Марк Рич: Тауар саудагерінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Marc Rich (1934 жылдың 18 желтоқсаны – 2013 жылдың 26 маусымы) – американдық тауар саудагері, қаржыгер және кәсіпкер. Ол Glencore компаниясын құрды, кейіннен АҚШ-та салықтан қашу, сым арқылы жасалған алаяқтық, қылмыстық ұйым құру және Иран кешірісі кезінде Иранмен мұнай келісімдері жасау сияқты федералдық қылмыстар бойынша айыпталып, Швейцарияға қашып кетті және АҚШ-қа қайтып оралмады. Президенттік өкілеттігінің соңғы күні президент Билл Клинтоннан оған көп сынға ұшыраған кешірім берілді; Ричтің бұрынғы әйелі Денис Демократиялық партияға көп мөлшерде қаржылай көмек көрсеткен.

Ерте өмір

Рич 1934 жылы Бельгияның Антверпен қаласында еврей отбасында дүниеге келген. 1941 жылы оның ата-анасы ұлымен бірге нацистерден қашып, АҚШ-қа көшіп келді. Олар Виши Франциясы, Испания, Португалия және Serpa Pinto лайнері арқылы сапар шекті. Оның әкесі Канзас-Ситиде зергерлік дүкен ашты, содан кейін 1950 жылы отбасын Нью-Йорк қаласындағы Куинске көшірді, онда ол бенгал джутын импорттаумен айналысатын компания ашты. Кейін ол шаруашылық өнімдерін саудалайтын бизнес бастады және Америкалық Боливиялық банкты (Banco Boliviano Americano S. A) құруға көмектесті. Ол кейін Нью-Йорк университетіне түсті, бірақ 1954 жылы Филипп Бразерс (қазіргі Phibro LLC) компаниясында жұмыс істеу үшін бір семестрден кейін оқуын тастап кетті, онда ол Пинкус Гринмен бірге жұмыс істеді.

Іскерлік мансап

Филипп Бразерс компаниясында ол металл сатушы болып жұмыс істеп, халықаралық шикізат нарығын және кедей, үшінші әлем елдерімен коммерциялық сауданы үйренді. Ол компанияның Кубада, Боливияда және Испаниядағы операцияларын басқаруға көмектесті. Филипп Бразерс компаниясының тәлімгерлігі Ричке түрлі диктаторлық режимдермен және эмбарго салынған елдермен қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік берді. Рич кейінірек өмірбаянын жазған Дэниел Амманға, халықаралық сауда эмбарголарын бұзып, Оңтүстік Африканың апартеид режимімен бизнес жасау арқылы өзінің "ең маңызды және ең табысты" бизнес келісімдерін жасағанын айтты. Ол Фидель Кастроның Кубасын, марксистік Анголаны, Никарагуа сандинистерін, Муаммар Каддафидің Ливиясын, Николае Чаушескудің Румыниясын және Аугусто Пиночеттің Чилиін де өз клиенттерінің қатарына қосты. Амманның сөзінше, "Ол ешқандай өкініш білдірмеді. Ол жиі айтар еді: 'Мен қызмет көрсетемін. Адамдар маған мұнай сатқысы келеді, ал басқалары менен мұнай сатып алғысы келеді. Мен саясаткер емес, бизнесменмін.'" Иран 15 жылдан астам уақыт бойы Ричтің шикі мұнайдың ең маңызды жеткізушісіне айналды. Рич ирандық мұнайды Израильге құпия құбыр арқылы сатты. Иранмен және аятолла Хомейнимен жақсы қарым-қатынаста болғандықтан, Рич Моссад агенттеріне Ирандағы байланыстарды табуға көмектесті. Оның Marc Rich Real Estate GmbH жылжымайтын мүлік компаниясы ірі құрылыс жобаларына қатысты (мысалы, Прагада, Чехия). Рич пен Марвин Дэвис 1981 жылы 20th Century Fox компаниясын сатып алды. Ричке қарсы Иранмен жасаған келісімдеріне байланысты АҚШ сауда санкцияларын бұзғаны үшін қозғалған қылмыстық іске байланысты, Рич Швейцарияда тұрып жатқанда оның активтері, соның ішінде 20th Century Fox-тағы үлесі тоңдырылды. Дэвиске билік Ричтің үлесін сатып алуға рұқсат берді, ол кейіннен 1984 жылдың наурыз айында Руперт Мердокқа 232 миллион долларға сатылды.

