік Австралиядағы Аделаида қаласының жанындағы бірнеше дельфиндер "құйрықпен жүру" (tail walk) әрекетін жасайды, яғни денелерінің жоғарғы бөлігін тік көтеріп, күшті құйрық қозғалыстарымен су бетінде жылжиды. Құйрықпен жүру көбінесе дельфинарийлерде адамдардың жаттығуларынан туындайды. 1980 жылдары жергілікті популяциядан алынған бір әйел дельфин үш аптаға жергілікті дельфинарийде ұсталған, және ғалымдар оның басқа дельфиндерден құйрықпен жүру әрекетін көшіргенін болжайды. Басқа екі ересек дельфин анасынан осы мінез-құлықты үйренді, және бұл әрекет 2022 жылға дейін жалғасты. Чикаго университетінің зерттеуі көрсеткендей, дельфиндер 20 жылдан кейін бөлек тұрған басқа дельфиндердің үнін (сиқуын) есінде сақтай алады. Әр дельфинге тән ерекше үн бар, ол ат сияқты қызмет етеді, теңіз сүтқоректілеріне жақын әлеуметтік байланыстарды сақтауға көмектеседі. Жаңа зерттеулер дельфиндердің адамнан басқа барлық түрлер арасындағы ең ұзақ есте сақтау қабілетіне ие екенін көрсетті.
Кортикальды нейрондар
Кейбір зерттеушілер ми қабығындағы жүйке жасушаларының (нейрондардың) саны сүтқоректілердің интеллектуалдық қабілеттерін болжайды деп санайды. 2019 жылғы зерттеуде үш кәдімгі бөтелке мұрынды дельфиннің ми қабығындағы нейрондардың саны бағаланып, 11,7-ден 15,2 миллиардқа дейін болатыны анықталды. Адамдардың орташа көрсеткіші шамамен 16 миллиардты құрайды, бұл көрсеткіш адамдар арасында кездесетін диапазонға жақын болуы мүмкін.
Өмірбаян
Шөлмеу дельфиндерінің өмір сүру ұзақтығы 40–60 жылды құрайды. Ұрғашы дельфиндер еркектерден ұзақ өмір сүріп, 60 жыл немесе одан да көп жасай алады. Дельфиндер 5-тен 15 жасқа дейін көбейе бастайды.
Тыныс алу және ұйқы
Бөтелке мүңкіл дельфинінің басының жонында бір ғана дем тесігі орналасқан, ол тесіктен және бұлшықетті қақпақтан тұрады. Қақпақ бұлшықет босаңсқанда жабылады және жирылғанда ашылады. Дельфиндер өздігінен дем алады, олар ауа алу үшін әдейі су бетіне шығып, дем тесігін ашуы керек. Олар адам дене салмағына шаққанда шамамен екі есе көп оттегі сақтай алады: дельфин дене салмағының 1 кг-на 36 миллилитр (мл) оттегі сақтай алады, ал адамдарда 1 кг-на 20 мл. Бұл терең суға түсуге бейімделу. Бөтелке мүңкіл дельфин әдетте минутына екі-үш рет дем тесігі арқылы дем алып су бетіне көтеріледі, бірақ 20 минутқа дейін су астында қалуы мүмкін. Дельфиндер «жартылай ұйықтаған» күйінде де дем ала алады. Ұйықтау кезінде мидың бір жартысы белсенді болып қалады, ал екінші жартысы тоқтатылады. Белсенді жартысы су бетіне көтерілу және дем алу әрекеттерін басқарады. Күнделікті ұйықтау циклі шамамен 8 сағатқа созылады, ол минуттардан сағаттарға дейін