Көне шіркеулердегі нaртекс: кіріспе бөлімі мен оның мағынасы

Кіріспе

Ғимараттың құрылыс бөлігі – ежелгі заманда нартэкс деп аталған өсімдік. Нартэкс – ерте христиан және византиялық базиликалар мен шіркеулерге тән архитектуралық элемент, ол басты алтарга қарама-қарсы, бағананың батыс жағында орналасқан кіреберіс немесе вестибюльден тұрады. Дәстүр бойынша нартэкс шіркеу ғимаратының бір бөлігі болған, бірақ шіркеудің өзінің бөлігі деп есептелмеген. Ерте христиан шіркеулерінде нартэкс көбінесе екі бөлек бөлікке бөлінген: батыс қабырғасы мен шіркеудің негізгі бөлігі арасындағы эзонартекс (ішкі нартэкс), ол қабырға, аркада, колоннада, экран немесе қоршау арқылы бағанадан және дәліздерден бөлінген, сондай-ақ сыртқы жабық кеңістік – экзонартекс (сыртқы нартэкс), шіркеудің қасбеті алдындағы алаң, Римдегі алғашқы Санкт-Петер базиликасында немесе Миландағы Сант-Амброджио базиликасындағыдай, барлық жағынан колоннадамен шектелген. Экзонартекс ашық немесе сыртқа шығатын есігі бар жабық болуы мүмкін, мысалы, Византиялық Хора шіркеуінде. Бұдан әрі, нартэкс ғимараттың жабық верандасын немесе кіреберісін де білдіре алады.

Мақсаты

Нартекстің мақсаты – жалпы жиынға қабылдануға құқығы жоқ адамдарға (әсіресе катехумендер мен тәубешілерге) құлшылыққа қатысуға және оны тыңдауға мүмкіндік беру болды. Нартакс көбінесе нәрестелердің немесе ересектердің киелі орынға кірмес бұрын крещение рәсімінен өтуі үшін, сондай-ақ басқа сенушілерді құдайға сыйынғанда олардың крещениесін еске түсіру үшін крещение тағын қамтиды. Осылайша, нартакс дәстүрлі түрде тәубе орны болып табылады, ал Шығыс христиандығында Киелі аптадағы Кішкентай сағаттар сияқты кейбір тәубелік қызметтер шіркеудің негізгі бөлігінде емес, онда өткізіледі. Орыс православие шіркеуінде жерлеу рәсімі дәстүрлі түрде нартакста өткізіледі. Кейінгі реформалар жиынның толық мүшесі емес адамдарды құлшылықтан шеттету қажеттілігін жойды, бұл кейбір дәстүрлерде нартакстың қажеттілігін жойды. Дегенмен, шіркеу сәулетшілері киелі орынға кіреберіс алдында бөлме салуды жалғастырды. Бұл бөлме сәулеттік тұрғыдан кеме құрылысының бөлігі болса, ішкі вестибюль деп, ал жеке, сыртқы құрылым болса, веранда деп аталады. Кейбір дәстүрлерде бұл аймақ әлі де нартакс деп аталады, өйткені ол шіркеуге кіру нүктесін білдіреді, тіпті егер барлығына кемеге кіруге рұқсат берілсе де. Шығыс православие шіркеуінде эзонартекс пен экзонартекс әртүрлі діни қызметтерді атқарады. Мысалы, Пасхалық күзде процессия экзонартексте аяқталады, ал кейбір тәубелік қызметтер дәстүрлі түрде эзонартексте оқылады. Кейбір шығыс православие ғибадатханаларында нартакс трапеза (реффектория) деп аталады, өйткені ежелгі заманда адалдар үшін Құдай қызметінен кейін ағаш үстелдер орнатылып, олар ертедегі шіркеудің агапе тойына ұқсас ортақ тамақ ішетін. Күні бүгінге дейін, адалдар өздерінің себеттерін осы жерге әкеліп, діни қызметкерге Пасха тағамдарын баталау үшін ұсынады, содан кейін оларды мерекелік дастарқанға алып кетеді. Дәстүрлі түрде, нартакста құдай қызметтері кезінде шам мен просфора сатылады. Нартакстан кемеге апаратын есік кейде «патшалық есіктер» деп аталады, өйткені ірі соборларда (католика) кемеге апаратын бірнеше есік жиынтығы болды, ал орталық есік Византия императорының пайдалануына ғана арналған. Мереке күндері нартакқа процессия ұйымдастырылады, содан кейін Литий деп аталатын тілек дұғалары оқылады. Арменияда нартакстың жергілікті стилі гавит деп аталады.

The purpose of the narthex was to allow those not eligible for admittance into the general congregation (particularly catechumens and penitents) to hear and partake of the service. The narthex would often include a baptismal font so that infants or adults could be baptized there before entering the nave, and to remind other believers of their baptisms as they gathered to worship. The narthex is thus traditionally a place of penitence, and in Eastern Christianity some penitential services, such as the Little Hours during Holy Week are celebrated there, rather than in the main body of the church. In the Russian Orthodox Church funerals are traditionally held in the narthex. Later reforms removed the requirement to exclude people from services who were not full members of the congregation, which in some traditions obviated the narthex. Church architects continued, however, to build a room before the entrance of the nave. This room could be called an inside vestibule (if it is architecturally part of the nave structure) or a porch (if it is a distinct, external structure). Some traditions still call this area the narthex as it represents the point of entry into the church, even if everyone is admitted to the nave itself. In the Eastern Orthodox Church, the esonarthex and exonarthex had, and still have, distinct liturgical functions. For instance, the procession at the Paschal Vigil will end up at the exonarthex for the reading of the Resurrection Gospel, while certain penitential services are traditionally chanted in the esonarthex. In some Eastern Orthodox temples, the narthex will be referred to as the trapeza (refectory), because in ancient times, tables would be set up there after the Divine Liturgy for the faithful to eat a common meal, similar to the agape feast of the early church. To this day, this is where the faithful will bring their baskets at Pascha (Easter) for the priest to bless the Paschal foods which they will then take back to their homes for the festive break fast. Traditionally, the narthex is where candles and prosphora will be sold for offering during Divine Services. The doorway leading from the narthex to the nave is sometimes referred to as the "Royal Doors", because in major cathedrals (catholica) there were several sets of doors leading into the nave, the central one being reserved only for the use of the Byzantine emperor. On feast days there will be a procession to the narthex, followed by intercessory prayers, called the Litiy. In Armenia the local style of narthex is known as a gavit.