Тәжірибе: саналық оқиға, қабылдау және білім

Кіріспе

Сезімтал оқиға, қабылдау немесе практикалық білім

Тәжірибе жалпы алғанда саналы оқиғаларды, одан да нақтырақ айтқанда қабылдауларды, немесе осы процестер арқылы туындайтын практикалық білім мен таныстықты білдіреді. Ең кең мағынадағы саналы оқиға ретінде қарастырылғанда, тәжірибе субъектіге ұсынылатын әртүрлі элементтерді қамтиды. Мысалы, бұтақтағы сары құсты көру субъектіге «құс» және «бұтақ» объектілерін, олардың арақатынасын және «сары» қасиетін ұсынады. Шынайы емес элементтер де болуы мүмкін, мысалы, галлюцинациялар немесе түстерде кездесетіндей. Егер тәжірибе шектеулі мағынада қарастырылса, тек сезімдік сана ғана тәжірибе болып саналады. Бұл жағдайда тәжірибе көбінесе қабылдаумен теңестіріледі және ойлау немесе қиялдау сияқты басқа саналы оқиғалардан өзгеше қарастырылады. Тағы бір мағынада тәжірибе саналы оқиғалардың өзіне емес, олар тудыратын практикалық білім мен таныстыққа қатысты. Сондықтан, сыртқы әлеммен тікелей қабылдау байланысы білімнің маңызды көзі болып табылады. Тәжірибелі турист – көптеген сапарларды өзі бастан өткерген адам, жай ғана туризм туралы көптеген кітаптар оқыған емес. Бұл бұрынғы таныстықпен және одан алынған дағдылармен байланысты. Тәжірибенің мәні туралы көптеген ғылыми пікірталастар тәжірибені кең немесе шектеулі мағынада саналы оқиға ретінде қарастырады. Бұл саладағы маңызды мәселелердің бірі – барлық тәжірибелер мақсатты ба, яғни өзінен өзгеше объектілерге бағытталған ба деген сұрақ. Тағы бір пікірталас тұжырымдамалық емес тәжірибелердің болуы және олардың сенімді негіздеуде қандай рөл атқаратыны туралы. Кейбір теоретиктер тәжірибелер «мөлдір» деп санайды, яғни тәжірибеден алынған сезім тек осы тәжірибеде ұсынылған мазмұнға байланысты. Басқа теоретиктер бұл пікірге қарсы шығып, маңыздысы не ұсынылғаны ғана емес, сонымен қатар қалай ұсынылғаны екенін айтады. Академиялық әдебиеттерде тәжірибелердің көптеген түрлері талқыланады. Мысалы, қабылдау тәжірибесі сыртқы әлемді сезім мүшелері арқылы тіркеліп, берілетін стимулдар арқылы көрсетеді. Эпизодиялық есте сақтау тәжірибесі бұрын бастан өткерген оқиғаны қайтадан сезінуді қамтиды. Қиялдау тәжірибесінде объектілер нәрсенің қалай екенін көрсету мақсатынсыз ұсынылады. Ойлау тәжірибесі ақыл-ой бейнелерін және ақпаратты өңдеуді қамтиды, онда идеялар немесе пікірлер қарастырылады, бағаланады немесе байланыстырылады. Қызығушылық жақсы сезім беретін тәжірибеге қатысты. Ол эмоционалдық тәжірибемен тығыз байланысты, оның қосымша бағалау, физиологиялық және мінез-құлық компоненттері бар. Көңіл күйлер эмоцияларға ұқсас, бірақ эмоциялардағы нақты объектінің болмауымен ерекшеленеді. Саналы қалаулар бір нәрсені иелену тілегін қамтиды. Олар агенттік тәжірибесінде маңызды рөл атқарады, онда ниеттер қалыптасады, іс-қимылдар жоспарланады, шешімдер қабылданады және іске асырылады. Қалыпты емес тәжірибе – бұл әдеттегі ояу күйдегі тәжірибеден ерекшеленетін сирек кездесетін тәжірибелер, мысалы діни тәжірибелер, денеден шығу тәжірибелері немесе өлімге жақын тәжірибелер. Тәжірибе әр түрлі ғылымдарда талқыланады. Феноменология – тәжірибенің құрылымы мен мазмұны туралы ғылым. Ол эпохе немесе эйдетикалық өзгеріс сияқты әр түрлі әдістерді қолданады. Сезімдік тәжірибе эпистемология үшін ерекше қызығушылық тудырады. Бұл саладағы маңызды дәстүрлі пікірталас эмпириктердің барлық білім сезімдік тәжірибеге негізделгені туралы, немесе рационалистердің кері пікірін айтуымен байланысты. Бұл ғылымда тәжірибенің рөлімен де тығыз байланысты, онда тәжірибе бәсекелес теориялар арасында бейтарап төреші ретінде әрекет етеді. Метафизикада тәжірибе ақыл-ой-дене проблемасына және сананың қиын мәселесіне қатысты, екеуі де материя мен тәжірибе арасындағы байланысты түсіндіруге тырысады. Психологияда кейбір теоретиктер барлық ұғымдар тәжірибеден алынады деп санайды, ал басқалары кейбір ұғымдар туа біткен деп санайды.