ауытқиды. Ұйықтау кезінде олар су бетіне жақын қалып, баяу жүзіп немесе «жатып» жатады, кейде бір көзін жұмып қояды. Ұрғашы дельфиннің кіндігінде вагинасы мен анусы орналасқан. Ұрғашы дельфиндерде екі сүт безі бар, әрқайсысында бір сосқасы болады, олар кіндік тілігінің екі жағында орналасқан. Өндіріс мүшелерін (әсіресе еркектерде) жинақтау мүмкіндігі гидродинамикалық қасиеттерді барынша арттырады. Көбею маусымы еркектерде айқын физиологиялық өзгерістерге әкеледі. Осы кезде ұрықтар үлкейеді, оларға көбірек сперма сыйымдылығына ие болуға мүмкіндік береді. Көп мөлшердегі сперма еркекке бұрынғы еркектің спермасын шайып тастауға, ал өзінің бір бөлігін ұрықтандыру үшін қалдыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, сперма концентрациясы да күрт өседі. Маусымнан тыс әлеуметтік жұптасу үшін аз сперма болса, ол аз нәрсеге ысырап болады. Бұл сперма өндірісінің энергия тұтынуы жоғары екенін көрсетеді. Еркектердің дене мөлшеріне шаққанда үлкен ұрықтары болады. Көбею маусымында еркектер ұрғашы дельфиндерге қол жеткізу үшін бәсекелеседі. Мұндай бәсекелестік басқа еркектермен күресу немесе басқа еркектердің қол жеткізуіне жол бермеу үшін ұрғашы дельфиндерді шоғырландыру түрінде болуы мүмкін. Сарасота шығанағындағы жалпы бөтелке мүңкіл дельфиндерінің еркек жұпты байланыстың қорғаныс артықшылықтары жұпсыз еркектерге қарағанда кеңірек таралады және туыс емес ұрғашы дельфиндерге көбірек кездеседі. Акулалар шығанағында Индо-Тынық мұхитының еркек бөтелке мүңкіл дельфиндері жұптарда немесе үлкен топтарда әйелдің қозғалысын бірнеше апта бойы бақылап, оның жыныстық қатынасқа дайын болуын күтіп отырады. Адамдар мен бөтелке мүңкіл дельфиндер ынтымақтастық түрі ретінде осы «топ құру» әдетін бөлісетін жалғыз түрлер. Жұптасу құрсаққа қарсы болады. Жүктілік мерзімі шамамен 12 айды құрайды. Егіздер болуы мүмкін, бірақ сирек. Жаңа туған бөтелке мүңкіл дельфин ұзындығы және салмағы, ал Индо-Тынық мұхитының бөтелке мүңкіл дельфинінің балалары әдетте жалпы бөтелке мүңкіл дельфинінің балаларынан кішірек. және анасынан емшектен шығарғаннан кейін де бірнеше жыл бойы тығыз байланыста болады. Ұрғашы бөтелке мүңкіл дельфиндері ата-аналық күтімге қосымша энергия жұмсауы керек, мысалы, балаларын көтеріп жүру. Дельфиндер өз балаларын физикалық түрде ұстамайды, бірақ олардың жанында жүзіп жүрген балаларымен қатар тізбектеседі. Бұл жағдай баладан су ағысының өзгеруін тудырады, бұл ана мен бала арасындағы аралықты азайтады, сонымен қатар ананың бетін кеңейтеді және жүзушіге кедергі жасайды. Бұл сонымен қатар жүзу жылдамдығына, азық іздеуге және жыртқыштардан қашуға жұмсалатын энергияны азайтады.
