Кіріспе

1890–1896 жылдардағы Канадалық саяси дағдарыс – Манитоба мектептері мәселесі 19-шы ғасырдың соңында Канаданың Манитоба провинциясында болған саяси дағдарыс. Бұл дағдарыс католиктер мен протестанттар үшін мемлекеттік қаржыландырылатын жеке мектептерге жасалған шабуылға байланысты туындады. Дағдарысқа 1890–1896 жылдар аралығында қабылданған бірнеше провинциялық заңдар, сондай-ақ 1916 жылы қабылданған тағы бір заң себеп болды. Бұл мәселе ақыры ұлттық деңгейге жетіп, 1896 жылғы федералды сайлаудың маңызды мәселесіне айналып, бұрынғы отыз жылдың көп бөлігінде билікте болған Консервативтік үкіметтің жеңілісіне әкелді. Сол кездегі дін мен тілдің тығыз байланысының нәтижесінде, мектептер мәселесі Батыс Канадада француз тілінің тіл ретінде немесе мәдениет ретінде сақталуы мүмкін бе деген сұрақты тудырды. Дағдарыстың салдарынан 1916 жылға қарай ағылшын тілі 1985 жылға дейін провинцияда қолданылатын жалғыз ресми тіл болып қалды. Француз тілінің ресми мәртебесі жойылғандықтан, оның қолданылуы күрт азайды. Сонымен қатар, мектептер мәселесі, Луи Риелдің 1885 жылы өлім жазасына кесілуімен бірге, Квебекте француз канадалық ұлтшылдығының күшеюіне ықпал еткен оқиғалардың бірі болды.

Манитобаның құрылуы (1870)

1870 жылы Манитоба Конфедерацияға қосылған алғашқы батыс провинциясы болды. Провинция Канада мен Луи Риел басқарған Қызыл өзен уақытша үкіметі арасындағы келіссөздер нәтижесінде құрылды, бұл келіссөздер Қызыл өзен қарсылығынан/қозғалысынан кейін болды. Келіссөздердегі маңызды мәселелердің бірі – жаңа провинциядағы білім беруді бақылау мәселесі. Жаңа провинциядағы протестанттар мен католиктер үшін діни мектептер жүйесін құруға үлкен қысым болды. Бұл мәселе діни сипатта болғанымен, тіл саясаты да қатысты еді, себебі сол кезде Манитобадағы протестанттардың көпшілігі ағылшын тілінде сөйлесе, католиктердің көпшілігі француз тілінде сөйлеген. Осылайша, білім берудегі діни бақылау білім беру тілімен де байланысты болды. Провинцияны құрған Парламент Актісі, Манитоба Актісі, осы мәселелерге жауап ретінде провинцияға білім беру саласындағы заңдарды қабылдау құқығын берді, сонымен қатар "Одаққа дейін провинцияда заңмен немесе практикамен болған" діни мектептердің құқықтарына конституциялық қорғау ұсынды. Осы ереженің нақты мағынасы және оның конституциялық қорғауының көлемі кейіннен қызу саяси және құқықтық пікірталас тудырды.

Саяси және демографиялық даму (1870-90 жылдар)

Манитоба провинциясын құру үшін Манитоба заңы қабылданғаннан кейін көп ұзамай, Ағылшын Канадасынан, әсіресе Онтариодан қоныс аударушылар Қызыл өзен көтерілісінен бұрынғыдан гөрі көптеп келе бастады (бұл көтеріліс, ішінара, оларға қарсы болған реакция еді). Манитоба заңы протестант және католик мектептеріне тең құқық бергенімен, 1880 жылдарға қарай бұл провинцияның тілдік құрамына сай келмейтін болды. Көптеген метистер кетіп қалды, ал Квебек провинциясынан келген қоныс аударушылар Онтариодан келгендерге қарағанда аз болды. 1886 жылы Канада Тынық мұхиты темір жолы аяқталғаннан кейін, ағылшын тілді қоныс аударушылардың саны одан да арта түсті.