Experience refers to conscious events in general, more specifically to perceptions, or to the practical knowledge and familiarity that is produced by these processes. Understood as a conscious event in the widest sense, experience involves a subject to which various items are presented. In this sense, seeing a yellow bird on a branch presents the subject with the objects "bird" and "branch", the relation between them and the property "yellow". Unreal items may be included as well, which happens when experiencing hallucinations or dreams. When understood in a more restricted sense, only sensory consciousness counts as experience. In this sense, experience is usually identified with perception and contrasted with other types of conscious events, like thinking or imagining. In a slightly different sense, experience refers not to the conscious events themselves but to the practical knowledge and familiarity they produce. Hence, it is important that direct perceptual contact with the external world is the source of knowledge. So an experienced hiker is someone who has actually lived through many hikes, not someone who merely read many books about hiking. This is associated both with recurrent past acquaintance and the abilities learned through them. Many scholarly debates on the nature of experience focus on experience as conscious event, either in the wide or the more restricted sense. One important topic in this field is the question of whether all experiences are intentional, i. e. are directed at objects different from themselves. Another debate focuses on the question of whether there are non conceptual experiences and, if so, what role they could play in justifying beliefs. Some theorists claim that experiences are transparent, meaning that what an experience feels like only depends on the contents presented in this experience. Other theorists reject this claim by pointing out that what matters is not just what is presented but also how it is presented. A great variety of types of experiences is discussed in the academic literature. Perceptual experiences, for example, represent the external world through stimuli registered and transmitted by the senses. The experience of episodic memory, on the other hand, involves reliving a past event one experienced before. In imaginative experience, objects are presented without aiming to show how things actually are. The experience of thinking involves mental representations and the processing of information, in which ideas or propositions are entertained, judged or connected. Pleasure refers to experience that feels good. It is closely related to emotional experience, which has additionally evaluative, physiological and behavioral components. Moods are similar to emotions, with one key difference being that they lack a specific object found in emotions. Conscious desires involve the experience of wanting something. They play a central role in the experience of agency, in which intentions are formed, courses of action are planned, and decisions are taken and realized. Non ordinary experience refers to rare experiences that significantly differ from the experience in the ordinary waking state, like religious experiences, out of body experiences or near death experiences. Experience is discussed in various disciplines. Phenomenology is the science of the structure and contents of experience. It uses different methods, like epoché or eidetic variation. Sensory experience is of special interest to epistemology. An important traditional discussion in this field concerns whether all knowledge is based on sensory experience, as empiricists claim, or not, as rationalists contend. This is closely related to the role of experience in science, in which experience is said to act as a neutral arbiter between competing theories. In metaphysics, experience is involved in the mind–body problem and the hard problem of consciousness, both of which try to explain the relation between matter and experience. In psychology, some theorists hold that all concepts are learned from experience while others argue that some concepts are innate.

Анықтама

Мерриам-Вебстер сөздігінде «тәжірибе» терминінің анықтамасы «білімнің негізі ретінде оқиғаларды тікелей бақылау немесе қатысу» деп берілген. «Тәжірибе» терминімен тығыз байланысты әртүрлі мағыналар бар, сондықтан ғылыми әдебиетте оның әртүрлі анықтамаларын кездестіруге болады. Бірақ кең мағынада тәжірибеге қабылдау мен сезімнен өзге де саналы құбылыстар жатады. Мысалы, ойлау немесе арман көру тәжірибесі осыған жатады. Ал басқа бір мағынада «тәжірибе» саналы құбылыстардың өзі емес, олармен байланысты білім мен іс жүзіндегі дағдыны білдіреді. Осы мағынаға сәйкес, жұмыс тәжірибесі бар немесе тәжірибелі саяхатшы – тиісті сала туралы жақсы білімі мен дағдысы бар адам. Осы мағынада тәжірибе саналы процеске емес, осы процестің нәтижесіне қатысты.

