Кіріспе

Британдық кітап сатушы және баспагер (шамамен 1675–1747 жж.)

Эдмунд Керлл (шамамен 1675 – 11 желтоқсан 1747) – ағылшын кітап сатушысы және баспагер. Александр Поуптың оған жасаған шабуылдары арқасында оның есімі адалсыз жариялау мен жарнамамен байланысты болды. Керлл баспа ісі арқылы кедейліктен байлыққа жетті, осы үшін кітап басуды пайдакүнемдік және адалсыздықпен қарастырды. Ол сенбегендіктерді пайдаланып, порнография басып, патенттелген дәрілерді ұсынып, кез келген жарнаманы жақсы жарнама деп есептеп, кішкентай баспаханалар империясын құрды. Ол сатылатын болса, жоғары да, төмен де сапалы жазбаларды бірдей жариялаған. Ол Батыс аймағында дүниеге келді, ал оның кейінгі және толық емес естеліктерінде («The Curliad») әкесі саудагер болғаны айтылады. Ол 1698 жылы мансабын бастағанда лондондық кітап сатушының шәкірті болды.

Ертедегі сауда-саттық

Жеті жылдық оқуын аяқтаған соң, ол аукционда кітап сата бастады. Оның ұстазы Ричард Смит 1708 жылы банкротқа ұшырады, сол кезде Керл оның дүкенін иеленді. Оның алғашқы тәжірибесі – басқа кітап сатушылармен бірлесіп, кітапшалар мен кітаптарды жазу, басып шығару және сату, сондай-ақ, қандай да бір шуды пайдаланып, «есептер» мен дәлелдер жариялау болды. Мысалы, 1712 жылы Джейн Вэнэмнің сот процесі көпшіліктің қызығушылығын тудырды, сол кезде бір серіктес оны ақтады, екіншісі айыптады, ал екі кітапша да үш дүкенде сатылды. Ол сондай-ақ, миссис Вэнэмге қатысты газеттердегі пікір таластарын жасау арқылы, әртүрлі «авторлар» үшін тегін жарнама алды. Кітап сатушы ретінде Керлдің тауары әрқашан өте алуан түрлі болды, ал баспагер ретінде ол арзан қағаздан арзан кітаптар шығарды. Оның кітаптарының көпшілігі бір-екі шиллингке сатылды, бұл оларды саудагерлердің, шәкірттердің және қызметшілердің қол жеткізе алатындай етіп жасады. Ол эротикалық әдебиеттерді сатумен және жариялаумен айналысты, сонымен қатар, ынталы христиандарға дұға етуге шақырулар, «дәрілік» мәтіндер және т.б. сияқты нәрселерді де ұсынды. Ол вигтердің саяси трактаттарын да жариялады. Оның алғашқы туындыларының бірі – Джон Дунтонның «Афиналық тыңшысы», бірақ оның «Қызбен бірге ер адамның жолы» және «Иманды христианның серігі» сияқты кітаптары да болды. Керл медициналық емдік заттарды да сатты және оларды насихаттауда адал болмады. 1708 жылы ол «Қайрымды хирург» атты кітап шығарды, онда сифилис ауруын емдеуге арналған медициналық кеңестер берілген. Онда Джон Спинке ұсынған сынаптан жасалған емнің ешқандай пайдасы жоқ екендігі және жалғыз тиімді емді Эдмунд Керлдің дүкенінен алуға болатындығы түсіндірілді. Доктор Спинке жауап ретінде памфлет жазды, ал Керл оған жауап берді және жанжал тудыру үшін Спинке білімсіз екенін айтып, Спинке оның дүкеніне келіп, латын тілінен бес жолды аударса бес фунт сыйлық беретінін мәлімдеді. Спинке солай істеді, ал алған ақшаға Керлдің «дәрісін» сатып алып, оны талдады. Ақырында, Керлдің «дәрісі» де сынаптан жасалған екені анықталды. Бірақ Керл өзінің «Қайрымды хирург» кітабын жариялауын тоқтатпады және оны ішкі дәрілерді пайдаланбастан, гонорея немесе «шапшаң» деп аталатын венериялық аурудың сол сатысын емдеудің жаңа әдісімен толықтырды. 1712 жылы Керлдің дүкенінің табысы артып, Тунбридж-Уэллсте филиал ашты және Флит-стриттегі үлкен дүкенге көшті. Осы шамада ол өзінің кітапшаларын жаза бастады. 1712 жылы ол Генри Сачевереллге қатысты дау-дамайдан пайда табу үшін Джон Морфьюмен, торимен ынтымақтасты. Олардың ынтымақтастығынан кейін Керл Морфьюдің бір жазушысын жұмысқа алды.