Әлеуметтік қарым-қатынас
Ересек еркектер көбінесе жалғыз немесе екі-үштен тұратын топтарда өмір сүреді және қысқа мерзімге топтарға қосылады. Ересек ұрғашылар мен жас дельфиндер әдетте 15-ке дейін жануардан тұратын топтарда өмір сүреді. Дегенмен, олар әртүрлі топ мөлшерімен сипатталатын, бірігу-бөліну әлеуметтік құрылымда өмір сүреді, онда жеке тұлғалар қарым-қатынастарын жиі күндізгі немесе сағаттық негізде өзгертеді. Топтың құрамы әдетте жынысына, жасына, репродуктивтік жағдайына, туыстық байланыстарына және өзара қарым-қатынас тарихына байланысты анықталады. Флорида штатының Сарасота қаласы маңындағы дельфиндер қауымдастығында ең көп кездесетін топ түрлері – жақында туған балаларымен бірге ересек ұрғашылар, екі жыныстың ересек жасөсперімдері және жалғыз немесе жұп болып жүретін ересек еркектер. Кіші топтар бірігіп, 100 немесе одан да көп, кейде 1000-нан астам топтарды құрауы мүмкін. Дельфиндер сияқты теңіз сүтқоректілерінің әлеуметтік стратегиялары "пильдер мен шимпанзелердің әлеуметтік стратегияларымен қызықты саякестес" келеді. Сардиния аралының жанындағы Шалбар тұмсықты дельфиндерді зерттеу институтының зерттеушілері тамақтану кезінде кездейсоқ әлеуметтік мінез-құлық байқайды және олардың әлеуметтік мінез-құлықтары тамақтану қызметіне тәуелді емес. Сардиниядағы жүзбелі теңіз балық шаруашылық фермасының болуы, балық шаруашылығы аумағындағы жүзбелі торлардың маңындағы балықтардың жоғары тығыздығының нәтижесінде, Шалбар тұмсықты дельфиндердің таралуының өзгеруімен байланысты.
Тамақтандыру
Балық - дельфиндердің негізгі тағамдарының бірі. Олар сондай-ақ, креветка, кальмар, моллюск және сепия жейді, тек жұмсақ бөліктерін ғана жұтады. Олар күніне 22 фунт балық жейді. Балық үйірін кездестіргенде, оларды жағалауға қарай жинап, ең көп балықты алуға тырысады. "Жағаға тікелей тамақтану" – бұл Джорджия және Оңтүстік Каролина жағалауларында және айналасында бөтелке мұрынды дельфиндердің мұрагерлікпен дамыған тамақтану әдісі. Түйін балық үйірін тапқанда, олар оны айналып, балықтарды кішкентай құйынға түсіріп ұстайды. Содан кейін дельфиндер үйірге шабуылдап, денелерін лайлы жағалауға итеріп, балықтарды да лайға қарай итеріп жібереді. Дельфиндер содан кейін қабыршақтап жағаға шығып, жағаға шайылып келген балықтарды жейді. Бұл тек төмен су толқыны кезінде ғана болады. Бөтелке мұрынды дельфиндерде байқалатын тамақтанудың бір түрі – лай сақинасымен тамақтану. Бөтелке мұрынды дельфиндер кейбір Жерорта теңізі аймақтарындағы шағын жағалаулық коммерциялық балық аулаумен қақтығысады. Көбінесе, балық аулау торларына дельфиндердің тартылуына себеп – олардың концентрленген азық көзі болуы мүмкін.
Басқа түрлермен қарым-қатынасы
Дельфиндер басқа теңіз жануарларына қатысты игілікке толы мінез-құлық таныта алады. Жаңа Зеландияның Махиа жағалауында 2008 жылдың 10 наурызында жағажайда екі пигмей спермалық кит – аналық және баласы тұрып қалды. Құтқарушылар оларды төрт рет қайта суға шығаруға тырысты. Бірақ көп ұзамай, жергілікті тұрғындар Моко деп білетін ойнақы дельфин келіп, киттермен әңгімелесіп, оларды құмды барып ашық теңізге жетелеп шықты, осылайша оларды дереу эвтаназия жасаудан құтқарып қалды. 