Манитоба заңнамасы (1890-94)

Манитоба мектептерінің дағдарысына 1890 және 1896 жылдар аралығында қабылданған провинциялық заңдар сериясы және 1916 жылы қабылданған тағы бір заң себеп болды. 1870 жылғы Манитоба актісі жаңа құрылған Манитоба провинциясында ағылшын және француз тілдерін бірдей ресми тілдер деп белгіледі (бастапқыда Манитобаның оңтүстік бөлігін ғана қамтыды, Red және Assiniboine өзендерінің қосылған жерінде орналасқан). Алайда, 1890 жылдың наурыз айында Манитоба заң шығарушы органы провинцияның жалғыз ресми тілі – ағылшын тілі деп жариялаған «Ресми тілдер туралы заңды» қабылдады. Екі жыл өткен соң, 1892 жылы көршілес Солтүстік-Батыс территориясы (сол кезде Манитобаның батысы мен солтүстік-батысындағы Канада далаларын қамтыған) да француз тілін ресми тіл ретінде жойды. Француз тілін ресми тіл ретінде жою тікелей түрде мектеп мәселесіне әсер етпесе де, діни мектептер мен білім беру тілі арасындағы байланысты ескере отырып, дауды күшейтті. Провинция құрылған кезде жаңа провинциялық үкімет провинциялық салықтар есебінен қаржыландырылатын діни мектептер жүйесін құрды. Бірақ, «Ресми тілдер туралы заң» қабылданған айдың өзінде Манитоба заң шығарушы органы провинцияның білім беру саласындағы заңдарын өзгертуге бағытталған екі заң жобасын қабылдады: «Білім беру департаменті туралы заң» және «Мемлекеттік мектептер туралы заң» (немесе «Мемлекеттік мектептер туралы акт»). «Білім беру департаменті туралы заң» Білім беру департаментін құрды және Білім беру кеңесінің екі бөлімін біріктірді. «Мемлекеттік мектептер туралы заң» католик және протестант діни мектептеріне қаржыландыруды тоқтатты, оның орнына салық төлеушілердің қаражатымен қаржыландырылатын, діни бағыты жоқ мемлекеттік мектептер жүйесін орнатты. Яғни, заң діни мектеп округтерін жойды, соның салдарынан француз тілі сақталды, ал католик діні – жоқ. Егер католиктер (көбінесе франкофондар) өз діндерінде білім алуды жалғастырғысы келсе, олар мемлекеттік мектептерге салық төлеуден бөлек, өз мектептерін қаржыландыруға міндетті болды. Манитоба Корольдік соты жаңа «Мемлекеттік мектептер туралы заңның» заңды екенін мәлімдеді. Одан кейін наразылар 1891 жылғы Барретт В. Виннипег ісі бойынша Канада Жоғарғы сотына шағымданып, шағымды қабылдады және 1890 жылғы «Мемлекеттік мектептер туралы заң» Манитоба актісінің 22-бабында берілген өкілеттік шегін бұзады деп шешті. Жоғарғы соттың шешіміне сүйене отырып, Манитоба Корольдік сотында тағы бір іс қозғалды, ол Жоғарғы соттың шешіміне сәйкес 1890 жылғы акт бойынша мектеп салығын бағалауды жойды. Содан кейін Виннипег қаласы екі істі де Ұлыбританиядағы Тараптық кеңестің сот комитетіне шағымдады, ол Жоғарғы соттың шешімін жоққа шығарды және 1890 жылғы акт Манитоба актісіне сәйкес келеді деп тапты. Даудың негізгі мәселесі Манитоба актісінің 22(1)-бабында қолданылған «Провинцияда одақтас болған заң немесе практика бойынша» деген тіркестің мағынасы болды. Сот комитеті бұл ереже діни мектептер жүйесін құрмайтынын мәлімдеді. Оның орнына, ол 1870 жылы Манитобадағы діни мектептерге қатысты барлық құқықтарды конституциялық түрде қорғады. Сот комитеті тарихи деректерді қарап шығып, 1870 жылы Манитобадағы барлық мектептерді мемлекеттік салық жүйесі емес, оларды басқаратын діни ұйымдар қаржыландырғанын анықтады. Нәтижесінде Сот комитеті 22(1)-бап діни ұйымдарға өз қаражаты есебінен өз мектептерін құру және басқару құқығын қамтамасыз етеді деген қорытындыға келді. Ол 1870 жылы діни мектептерге мемлекеттік қаржыландыру болмағандықтан, діни мектептерге мемлекеттік қаржыландыруды кепілдемеді. Діни мектептерге салық төлеушілердің қаржысы провинция құрылғаннан кейін ғана белгіленді және Манитоба актісінің 1870 жылғы 22(1)-бабымен кепілденбеді. Сондықтан заң шығарушы орган 22(1)-бапты бұзбай, діни мектептерге салық төлеушілердің қаржысын тоқтатуға және оның орнына салық төлеушілердің қаржыландыратын, діни бағыты жоқ мектептер жүйесін орнатуға құқылы.