Құқық бұзу

Керлдің мансабының бір ерекшелігі, және оның соңғы дәуірлердегі беделін нығайтқан нәрсе – авторлардың тілегіне қарсы, басқа баспа үйлердің бұрын жариялаған туындыларын рұқсатсыз басып шығару болды. Керл көбінесе пираттықтан заңдық шекараның ар жағында қалып, бірақ әрқашан олай бола бермейтін. 1707 жылы Керл газеттерде Мэттью Приордың «Әртүрлі жағдайлардағы өлеңдер» атты туындысын жариялайтынын хабарлады. Джейкоб Тонсон Приордың туындыларына толық құқыққа ие болғанмен, Керл оны жариялады. 1716 жылы Керл тағы да Мэттью Приордың туындыларын жариялау ниетін жариялады, ал Приордың өзі газеттерге наразылық хаттарын жазды. Бірақ Тонсонмен болған дау мен Приордың қарсылығы тек жарнама қызметін атқарды, және Керл кітапты бәрібір жариялады. 1710 жылы ол Джонатан Свифттың «Сыпырғышқа арналған ойлар» атты еңбегін басып шығарды. Сол жылы ол Свифттың басқа туындыларына «түсіндірме» жазды, ал 1713 жылы «Ауыздық туралы әңгімеге» түсіндірме шығарды. Свифт Керлдің туындылардың авторлығын ашқанына ашуланды (өйткені Свифт Англия шіркеуінде жоғарылап бара жатқан еді), бірақ Керлдің туындыларын түсіндірудегі жайсыздығына таң қалды. Ол Александр Поупқа Керл сияқты ақымақтардың сатирик үшін құрал екенін, олардың өздерінің ерекше құндылығы бар екенін жазды. Свифттің туындыларын әдетке айналдырған Керл, одан кейін де тоқтаған жоқ, әсіресе Свифт Керлдің жазбаларын (рұқсатсыз) «Ауыздық туралы әңгімеге» қосып алғаннан кейін. 1726 жылы Керл Свифттың «Гулливердің саяхаттары» кітабына өте қате «түсіндірме» шығарды. Тағы бір заңсыз жариялау дерегі – ақын Эдвард Янг, ол Керлге жариялау үшін өлеңін және өтініш хатын жіберді. 1717 жылы өлең жарық көрген кезде Янг өлең мен хаттың жалған екенін мәлімдеген жарнама шығарды. Шындығында, өлеңде саяси мансабынан айырылған саясаткер мақталған, ал Янгтың хаты да шынайы болды. 1716 жылы анонимді түрде жарияланған «Сот өлеңдерімен» байланысы Александр Поуппен ұзаққа созылған дауға әкелді. Керлдің қолында Поуп, Джон Гей және Леди Мэри Уортли Монтегюдің үш аноним өлеңі болды. Поуп Керлге өлеңдерді жарияламауды ескертіп хат жазды, бұл Керлдің авторлығын растады. Ол оларды жариялады. Жауап ретінде Поуп пен Бернард Линтот, Поуптың баспашысы, Керлмен «Лебедь» тавернасында кездесті. Поуп пен Линтот Джон Гейдің болашағы үшін ғана алаңдағандай көрінді. Бірақ олар Керлдің әйнегін құсуды тудыратын затпен толтырды, сондықтан ол үйге келгенде құсумен ауырды. Поуп оқиға туралы екі кітапша жариялады және жұртшылыққа (Свифттың Бикерстаф парақшалары сияқты) Керлдің қайтыс болғанын хабарлады. Керл бұл жарнаманы өз мақсатына пайдаланды. Ол Джон Олдмиксонның «Католик ақыны» және Джон Деннистің «Мистер Поуп және оның жазбаларының шын мінезі» атты кітаптарын жариялады және жарнамалады. Ол бұл кітаптарды 1716 жылы, Англияда 1715 жылғы Якобыт көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін атмосфераның шиеленіскен кезінде қайта басып шығарды. 1716 жылы Поуп пен Керлдің арасындағы шайқастың келесі қадамы болды, ол кезде Керл Поптың бірнеше жыл бұрын жазған бірінші Псалмның әдепсіз нұсқасын алды. Ол оны фолио түрінде жариялады және болашақта Поптың барлық туындыларын жариялайтынын мәлімдеді. Сол жылы Керл Винтон графының сотталуы туралы есеп жариялағаны үшін түрмеге жабылды. Ол шыққаннан кейін ғана Вестминстер мектебінің бұрынғы басшысы доктор Роберт Сауттың өмірбаянын шығарды. Ол доктор Саутқа арналған мектеп директорының мақтау сөзін де басып шығарды. Ол мектептің ұстаздарының есімін ақтаған еңбегі үшін марапатталады деп күтілді. Бірақ оқушылар оны ұрып-соғып, кешірім сұрауға мәжбүр етті. Олар оны жамылғыға орап, таяқпен ұрып, ауаға лақтырып жіберді. Мектептің студенті және Джон Уэслидің ағасы Сэмюэл Уэсли бұл оқиғаға арналған қаһармандық өлең жазды. Керл Поуп пен оның достары өзін емдеуге қандай да бір жолмен жауапты деп күдіктенді, сондықтан ол «жасанды ақынды» жұмысқа алды. Ол «Дж. Гей» деп жазған. Бұл ақын – «Джозеф Гей» деген псевдонимді қолданған Фрэнсис Чуте. Джон Гейдің өлеңдерін сатудан айырып, Поуп пен оның достарын жарақаттауға, Керл осы жасанды ақынды тағы екі рет қолданды.