Business Insider Ричтің шамамен 2,5 миллиард долларлық таза байлығы болғанын хабарлады.

АҚШ айыптау және кешірім

1983 жылы Рич пен оның серіктесі Пинкус Гринге 65 қылмыстық айып тағылды, оның ішінде табыс салығын төлеуден жалтарту, телеграф арқылы алаяқтық, рэкет және мұнай эмбаргосы кезінде Иранмен сауда жасау (Иран революционерлері әлі де американдық азаматтарды тұтқынға алып тұрған кезде). Рич компаниясынан қашып кетті. Ол салық төлеуден жалтартудың 35 дерегі бойынша кінәсін мойындап, 90 миллион доллар айыппұл төледі, Ұлыбритания, Германия, Финляндия және Ямайкада ұсталмай қалды. 2001 жылдың 20 қаңтарында, президенттік лауазымынан кетуіне бірнеше сағат қалғанда, АҚШ президенті Билл Клинтон Ричке дау тудырған президенттік кешірім берді. Алайда, Үкімет реформалары жөніндегі Палата комитетінің баяндамасына сәйкес, "Гармент, [Уильям Брэдфорд] Рейнольдс және Либбидің [өздерінің куәліктерінде] айтқан аргументтері SDNY-дегі Руди Джулианидің азаматтық салық ісін қылмыстық деп жариялауына қатысты. Олар президенттік кешірім үшін негіз жасамады, жинақтамады немесе басқаша дайындық жасаған жоқ. Бұрынғы президент Клинтон олардың «кешірімдерге қатысты істі қарастырып, жақтағандарын» айтқанда, олардың Рич пен Гринге кешірім беру керек деген пікірге қатысқандай көрінді. Бұл мүлдем жалған болды". Бұрынғы президент Джимми Картер, демократтардың өкілі, «Оның кешірілуіне ықпал еткен факторлардың арасында оның жасаған үлкен сыйлықтары болғанына күмән жоқ. Менің ойымша, бұл ұятты жағдай» деді. Клинтон өзі кейінірек кешірім бергеніне өкініш білдіріп, «бұл менің беделіме келтірілген зиянға тұрарлық емес» деді. Клинтонның саяси партиясына (Демократиялық партияға) 100 000 доллардан астам қаржы түсті, оның ішінде президент әйелі Хиллари Клинтонның Сенатқа сайлау науқанына 450 000 доллар және Клинтонның президенттік кезеңінде Клинтон кітапханасы қорына 450 000 доллар бөлді. Клинтон сондай-ақ Израиль үкіметінің шенеуніктеріден, соның ішінде сол кездегі премьер-министр Эхуд Барактан кешірім сұрап алған өтініштерін келтірді. Рич жылдар бойы Израильдің қайырымдылық қорларына үлкен қаржылай көмек көрсеткен, ал Шимон Перес және Эхуд Ольмерт сияқты көптеген жоғары лауазымды ізраилдік шенеуніктер оның атынан жасырын түрде әрекет етті. Ричтің кешірілуі үшін