Білікті оқиға ретінде

Тәжірибе көбінесе ең кең мағынада саналы оқиға ретінде түсіндіріледі. Бұл қабылдау, денелік сезіну, есте сақтау, қиял, эмоция, құштарлық, іс-әрекет және ойлау сияқты тәжірибелердің түрлі нұсқаларын қамтиды. Бірақ бұл көзқарастар әдетте қабылданбайды. Сыншылар тәжірибеде сезімдік санаға тоғыстырылмайтын әртүрлі танымдық компоненттер бар екенін жиі атап көрсетеді. Білімнің тікелей болуы оның тікелей байқау арқылы алынғанын, яғни ешқандай шешінімге келмейтін деректерді білдіреді. Адам кітап оқу немесе тақырыпқа қатысты фильмдер көру сияқты түрлі жолдармен білімді жанама түрде де ала алады. Алайда, мұндай білім тақырыпты түсінуге тікелей қатыспайды, себебі тікелей байланыс тек кітаптар мен фильмдерге ғана қатысты, ал тақырыптың өзіне емес. Егер олар сәтті немесе шындыққа сай болса, әлемді нақты қалпында көрсетеді. Бірақ олар сәтсіздікке ұшырауы да мүмкін, сонда олар бұрмаланған бейне береді. Дәстүр бойынша, барлық тәжірибе мақсатты болып саналады. Осы контексте, барлық психикалық күйлер, тәжірибе ғана емес, мақсатты екені жиі айтылады. Бірақ осы пікірталас барысында тәжірибеге ерекше мән беріледі, себебі олар мақсаттылықтың ең негізгі формасын құрайтын сияқты. Барлық тәжірибелердің феноменалдық ерекшеліктері бар екендігі, яғни оларды бастан кешірудің өзіндік сезімі болатындығы қабылданған. Интенционализмге қарсылар барлық тәжірибеде мақсатты ерекшеліктердің болмауын алға тартады, яғни феноменалдық және мақсатты ерекшеліктер бір-бірінен ажыратылуы мүмкін. Интенционализмге қарсы келтірілетін кейбір мысалдар ауырсыну сияқты таза сезімдік тәжірибелерді қамтиды, олардың бейнелеу компоненттері жоқ деп есептеледі. Тәжірибелердің мистикалық күйлері де қарсы мысал ретінде қарастырылады. Осы контексте, сананың таза түрінде де тәжірибе болуы мүмкін, онда сезіну сақталады, бірақ ешқандай объекті болмайды. Бірақ мұндай мәлімдемені бағалау қиын, себебі мұндай тәжірибелер өте сирек кездеседі және осы себепті зерттеуге келмейді.

Experience is often understood as a conscious event in the widest sense. This includes various types of experiences, such as perception, bodily awareness, memory, imagination, emotion, desire, action and thought. But these views are not generally accepted. Critics often point out that experience involves various cognitive components that cannot be reduced to sensory consciousness. That the knowledge is direct means that it was obtained through immediate observation, i. e. without involving any inference. One may obtain all kinds of knowledge indirectly, for example, by reading books or watching movies about the topic. This type of knowledge does not constitute experience of the topic since the direct contact in question concerns only the books and movies but not the topic itself. If they are successful or veridical, they represent the world as it actually is. But they may also fail, in which case they give a false representation. It is traditionally held that all experience is intentional. In this context, it is often claimed that all mental states, not just experiences, are intentional. But special prominence is usually given to experiences in these debates since they seem to constitute the most fundamental form of intentionality. It is commonly accepted that all experiences have phenomenal features, i. e. that there is something it is like to live through them. Opponents of intentionalism claim that not all experiences have intentional features, i. e. that phenomenal features and intentional features can come apart. Some alleged counterexamples to intentionalism involve pure sensory experiences, like pain, of which it is claimed that they lack representational components. Mystical states of experience constitute another putative counterexample. In this context, it is claimed that it is possible to have experiences of pure consciousness in which awareness still exists but lacks any object. But evaluating this claim is difficult since such experiences are seen as extremely rare and therefore difficult to investigate.