Брофи Манитобаға қарсы (1894)

Канада Конституциясына сәйкес білім беру әдетте провинциялардың құзырына жататын мәселе болса да, федералды үкіметке жеке мектептерге қатысты ерекше өкілеттік берілген. 1867 жылғы Конституциялық актінің 93(3)-тармағында «Патшайымның поддандыларының протестант немесе рим-католик азшылығының білім беруге қатысты кез келген құқығына немесе артықшылығына әсер ететін кез келген провинциялық биліктің актісі немесе шешімінен» генерал-губернатор кеңесіне шағым жасау мүмкіндігі қарастырылған. 93(4)-тармағында, егер провинция 93(3)-тармағы бойынша генерал-губернатор кеңесінің шешімін орындамаса, Парламенттің «осы тараптың ережелерін және осы тарап бойынша генерал-губернатор кеңесінің кез келген шешімін дұрыс орындау үшін түзету заңдарын» қабылдауға құқылы екендігі айтылған. Манитоба актісінің 22-тармағында осыған ұқсас ережелер бар, олар генерал-губернатор кеңесіне шағым жасауға және Парламенттің түзету заңдарын қабылдауына рұқсат береді. 1892 жылғы Виннипег қаласы – Барретт ісі бойынша Тайлық кеңесінің шешімінен кейін федералды үкіметке осы ережелерге сәйкес әрекет етуге қысым туды. Алайда, 1890 жылғы Мемлекеттік мектептер туралы заңда белгіленген Манитоба мектеп жүйесіндегі өзгерістер федералды үкіметке шағымды тыңдауға және түзету заңнамасын қабылдауға уәкілеттік беру үшін жеткілікті болды ма, жоқ па, бұл нақты емес еді, себебі Тайлық кеңесі 1870 жылдардың басында құрылған салық төлеушілердің қаржыландыратын конфессиялық мектептер жүйесі конституциялық түрде қорғалмаған деген қорытындыға келді. Осы күмәнділікті жою үшін федералды үкімет бұл мәселені Канаданың Жоғарғы Сотына сілтеме ретінде жолдап, осы конституциялық ережелердің қолданылатынын сұрады. Жоғарғы Сот 1870 жылдан кейінгі конфессиялық мектептер конституциялық түрде қорғалмағандықтан, бұл ережелердің қолданылмайтынын шешті. Бұл шешімге шағымданылып, Жоғарғы Соттың шешімі жоққа шығарылды. Тайлық кеңесі 1870 жылдардың басында провинция салық төлеушілердің қаржыландыратын конфессиялық мектептер жүйесін құрған кезде, ол протестанттар мен рим-католиктерге білім беруде «құқық немесе артықшылық» бергенін мәлімдеді. Манитоба актісінің 22(1)-тармағында бұл «құқық немесе артықшылық» конституциялық тұрғыдан бекітілмесе де, конфессиялық мектептерді тарату туралы Манитоба актісінің 22(2)-тармағына сәйкес федералды үкіметке шағым жасауға болады, ал Парламент 22(3)-тармағына сәйкес түзету заңнамасын қабылдауы мүмкін.