еврей әлемінің көптеген жетекші тұлғалары, мысалы, Антидиффамация лигасының (ADL) төрағасы Абрахам Фоксман, ұйымы Ричтен жылдар бойы 250 000 доллардан астам қаржы алған, хат жазды. Клинтонға хат жазған басқа да жетекші еврей басшылары: Израильдің бұрынғы сыртқы істер министрі Шломо Бен Ами; Майкл Штайнхардт, Steinhardt Associates филантропы және бас директоры; және АҚШ Холокост мемориалдық кеңесінің төрағасы, АҚШ Холокост мемориалдық мұражайын басқаратын Рабби Ирвинг Гринберг. Ричтің кешірілуін қолдағандары үшін Фоксманнан басқа ешкім тергелмеді. Рич CNBC телеарнасының журналисі Джеральдо Ривераға сұхбат бергенде «Израиль маған терең әсер етті» деген пікір білдірді. Рич өзінің биографы Дэниел Амманмен сұхбаттасып, Израильдің барлау қызметі Моссадқа көмектескенін мойындады, ол өзінің кеңселерді әлемнің түкпір-түкпірінде барлау агенттеріне пайдалануға рұқсат бергенін айтты. Ол тергеу аяқталғанға дейін қызметтен кетіп, оның орнына Джеймс Коми тағайындалды, ол Клинтонның кешірімдеріне және сол кездегі Бас прокурордың орынбасары Эрик Холдердің кешірім ұсынысына сынды пікір білдірді. Ричтің адвокаты Джек Куинн бұрын Клинтонның Ақ үй кеңесшісі және Клинтонның вице-президенті Ал Гордың бас штабы болған, Холдермен жақын қарым-қатынаста болған. Алайда, 2009 жылы Сенатта Бас прокурорлық лауазымға бекіту кезінде Холдер президенттік кешірімдерді қарау бойынша стандартты процедураны айналып өтуге тырысқанын жоққа шығарды. Холдер кешірім өтінімін қарастырғанда «қателіктер жасағанын» және «кейін дұрыс емес екені белгілі болған болжамдар жасағанын» айтты. Федералдық тергеушілер қылмыстық қызметтің ешқандай дәлелін таба алмады. 2001 жылдың 18 ақпанында The New York Times газетінде жарияланған мақаласында Клинтон (қазірде лауазымынан кеткен) Ричті кешірген себебін түсіндірді, Гарвард құқық мектебінің профессоры Бернард Вольфман және Джорджтаун университетінің құқық орталығының профессоры Мартин Гинзбург қылмыс жасалмағанын және Рич компанияларының салық есебі дұрыс болғанын айтты. The New York Times газетінің редакторы Марк Ричтің кешірімін «президенттік биліктің қорқынышты түрде теріс пайдалануы» деп атады. 2016 жылдың 1 қарашасында ФБР кешірімге қатысты құжаттарды жариялады, бұл Ақпараттық еркіндік туралы заңға сәйкес жарияланғанын мәлімдеді.