Өмірбаяндар, әдепсіздік және "Курлицизмдер"

Ол атақты адамдардың өмірбаяндарын олардың қайтысынан кейін дереу, қателіктері мен ойлап қойғандарына қарамастан, жариялауымен танымал болды. Мүмкін, Керлл туралы кейінгі ұрпақ ең көп қайталаған нәрсе – Джон Арбутноттың Керллдің өмірбаяндары «өлімнің жаңа қорқынышына» айналды деген әзілі (Роберт Каррутерс, Поптың поэзиялық туындылары, 1853, 1-том, 3-тарау). Керллдің жалғыз мақсаты – өмірбаянды дүкендерге бірінші болып жеткізу болды, ең жақсы немесе ең дұрыс жазба болу емес. Сондықтан ол өмірбаян жарық көретінін хабарлап, елден қайтыс болған адам туралы естеліктер, хаттар немесе сөздерін ұсынуды сұрады. Содан кейін ол осыларды (кейде басқа ештеңе емес) «өмірбаянға» қосты. Ол дұрыстыққа мүлдем мән бермейтін, достарынан да, жауларынан да есептерді тез қабылдады. Егер материал жеткіліксіз болса, ол авторды жалдап, материалды ойлап табуға бұйырды. 1717 жылы ғана ол епископ Бернет пен Элиас Эшмолдің өмірбаяндарын шығарды. Кейіннен ол, Свифт 1731 жылы «Доктор Свифттың өліміне арналған өлеңдерінде» болжағандай, Свифттың өмірбаянын да шығарды. Арбутноттың қорқынышы орынды болды, өйткені Керллдің баспасына қарсы шара жоқ еді. 1721 жылы ол Букингем герцогының өмірбаянын жариялады. Ол Лордтар палатасына сотқа шақырылды, және Лордтар Лорд туралы немесе Лордтың рұқсатынсыз ештеңе жариялауды заңсыз ететін жаңа заң қабылдады. Керлл өзінің әдепсіз жариялымдарымен танымал болды, сондықтан «Керллизм» әдеби әдепсіздіктің синонимі ретінде қарастырылды. Сол жылы Лордтарға анонимді шағымда осы екі атау әдепсіздік ретінде айтылды. Бұрынғы дау-дамаylar сияқты, Керлл «Эдмунд Керллдің қарапайым өтініші» атты еңбегін жариялап, пайда табуға тырысты және «Клостердегі Венера» кітабының жаңа басылымын асықтырып шығарды. Наурыз айында тұтқындалып, шілдеге дейін ұсталды. Соттар әдепсіздік туралы заң жоқ екенін анықтады, сондықтан оны жала жабу үшін қудалады. Керлл кешірім сұрап, жариялауды тоқтатуға уәде берді, бірақ кешірім екі жаңа атау үшін жарнама болды. Керлл түрмеде болғанда Джон Кермен кездесті, ол өзінің естеліктерін жариялауды қалады. Бұл жұмыста Анна патшайымының тұсындағы мемлекеттік құпиялар бар еді, сондықтан Керлл қорқып, Роберт Уолполға рұқсат сұрап хат жазды. Жауап алмағандықтан, ол үнсіздікті келісім ретінде қабылдады және кітапты жариялады. Естеліктердің соңғы томын Эдмундтың ұлы Генри Керлл жазды, және Генри мен Эдмунд екеуі де тұтқындалды. Олар он төрт ай түрмеде (1728 жылдың ақпанына дейін) отырды және «Кеже әйелдің смегі» мен «Шабуды қолдану» үшін айыппұл төледі, сондай-ақ Кердің естеліктерін жариялағаны үшін бір сағатқа таяқ астында тұруға үкім шығарылды. Керлл өзінің таяқ астында тұрған күніне арнап жариялаған парақшасында Кердің естеліктерін жариялаудың себебі тек ескі патшайымға адалдық болғанын және сондықтан көпшілік оны ұрмағанын айтты. Керісінше, олар Керллді қуанышпен қарсы алып, иықтарына көтеріп алып кетті.