Федералды үкіметтегі саяси дағдарыс (1894-96)

"Мектеп мәселесі", осылай аталған, консервативті үкіметті 1890 жылдан бері, әсіресе 1891 жылы Макдональдтың қайтысынан кейін, оны ауыстыратын күшті басшы болмағанда бөліп тастады. Бірақ білім беру қана провинциялық құзыретте болғанда, федералды үкіметтің араласу өкілеттігі шектеулі болды. Брофи мен Манитоба арасындағы іс бойынша Кеңес шешімінен кейін саяси жағдай өзгерді. Федералды үкімет енді әрекет етуге құқылы болды; мәселе, олар әрекет ете ме еді? 1896 жылдың қаңтар айында премьер-министр Маккензи Боуэллдің федералды үкіметі Манитоба заңының 22(3) тармағына сәйкес түзету заңнамасын Ұлыбритания Парламентіне енгізді. Алайда, заң жобасы консерваторлық фракцияның кейбір мүшелеріне ұнамады және оның енгізілуі саяси дағдарысқа әкелді. Фракциялық қарсылыққа тап болған Боуэлл сайлау шақыруға және сол жылдың сәуір айында отставкаға кетуге мәжбүр болды. Сайлау шақырылғаннан кейін, түзету туралы заң Парламенттен қабылданбағандықтан, Чарльз Таппер консерваторларды сайлауда жетекшілік етіп, премьер-министр болды, бірақ ол ұзаққа созылмады. Француз католигі Вильфрид Лориер басқаратын Либералдық партия үкімет тағы бір сайлау шақырғанға дейін (1896 жылдың маусымында деп күтілді) заңның қабылдануын болдырмау үшін белсенді науқан жүргізді. Лориер басшылығымен либералдар консерваторлық партиядағы бөлінуден пайдаланды. Лориер Квебектің иезуиттердің мүлігі туралы заңына назар салып, ол Онтарионың Оранж Орденінен маңызды реакцияларды тудырды, және ол "күнге толы жол" деп атаған нәрсені ұсынды, яғни заң арқылы емес, дипломатиялық келіссөздер арқылы шешімге жету. Федералды сайлау кампаниясы кезінде ол былай деді:</blockquote>

Лориер сайлауды жеңіп, Канаданың 7-ші премьер-министрі болды.

Лориер-Гринвей келісімшарты, 1896 жыл

Манитоба мектептерінің дағдарысының осы кезеңі 1896 жылғы 16 қарашада премьер-министр Уилфрид Лориер мен Манитобаның премьер-министрі Томас Гринвей арасында жасалған келісіммен аяқталды. Бұл келісім Лориер-Гринвей келісімі деп аталды (ресми атауы – Канада үкіметі мен Манитоба үкіметі арасындағы мектеп мәселесін шешу шарты), ол Мемлекеттік мектептер заңына түзетулер енгізді. Бұл келісім 1890 жылғы заңнаманы күштен жоймады; керісінше, Манитобаның мемлекеттік мектептерінде діни білім беруге (яғни католик біліміне) белгілі бір шарттармен күннің соңында 30 минут бойы рұқсат берілді. Олар католик мектептер кеңесін де қайта құрды, бірақ мемлекеттік қаржыландырусыз, және католик мұғалімдері де нақты шарттармен мемлекеттік мектептерде жұмысқа орналаса алатын болды. Көптеген католиктер бұл келісімге қарсы болды және тіпті Рим папасы Лео XIII-ге шағымданды. Папа бақылаушы жіберді, ол Лауриер сияқты, провинцияда католиктердің саны азайған кезде бұл келісімнің мүмкін болатын ең әділ келісім екеніне қорытынды жасады.

Торнтон заңы

Дағдарыстың келесі кезеңі 1916 жылдың наурызында басталды, ол кезде Тобиас Норрис үкіметі Торнтон заңы арқылы Манитобаның мемлекеттік мектептерінде екі тілді оқытуға мүмкіндік берген Лориер-Гринвей келісімінен туындаған Мемлекеттік мектептер заңына енгізілген өзгерістерді күштен шығарды. Осылайша, ағылшын тілінен өзге тілдерде оқыту, сондай-ақ осы тілдерді оқыту тілі ретінде қолдануға тыйым салынды. Бұған қоса, жаңа заңнама Манитобадағы барлық жаңа мұғалімдердің тек ағылшын тілінде білім алуын талап етті, нәтижесінде Сент-Бонифацийдегі француз тіліндегі мұғалімдер институты жабылды. Норрис бұл өзгеріні жүзеге асырудың екі басты себебі болды. Біріншіден, 19 ғасырдың соңында Канада күтпеген үлкен көші-қон толқынына тап болды, соның салдарынан Манитобада ұлттар мен тілдердің саны артты. Мәселе мынада, Лориер-Гринвей келісімі азшылық тілдерінде оқытуға рұқсат бергендіктен, мектеп жүйесі провинцияның басты тілі ретінде ағылшын тілін енгізуде тиімсіздікке ұшырады. Екінші себеп – сол кезде Манитоба халқының білім деңгейі жалпы алғанда өте төмен еді. (Бұл мәселе тілге қатысты емес, көбінесе балалардың мектепке келмей қалуын реттеуші заңдардың жетіспеуінен туындаған проблема еді.)