In 1983, Rich and partner Pincus Green were indicted on 65 criminal counts, including income tax evasion, wire fraud, racketeering, and trading with Iran during the oil embargo (at a time when Iranian revolutionaries were still holding American citizens hostage). Learning of the plans for the indictment, Rich fled Rich's companies eventually pleaded guilty to 35 counts of tax evasion and paid $90 million in fines, narrowly evading capture in Britain, Germany, Finland, and Jamaica. On January 20, 2001, hours before leaving office, U. S. President Bill Clinton granted Rich a controversial presidential pardon. efn|According to a House Committee on Government Reform report, however, "The arguments made by Garment, [William Bradford] Reynolds and Libby [in their testimony] focused on the claim that Rudy Giuliani of the SDNY was criminalizing what should have been a civil tax case. They did not make, compile, or in any other way lay the groundwork for, or make a case for a Presidential pardon. When former President Clinton stated that they 'reviewed and advocated' 'the case for the pardons,' he suggested that they were somehow involved in arguing that Rich and Green should receive pardons. This was completely untrue". (p. 162) Former President Jimmy Carter, a fellow Democrat, said, "I don't think there is any doubt that some of the factors in his pardon were attributable to his large gifts. In my opinion, that was disgraceful." Clinton himself later expressed regret for issuing the pardon, saying that "it wasn't worth the damage to my reputation." to Clinton's political party (the Democratic Party), including more than $100,000 to the Senate campaign of the president's wife, Hillary Rodham Clinton, and $450,000 to the Clinton Library foundation during Clinton's time in office. Clinton also cited clemency pleas he had received from Israeli government officials, including then Prime Minister Ehud Barak. Rich had made substantial donations to Israeli charitable foundations over the years, and many senior Israeli officials, such as Shimon Peres and Ehud Olmert, argued on his behalf behind the scenes. Many leading figures of the Jewish world such as Abraham Foxman, the head of the Anti Defamation League (ADL), whose organization had received over $250,000 from Rich over the years also wrote to President Clinton for Rich's pardon. Among other leading Jewish leaders writing to Clinton were Shlomo Ben Ami, Israel's former foreign minister; Michael Steinhardt, a philanthropist and CEO of Steinhardt Associates; and Rabbi Irving Greenberg, chairman of the United States Holocaust Memorial Council, which oversees the U. S. Holocaust Memorial Museum. Although none of the figures other than Foxman were investigated for their support of Rich's pardon, He made similar comments off camera to CNBC's Geraldo Rivera that "Israel did influence me profoundly". Rich reluctantly acknowledged in interviews with his biographer, Daniel Ammann, that he had assisted the Mossad, Israel's intelligence service, who he said had routinely allowed intelligence agents to use his offices around the world. She stepped down before the investigation was finished and was replaced by James Comey, who was critical of Clinton's pardons and of then Deputy Attorney General Eric Holder's pardon recommendation. Rich's lawyer, Jack Quinn, had previously been Clinton's White House Counsel and chief of staff to Clinton's vice president, Al Gore, and had had a close relationship with Holder. efn|Holder, however, during his Senate confirmation hearing to become Attorney General in 2009, denied that he had attempted to circumvent the standard procedures for consideration of presidential pardons. Holder did say that he had "made mistakes" and "made assumptions that turned out not to be true" while managing the pardon request. Federal investigators ultimately found no evidence of criminal activity. In a February 18, 2001, op ed essay in The New York Times, Clinton (by then out of office) explained why he had pardoned Rich, noting that U. S. tax professors Bernard Wolfman of the Harvard Law School and Martin Ginsburg of Georgetown University Law Center had concluded that no crime had been committed, and that Rich's companies' tax reporting position had been reasonable. A New York Times editorial called the Marc Rich pardon "a shocking abuse of presidential power." On November 1, 2016, the FBI released documents related to the pardon, stating it was an FOIA release.