Концептуалдылық және берілгеннің мифы

Тағы бір пікірталас барлық тәжірибелердің түсінік мазмұны бар ма деген сұраққа қатысты. Түсінік – ойлаудың негізгі құрылыс блоктарын құрайтын жалпы ұғымдар. Түсінік мазмұны көбінесе түс көру немесе дыбыс есту сияқты сезімдік мазмұнмен салыстырылады. Бұл талқылау, әсіресе, кейбір эмпириктердің пікірінше, ешқандай түсінік мазмұны жоқ сезім деректерінен ғана құралған қабылдау тәжірибесі үшін маңызды. Мұндай тәжірибе бар және эпистемологиялық мәселелерде маңызды рөл атқарады деген көзқарас оның қарсыластарымен «берілген миф» деп аталады. «Берілген» – мұндай тәжірибелердің бірден, түсіндірмесіз сезімдік мазмұны. Бұл талқылаудың негізі – «жай» немесе «бірден» тәжірибе мен одан дамыған тәжірибе арасындағы айырмашылық. Бұл сынның бір мәселесі – егер онда түсіндіруге ештеңе болмаса, қандай да бір түсіндіруді қалай бастауға болады. Бұл бірден берілген нәрсе – өзі хаотикалық, ажыратылмаған масса, содан кейін әр түрлі психикалық процестер арқылы, мысалы, ассоциация, есте сақтау және тіл арқылы, біз қабылдайтын күнделікті заттарға, мысалы, ағаштарға, машиналарға немесе қасықтарға айналады. Тікелей реалистер, керісінше, күнделікті өмірде қолданылатын осы материалдық заттардың өздері бірден берілген деп санайды. Бұл – біздің тәжірибеміздің кейбір аспектілерінде қате болу мүмкін емес деген ой. Осы тұрғыдан алғанда, субъект сыртқы шындық туралы тәжірибеден алынған қорытындылар туралы қате болуы мүмкін, мысалы, терезе сыртында жасыл ағаш бар. Бірақ кейбір маңызды аспектілер туралы қате болуы мүмкін емес, мысалы, тақырыптың жасыл нысанмен ұсынылуы. Онда қандай да бір тәжірибеден өтудің қандай болатыны тек онда ұсынылған заттарға байланысты екені айтылған. Бұл дегеніміз, егер екі тәжірибе бірдей мазмұнға ие болса, олар бір-біріне мүлдем ұқсас. Ашықтық тезисінің қорғаушылары мұндай мысалдардағы тәжірибелер арасындағы айырмашылықты мазмұн деңгейінде түсіндіруге болады деп атап өтті: бір тәжірибе визуалды дөңгелектік қасиетті, ал екіншісі сезімтал дөңгелектілікті ұсынады. Тәжірибеде бар жалпылықтар ғана тәжірибенің субъективті сипатын анықтайды деп айтылған. Осы тұрғыдан алғанда, дәл бірдей жалпылықты көрсететін әртүрлі ерекшеліктерді қамтитын екі тәжірибе субъективті түрде бірдей болады. Сыртқы дүниені бейнелеу сезім мүшелері арқылы тіркеліп, берілетін стимулдар арқылы жүзеге асады. Қабылдау тәжірибесінің әр түрлі сезімдерге сәйкес келетін әр түрлі формалары бар, мысалы, визуалды қабылдау, аудиторлық қабылдау немесе тактильді қабылдау. Әдетте, осылай қабылданатын заттар – тастар, гүлдер, мысықтар немесе ұшақтар сияқты қарапайым материалдық заттар, олар оларды қабылдап отырған санадан тәуелсіз қоғамдық объектілер ретінде ұсынылады. Олар қарапайым материалдық заттардың қабылдау объектілері екенін жоққа шығарады. Басқа тәсілдерге adverbialism және intentionalism жатады. Бұл семантикалық жадтан ерекшеленеді, онда адам осы біліммен байланысты тәжірибелік компонентсіз, қарастырылып отырған оқиғаға қатысты әртүрлі фактілер туралы білімге қол жеткізеді. Бірақ бұл қайта тәжірибе түпнұсқалық тәжірибенің дәл көшірмесі емес, өйткені