Франкофондық қарсылық

Осы кезде франко-манитобалықтар өз тілінің провинцияда сақталуын қамтамасыз ету үшін қарсылық ұйымдастыра бастады. Сол жылы (1916) құрылған (AÉCFM;), оны дін қызметкерлері көлеңкеден басқарып, провинциялық білім беру департаментінің франкофондық баламасы ретінде сипаттады. AÉCFM франкофондық оқытушыларды француз тілін оқытуды жалғастыруға және билік органдарынан хабарсыз оны оқыту тілі ретінде пайдалануға шақырды, тіпті бұл мектеп инспекторларына жалған мәлімдеме жасауды талап етсе де. Кейбір мектеп инспекторлары француз тілін мемлекеттік мектептерде оқытуға көз жұмып қарады; егер инспектор немесе басқа біреу мұғалімді француз тілін оқытқаны үшін шағымдаса, қауымдастық оны міндетті түрде қорғайтын. Әкімшілік деңгейде оқытушыларды жұмысқа алу мектеп кеңесінің құзыретінде болды. Франкофондар көптеген шағын жергілікті мектеп кеңестерін бақылап, осы мүмкіндікті негізінен франкофон католиктерді жұмысқа алу үшін пайдаланды. 1923 жылдан 1966 жылға дейін AÉCFM провинцияда француз тіліне деген құрметті арттыру мақсатында 4-тен 12-ге дейінгі сыныптардың оқушылары арасында жыл сайын француз тілінен сайыс өткізді, оның нәтижелерін «La Liberté» француз тілді газетінде жариялады. Жеңімпаздар Квебекке жіберіліп, бүкіл Канадалық сайыста провинцияларын өкілдік етті. AÉCFM 1968 жылы ресми түрде таратылды.

Кейінгі оқиғалар (1947)

XX ғасырдың ортасында француз тілі Манитобаның білім беру жүйесінде өз орнын біртіндеп қайта иелене бастады. 1947 жылы Манитоба орта мектептерінде француз тілін шет тілі ретінде оқытуға рұқсат берді. 1955 жылы премьер-министр Дуглас Л. Кэмпбелл және оның Либералдық үкіметі 4-тен 6-сыныпқа дейін француз тілін оқытуға мүмкіндік берді. 1959 жылы Білім министрлігі француз тіліндегі оқулықтардың тізімін бекітті. 1967 жылы премьер-министр Дюфферин Роблиннің үкіметі француз тілін басқа пәндерді оқыту үшін, күнінің жартысына дейін оқыту тілі ретінде пайдалануға рұқсат берді. 1970 жылы премьер-министр Эдвард Шрайердің үкіметі француз тілін ағылшын тілімен тең мәртебелі деп жариялады. Осының нәтижесінде 1973 жылы Леон Дюменил Виннипегте Манитобаның алғашқы француз тіліндегі мектебін, École Sacré Cœur-ды құрды. Манитобаның (BEF;) 1975 жылы француз тіліндегі білім беруді дамыту үшін құрылды. Келесі жылы француз білімі вице-министрінің лауазымы құрылды. 1993 жылы «Мемлекеттік мектептерге енгізілетін өзгерістер (франкофондық мектептерді басқару)» заңы қабылданды және франкофондық мектеп бөлімшесі құрылды. Келесі жылы жаңа Division scolaire franco manitobaine (Franco Manitoban School Division) 4000-нан астам оқушысы бар 20 француз мектебін өзінің басқаруына алды. 2016 жылға қарай бөлім 24 білім беру мекемесіне (оның ішінде 1 ересектерді оқыту орталығы) дейін кеңейді, онда барлығы 5200-ге жуық оқушы оқыды.