Бейбітшілік парақшалары

2017 жылдың 5 қарашасында офшорлық инвестицияларға қатысты құпия электрондық құжаттар жиынтығы – «Paradise Papers» – Appleby заң фирмасының Rich және Glencore үшін ірі жобалар бойынша бұрын жұмыс істегенін, тіпті 1983 жылы оған қысым жасалғаннан кейін де көрсетті.

Мұра

Glencore International AG компаниясы "Marc Rich + Co AG" компаниясының құқықтық мұрагері болды. 1993 жылдың соңында Рич компанияны бақылаудан шығарды, себебі әлемдік мырыш нарығын монополиялауға жасаған сәтсіз әрекеті салдарынан "Rich Boys" деп аталатын топ оның көпшілік үлесінен бас тартуын талап етті. Басқару құрамын сатып алудан кейін 1994 жылдың 1 қыркүйегінде Marc Rich + Co компаниясы Glencore деп қайта аталды. Иван Глассенберг 2002 жылы бас директор болып тағайындалды. Glencore 2013 жылы Xstrata (бұрынғы Südelektra Holding AG) компаниясымен бірігіп, штаб-пәтері Швейцарияның Баар қаласында орналасқан Glencore Xstrata компаниясын құрды. 2011 жылғы Glencore IPO-ға және 2013 жылғы Glencore/Xstrata бірігуіне дейін Glencore жеке серіктестік ретінде жұмыс істеді. Бірігуден кейін Glencore веб-сайтында компанияның 1974 жылы Marc Rich + Co AG ретінде құрылғаны және 1993 жылы Marc Rich-тен басқаруды сатып алу фактісі жазылған. 2001 жылы Альфа тобымен байланысты Цуг қаласындағы Crown Resources AG компаниясы, Marc Rich Holding компаниясының швейцариялық тауар саудасы бөлімі болып табылатын Цуг қаласындағы Marc Rich & Co. Investment AG (MRI) компаниясымен бірігіп, тауар саудасы жүргізетін компания құрды. Нидерландта орналасқан Trafigura Beheer BV тағы бір құқықтық мұрагері болып табылады, бірақ ол ешқашан Ричтің меншігінде болған жоқ немесе оның тікелей басқаруында болған емес. Ол 1993 жылдың наурыз айында құрылды, атауын Амстердамда тіркелген компаниядан алды. Оның негізін қалаушылар серіктестері, Клод Дофинмен бірге, бұрынғы Marc Rich компаниясының жоғары лауазымды қызметкерлері болды. Trafigura AG қазіргі бас кеңсесі болып табылады және Швейцарияның Женева қаласында орналасқан.

Азаматтық

Рич Испания азаматы болған кезде АҚШ азаматтығынан бас тартқанына сенсе де, 1991 жылы апелляциялық сот АҚШ заңдары бойынша Рич азаматтығын сақтап қалды және осылайша АҚШ табыс салығын төлеуге міндетті деп шешті. Ол сонымен қатар бельгиялық, боливиялық, израильдік және испандық паспорттарына ие болды. 1985 жылы Рич Синайдағы Рас-Бурқа трагедиясының израильдік құрбандарының отбасыларына өтемақы төлеуге көмектесті. Ол Эфиопия мен Ресейден келген еврей иммигранттарын қабылдауға ондаған миллион доллар жұмсады, "Дискавери" жобасына үлес қосты, қайтыс болған қызы Габриеланың есімімен Израиль және халықаралық өнер мұражайының бөлімін құрды, Тель-Авив кинотекасының жаңа ғимаратын "Марк Рич Израиль кино орталығы" деп атауға және IDC Герцлия университетінің негізгі кітапханасын құруға көмектесті, ол оның атын иеленді. Рич, сондай-ақ, Батыс жағалау мен Газа секторында денсаулық сақтау және білім беру бағдарламаларын құру арқылы, сондай-ақ жыл сайын Президенттік конференцияға жарна беру міндеттемесін орындау арқылы израильдіктер мен палестиналықтардың қатар өмір сүруін қолдады. Рич Слоан Кэтрин орталығына, Йель университетінің медициналық зерттеу орталығына, Рабин медициналық орталығына және Дана-Фарбердің онкологиялық институтының орталығына да үлес қосты. Рич Израильдегі ең ірі қорлардың бірі – Рич қорын құрды, оны Әунер Азулай басқарады (Клинтонға кешірім сұрап хат жазған), соңғы екі онжылдықта 135 миллион доллардан астам қаржы инвестициялады. Қорды Ричтің бұрынғы әйелі Дениз және оның серіктестері Элька Акле мен Пинкус Гриннің көмегімен Әунер Азулай құрды. Қор жылдар бойы мәдениет, білім беру және әртүрлі израильдік денсаулық сақтау бағдарламаларына үлес қосты, Тель-Авив университетіндегі гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарды, Израиль филармониялық оркестрін, Тель-Авивтегі Камери театрларын, Беер-Шеба қаласын, IDC Герцлияны, Шааре Зедек медициналық орталығын, Бейт Берлді, Тель-Авив мұражайын және Израиль мұражайын құрметтейді. Рич Бар-Илан университетіндегі биоинженерлік ғимаратын салуға да көмектесті. Ол 2007 жылдың 18 қарашасында Израильдің Беер-Шеба қаласындағы Бен-Гурион университетінен де осындай құрметке ие болды. Израильдің Тель-Авив маңындағы Тель-Хашомерде орналасқан Хаим Шеба медициналық орталығы Ричті 2008 жылғы Шеба гуманитарлық сыйлығымен марапаттады. Бұл сыйлықтың бұрынғы иегерлері актер Майкл Дуглас, актриса Элизабет Тейлор және АҚШ-тың бұрынғы президенті Джеральд Р. Форд болды.