2019 жылы аналық дельфин жас балық басына күтім жасап бағатыны байқалды, бұл – балық дельфиннің басқа түрге жататын баласын асырап алуының тұңғыш рет тіркелген жағдайы. Балық дельфиндер агрессивті мінез-құлық танытуы мүмкін. Аталықтары үстемдік орнату және аналықтарға қол жеткізу үшін күреседі. Жұптасу маусымында аталықтар бір-бірімен күшін және дене мөлшерін көрсету арқылы белсенді түрде бәсекелеседі, мысалы, басын ұрып соғу сияқты әрекеттерге барады. Олар акулаларға және кіші дельфин түрлеріне қарсы агрессиялық мінез-құлық көрсетеді. Шотландия жағалауындағы кем дегенде бір популяцияда бала өлтіру деректері тіркелді, сондай-ақ олар порттық дельфиндерге шабуыл жасап, өлтірген. Абердин университетінің зерттеушілері дельфиндер жегендерін жемейді, тек тамақ үшін бәсекелеседі дейді. Алайда, Дьюк университетінің докторы Рид, 1996 және 1997 жылдары Вирджинияда осындай дельфин өлтіру оқиғаларын зерттеген, басқаша пікір білдіреді. Оның сөзіне қарағанда, дельфиндер мен дельфиндер әртүрлі балықтармен қоректенеді, сондықтан тамақ үшін бәсекелестік – өлтірудің ықтимал себебі емес. Ирландияда да осыған ұқсас жағдайлар байқалды. 2014 жылдың шілде айының бірінші жартысында Уэльстегі Кардиган шығанағындағы теңіз жануарлары орталығының видеокамерасына түсірілген үш дельфин өлімімен бірге төрт шабуыл тіркелді. Балық дельфиндер басқа түрлермен, әсіресе ірі түрлермен – қысқа қанатты пилот кит, жалған қасқыр кит және Риссо дельфинімен аралас топтарды құрайды. Олар Атлант мұхитындағы дақты дельфин және тісті дельфин сияқты кішірек түрлермен де байланыс жасайды. Кішірек түрлермен байланыс кейде жақындықпен сипатталса, кейде жауыштыққа ұласуы мүмкін. Балық дельфині өзін жыртқыштан қорғау үшін шабуылдап, қарсы тұра алады; дельфиндердің акулаларды «қоршауы» кейде акула үшін өлімге әкелуі мүмкін.
Қарым-қатынас
Кейде бұл түр суда немесе оған жақын жердегі адамдарға қызығушылық танытады. Көбінесе олар жарақат алған суға түсушілерді су бетіне көтеріп құтқарады. Олар өз түрлерінің жарақат алған мүшелеріне көмектесу үшін де солай істейді. Жағалау аймақтарында дельфиндер қайықтармен соқтығысу қаупіне тап болады. Шөлдік дельфин зерттеу институтының ғалымдары алғаш рет жалғыз шөлдік дельфиндердің қайықтардың болуы мен болмауындағы суға түсу әрекеттері туралы деректерді сандық тұрғыда бағалады. Дельфиндер балық аулау кемелеріне қарағанда туристік кемелерге көбірек ден қойды. Жүргізу стилі, жылдамдық, қозғалтқыш түрі және арақашықтық дельфиндердің қауіпсіздігіне әсер етеді. Дегенмен, дельфиндер осы аймақтарда адамдармен де үйлесімде өмір сүре алады. Мысалы, Бразилияның оңтүстігіндегі Лагуна қаласында дельфиндердің тобы эстуарийде тұрады, ал олардың кейбір мүшелері адамдармен ынтымақтасады. Бұл ынтымақтасатын дельфиндерді жергілікті балықшылар жеке-жеке таниды және оларға есім қояды. Балықшылар әдетте тұйық суларда тізелеріне дейін тұрып немесе каноэде отырып, дельфиндерді күтеді. Бір немесе бірнеше дельфин пайда болып, балықты балықшылардың қатарына қарай жетелеуі мүмкін. Содан кейін бір дельфин судан шығып ерекше дене қозғалысын жасайды, бұл балықшыларға торларын тастауға сигнал береді (бүкіл тізбек осы жерде көрсетілген). Бұл ерекше ынтымақтастық түрінде дельфиндерге балықтардың дезориентацияға түсуі және үлкен дельфиндер жүзе алмайтын жағалауға қашып кете алмауы тиімді. Сондай-ақ, зерттеулер көрсеткендей, дельфиндердің ерекше сигналына сәйкес тор тастаған балықшылар, дельфиндердің көмегінсіз жалғыз балық аулағандарға қарағанда көбірек балық ұстайды. Дельфиндер бұл мінез-құлыққа үйретілмеген; ынтымақтастық 1847 жылға дейін басталған. Африканың Мавританиясында да осындай кооперативтік балық шаруашылығы бар. Көптеген елдерде "дельфиндермен кездесу" коммерциялық кәсіпорындары мен турлар жұмыс істейді. "The Cove" деректі фильмінде дельфиндердің қалай ұсталып, кейбір