Дунциада

Поп пен Керл 1726 жылы Поптың бірнеше хаттарын рұқсатсыз жариялағанда тағы да қақтығысты. Поп 1728 жылғы «Дунсиада» да Керлді ең жарқын тұлға ретінде көрсету арқылы кек алды. Шындығында, «Дунцесс патшасы» Льюис Теобальдты (немесе кейін Колли Сибберді) қоса алғанда, ешкім Эдмунд Керлдей «Дунсиада» да үнемі және қатыгездікпен сыналмаған. Керл бұған жауап ретінде пираттық басылым шығарды, содан кейін Поптың шабуылдаған барлық адамдарын түсіндіретін өлеңге «түсіндірме» жазды, ал кейін Попқа жеке шабуыл жасайтын жауап хаттарды жариялады. Мүмкін, леди Мэри Вортли Монтегю жазған «Попиада», «Әйелдер Дунсиадасы» және «Твикенхэм Хотч-Потч» 1728 жылы жауап ретінде жарық көрді. 1729 жылы Поптың «Dunciad Variorum» атты туындысы Керлге қарсы прозалық шабуылдарды күшейтті, ал Керл «Курлиад» атты еңбегін жариялады: «Dunciad Variorum» туралы гиперкритика. Онда Керл өзінің өмірбаяндық деректерін, әдепсіздік айыптауларына қарсы қорғанысын (жазалау мәтінінің импотенцияны емдеу мақсатында болғанын түсіндіре отырып) және Поппен болған әрекеттерін қорғады. Кейін 1729 жылы Керл Уильям Конгревтің бір томдық жинағын басып шығаруға бел буды. Джон Арбутнот баспасөз арқылы Керлдің бұл әрекетіне наразылық білдірді, сондықтан Керл өзінің дүкенін «Конгревтің басы» деп атады және Арбутнот пен Конгревтің достарына ренжіту үшін Конгревтің бюстін қойды. 1731 жылы ол дүкенін Берли көшесіне көшіріп, Поптың өмірбаяны жарық көретінін жарнамалады, сонымен қатар «Оның (баршаның тілеген) өлімінен басқа ештеңе болмайды» деді. Ол материалдарды сұрағаннан кейін, «П.Т.» деген атпен танысқан адам Керлге Поптың хаттарын ұсынды. Алайда, хаттар жалған екені анықталды, ал бұл ұсыныстың барлығы Поптың құрған қастандығы еді. Ол 1735 жылы хаттарының түзетілген нұсқасын жариялады. Сол жылы Керл дүкенін тағы бір рет көшіріп, оны «Поптың басы» деп атады және Поптың суретімен сауда жасады. Екі жылдан кейін ол Поптың хаттарының бес томдығын басып шығарды. 1741 жылы Поп сотта Керлге қарсы жеңіске жетті. Сот хаттар авторлық құқықты авторына беретінін, бірақ хатты алған адамның авторлық құқығына ие еместігін шешті.

Мериленд

Соңғы жылдары Керлл "Мериленд" кітаптарының сериясын жариялады, олар ағылшынның он жетінші және он сегізінші ғасырындағы ерекше эротикалық көркем әдебиет жанрына маңызды үлес қосты. Бұл жанрда әйел денесі (кейде еркек денесі де) топографиялық метафоралар арқылы сипатталған. Осы жанрдағы алғашқы туынды – Чарльз Коттонның болжам бойынша жазған "Эротополис: Беттилендтің қазіргі жағдайы" (1684). Бұл еңбек Керллдің "The Potent Ally: or Succours from Merryland" (1741) жинағына қысқартылған нұсқада енген. Керлл жариялаған басқа да еңбектер: Томас Стретцердің (оның кім екені белгісіз) "Мерилендтің жаңа сипаттамасы. Онда осы елдің топографиялық, географиялық және табиғи тарихы" (1740), "Мериленд көрсетілді" (1741) және "Мериленд жағалауларының толық карталары" (1745) жинағы. Керлл өмірінің соңғы жылдарында "Курлицизмдерді" маңызды және құнды еңбектермен біріктіре жариялауын жалғастырды. Оның өсиетінен ұлының мұрагерсіз қайтыс болғаны және одан басқа отбасы мүшесінің жоқ екені, тек әйелі ғана бар екені белгілі болды. Керлл 1747 жылдың 11 желтоқсанында Лондонда қайтыс болды.