Although Rich believed that he had relinquished his United States citizenship when he became a citizen of Spain, an appeals court ruled in 1991 that, for purposes of U. S. law, Rich remained a citizen and therefore was still subject to U. S. income taxes. He also held Belgian, Bolivian, Israeli, and Spanish passports. In 1985, Rich helped with the compensation to the families of the Israeli victims of the Ras Burqa massacre in the Sinai. He has contributed tens of millions of dollars for the absorption of Jewish immigrants from Ethiopia and Russia, he has contributed to Project Discovery, he has founded the museum wing for Israeli and international art in the name of his daughter Gabriela, who had died, he has contributed to the establishment of the new building of the Tel Aviv Cinematheque called "Marc Rich Israeli Cinema Center", and the establishment of the main library at IDC Herzliya University, which bears his name. Rich was also an advocate for coexistence between Israelis and the Palestinians by establishing health and education programs in the West Bank and Gaza, as well as by fulfilling his commitment to making President's Conference contributions each year. Rich has also contributed to the Center for Sloan Catherine, The Medical Research Center at Yale University, The Rabin Medical Center, and the center of the Dana Farber Cancer Institute. Rich created the Rich Foundation, one of the largest funds operating in Israel, which is managed by Avner Azulay (who wrote to Clinton for his pardon), which has invested more than $135 million in the last two decades. The fund was established by Avner Azulay, with help from Rich's ex wife Denise and his business partners, Elka Acle and Pincus Green. The fund has contributed over the years for culture, education, and various Israeli health program which honor Humanities and Social Sciences at Tel Aviv University, Israel Philharmonic Orchestra, the Cinematheque in Tel Aviv Cameri theaters, the city of Beersheba, IDC Herzliya, Shaare Zedek Medical Center, Beit Berl, Tel Aviv Museum and the Israel Museum. Rich also helped with the construction of the Bioengineering building at Bar Ilan University He received the same honor from Ben Gurion University of the Negev, Beersheba, Israel, on 18 November 2007. The Chaim Sheba Medical Center at Tel Hashomer in suburban Tel Aviv, Israel, honored Rich with the Sheba Humanitarian Award 2008. Former recipients of this award include actor Michael Douglas, actress Elizabeth Taylor, and former U. S. President Gerald R. Ford.

Жеке өмір және өлім

1966 жылы Рич ән жазушы және Жаңа Англия аяқ киім өндірісінің мұрагері Дениз Айзенбергке үйленді. Олардың үш баласы болды, олардың бірі, Габриэль Рич Ауад, 1996 жылы 27 жасында лейкемиядан көз жұмды. Тағы бір қызы Илона Рич өнер әлемінің даулы тұлғасы Кенни Шахтерге тұрмысқа шықты және 2019 жылы үлкен ұлы Кай өзіне-өзі қол жұмсады. Рич пен Дениз 1996 жылы ажырасып, Дениз Рич есімін сақтап қалды. Алты айдан кейін ол Гизела Россиге үйленді, бірақ бұл неке де 2005 жылы ажырасып кетті. Рич 2013 жылғы 26 маусымда Люцерн ауруханасында инсульттан қайтыс болды. Ол 78 жасқа толғанда екі қызын – Илона Шахтер Рич пен Даниэль Килсток Ричтің көзі тірі қалды. Ол Израильде жерленді.