кәсіпорындарға (әсіресе Азияда) сатылатыны және қалған топтың сойылатыны көрсетілген. Бұдан басқа, олар жағада серфингшілермен бірге жүзеді және су бетіне шығады. Көптеген аквариумдарда бөтелкелі дельфиндер өнер көрсетеді, бұл дау тудырады. Жануарларды қорғаушылар мен кейбір ғалымдар дельфиндерге жеткілікті кеңістік, күтім және ынталандыру жетіспейді деп мәлімдейді. Алайда, басқалары, әсіресе SeaWorld, дельфиндерге дұрыс күтім жасалады, оларға көптеген қоршаған орталық ынталандырулар бар және адамдармен қарым-қатынас жасауды ұнатады деп мәлімдейді. Миссисипи штатының Галфпорт қаласындағы теңіз аквариумында өмір сүрген сегіз дельфин "Катрина" дауылы кезінде су бассейнінен ағызылып кетті. Кейіннен Мексика шығанағынан табылған олар тұтқынға қайтарылды. АҚШ және Ресей әскерилері дельфиндерді әскери тапсырмалар үшін, мысалы, теңіз миналарын табу және жау дайверлерін анықтау үшін әскери дельфиндер ретінде жаттықтырады. АҚШ-тың бағдарламасы – Сан-Диегода орналасқан АҚШ Теңіз сүтқоректілері бағдарламасы. Тиао 1994 жыл шамасында Бразилияның Сан-Себастьян қаласында алғаш рет байқалған және адамдармен жиі қарым-қатынас жасауға рұқсат берген жалғыз еркек бөтелкелі дельфин болды. Дельфин бір жүзушіні өлтіргені және көптеген басқаларын жарақаттағаны үшін танымал болды, кейіннен ол "Құндырғыш дельфин" деген лақап атқа ие болды.
Мәдениеттің әсері
Иван Торс жасаған танымал "Flipper" телешоуында Сэнди мен Бад есімді екі ұлмен достық қарым-қатынаста болған бөтелкелі дельфин бейнеленген. Теңізде саяхаттайтын "Ласси" сияқты, Флиппер ағылшын тілін түсінетін және батыр болған: "Әкеге барып, біз қиын жағдайда екенімізді айт, Флиппер! Жылдамда!" Шоудың тақырып әнінде "Сен көрген ешкім / одан ақылды емес" деген сөздер бар. Телешоу 1963 жылғы фильм негізінде жасалған, содан кейін "Flipper's New Adventure" (1964) атты жалғасы шықты, ал 1996 жылы Элайджа Вуд пен Пол Хоган жұлдыздығымен көркем фильм ретінде қайта түсірілді. Сондай-ақ, Джессика Альба қатысқан 1995-2000 жылдар аралығында екінші телесериал да болды. Бөтелкелі дельфиндердің басқа телешоудағы пайда болуларының ішінде "Wonder Woman", "Highway to Heaven", "Dolphin Cove", "seaQuest DSV" және "The Penguins of Madagascar" бар, онда Доктор Блоухол атты дельфин жаман рөлде бейнеленген. HBO-ның "Zeus and Roxanne" фильмінде әйел бөтелкелі дельфин ер иттің досы болады, ал Ян Тойнтонның 1996 жылғы "Secrets of the Bermuda Triangle" фильмінде Энни есімді қыз (Лиза Якуб ойнаған) дельфиндермен жүзеді. Флорида-Кизде "Dolphin Research Center" орталығында түсірілген адам мен дельфиннің өзара әрекеттесулері "Sesame Street" және "The Simpsons" телешоуының Хэллоуин бөлімі "Treehouse of Horror XI"-де көрсетілген. Чарльз Мартин Смит режиссерлік еткен "Dolphin Tale" фильмінде Натан Гэмбл, Эшли Джадд, Гарри Конник-младший, Морган Фримен, Кози Зуелсдорф және Крис Кристоферсон сомдаған. Фильм 2005 жылдың желтоқсанында краб тұзағынан құтқарылған және құйрығын жоғалтқан, бірақ протез құйрықпен жүзуді үйренген Винтер атты дельфиннің нағыз өмірдегі оқиғасына негізделген. 2011 жылғы фильмдің жалғасы "Dolphin Tale 2" фильмінде үміт атты тағы бір құтқарылған дельфин және Бетани Хамильтон да пайда болды. Жалғасы 2014 жылдың 12 қыркүйегінде шықты. NFL-дің "Miami Dolphins" командасы бөтелкелі дельфинді талисман және команда логотипі ретінде пайдаланады. Дельфиндер туралы деректі сипаттамалар ежелгі заманға дейін барады – Аристотель, Оппиан және Плиний Кәрілердің жазбаларында осы түр туралы айтылған.
Қауіптер
Миллиондаған дельфиндер балық ауларына ілігіп, суға батып қайтыс болады. Тунец аулаушылары ең көп дельфин өліміне жауапты. 1972 жылы АҚШ үкіметі тунец аулаушыларының жыл сайын өлтіре алатын дельфиндер санына шектеу қоятын заң қабылдады. Ұлыбританиядағы дельфиндердің тіндерінде де зиянды заттардың жоғары деңгейі анықталды. Мырыш, полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) және ДДТ сияқты ауыр металдар ерекше алаңдау тудырады. Бұл зиянды заттар дельфиндердің өсуіне, дамуына, көбеюіне және иммунитетіне зиян келтіруі мүмкін. 1990 жылдардың ортасынан бері жүздеген дельфиндер аквариумдарда, жануарлар бақтарында және ойын-сауық парктерінде көрсетілімдерге үйретілді. Ғалымдар дельфиндердің қарым-қатынас жүйесін түсіну үшін түрлі зерттеулер жүргізіп жатыр. Адам жасаған перфтор-октанесульфоникалық қышқыл (PFOS) химиялық затының дельфиндердің иммундық жүйесіне кері әсер ететін мүмкіндігі бар. PFOS еркек егешқұйрықтардың иммундық жүйесіне 91,5 ppb концентрациясында әсер етеді, ал дельфиндерде 1 ppm-нан жоғары PFOS концентрациясы анықталды. Әлемнің көптеген аймақтарындағы тіндерде металл ластаушы заттардың жоғары деңгейі өлшенді. Жақында жүргізілген зерттеуде Оңтүстік Австралиядан алынған дельфиндерде кадмий мен мырыштың жоғары деңгейі анықталды, бұл деңгейлер кейіннен бүйрек патологияларымен байланысты болды, дельфиндердегі ауыр металлдардың жоғары концентрациясы денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді.
Қорғау
Шөлмекі дельфиндердің саны қырылдап бара жатқан жоқ. Олардың көптігі мен бейімделу қабілеттерінің арқасында болашағы тұрақты. Дегенмен, қоршаған ортаның түрлі өзгерістерінен кейбір популяцияларға қауіп төніп тұр. Шотландиядағы Морей-Ферттегі популяцияның шамамен 190 жеке басқа жететіні есептеледі және олар мазалау, жарақат алу, судың ластануы және тамақ көзінің азаюынан қауіп көріп отыр. Сол сияқты, Жаңа Зеландияның Даутфул-Саунд аймағындағы оқшауланған популяция фиордқа жылы тұщы судың құйылуына байланысты бұзаулардың өлімінен азайып барады. Су температурасының жоғарылауы сияқты жергілікті климаттың өзгеруі де рөл атқаруы мүмкін, бірақ бұл әлі дәлелденбеген. Батыс Австралиядағы Шарк шығанағындағы шөлмекі дельфиндердің ең ірі жағалау популяциясының уақыт өте келе өлім-жітімде аз өзгеріс болатыны және тұрақты болады деп болжанған (Manlik et al. 2016 жыл). АҚШ суларында 1972 жылғы Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңға сәйкес, теңіз сүтқоректілерін аулау және мазалауға көбінесе тыйым салынған.