тәжірибелі оқиға адамның қазіргі көзқарасынан өткендегі бір нәрсе ретінде ұсынылады, бұл бастапқы тәжірибеде жоқ өткен немесе таныстық сезімімен байланысты. Тасқырлық тәжірибе – бұл заттардың нақты қалай екендігін көрсетуді көздеместен ұсынылған бейнелеудің ерекше түрі. Есте сақтау сияқты және қабылдаудан айырмашылығы, байланысты ақыл-ой бейнелері әдетте сезім мүшелерінің ынталандыруынан туындамайды. Көбінесе қиял мен есте сақтаудың екеуі де тәжірибелік мазмұнмен алдыңғы танысудан байланысты деп есептеледі. Бірақ есте сақтаудан айырмашылығы, қиялдың көпшілік түрлерінде еркіндік көбірек болады, өйткені субъект әртүрлі тәжірибелі мазмұндарды еркін өзгерте алады, өзгерте алады және қайта құрастырады, ал есте сақтау олардың бастапқы тәртібін сақтауға бағытталған. Өзінің еркіндігіне және нақтылыққа қатысы жоқ болғанына қарамастан, қиялдық тәжірибе мүмкін немесе елестету мүмкін нәрсені бейнелеу арқылы белгілі бір эпистемологиялық функцияларды атқара алады. Осылайша идеялар немесе ұсыныстар көңіл көтереді, бағаланады немесе байланыстырылады. Ол есте сақтау мен қиялға ұқсас, өйткені ойлау тәжірибесінің сезім мүшелерін ынталандырусыз, қабылдаудан айырмашылығы, ішкі пайда болады. Бірақ ойлау әлі де есте сақтау мен қиялдан гөрі сезімдік мазмұннан алыс, өйткені оның мазмұны абстрактілі деңгейге жатады. Ол сөйлеу құбылысымен тығыз байланысты, кейбір теоретиктер барлық ойлау тілде білдірілген ішкі сөйлеу түрі екенін айтады. Бірақ бұл таласқа түседі, өйткені тілдік толыққанды айқындалмаған ойлар бар сияқты көрінеді. Бірақ ойлау сөйлеу актілерін орындауға бейімділікпен байланысты деген орташа талас көбінесе қабылданады. Осы тұрғыдан алғанда, ойда үкім шығару тілдік болмауы мүмкін, бірақ үкім шығарылған ұсынысты тілдік түрде бекітуге бейімділікпен байланысты. Академиялық әдебиетте ойлаудың әртүрлі түрлері талқыланады. Олар кейде төрт санатқа бөлінеді: түсінік қалыптастыру, мәселені шешу, үкім шығару және шешім қабылдау, және ойлау. Ол бір нәрсені ұнатуды қамтиды, мысалы, торт жеу немесе жыныстық қатынас. Ең кең мағынасында түсінілгенде, бұл тек сезімдік ләззаттарды ғана емес, сонымен қатар зихи жағынан қанағаттандыратын қызметпен айналысу немесе ойын қуанышы сияқты кез келген жағымды тәжірибені қамтиды. Ұнату түрлі деңгейде болады және оның теріс деңгейлерін де қамтитын өлшемде өмірге келеді. Бұл теріс деңгейлер көбінесе ауырсыну және қиындықтар деп аталады және жағымсыз сезімдер ретінде ләззатқа қарама-қарсы қойылады. Бұл өлшем туралы талқылаулар көбінесе оның оң жағына бағытталған, бірақ көптеген теориялар мен түсініктер оның теріс жағына да бірдей қолданылады. Философтар мен психологтардың арасында ләззаттың мәні туралы пікірталас бар. Кейбіреулер ләззатты қарапайым сезім деп түсінеді. Осы тұрғыдан алғанда, ләззат тәжірибесі – ләззат сезімі бар тәжірибе. Эмоционалдық тәжірибелер көптеген формаларда келеді, мысалы, қорқыныш, ашу, қызығу, тосынсыру, қайғы немесе жирену. Олар көбінесе жағымды немесе жағымсыз аспектілерді қамтиды. Мысалы, тауға серуендеп бара жатқанда аңғарда кездескен аю туристте қорқыныш эмоциясын тудыруы мүмкін, ол жағымсыз сезім ретінде бағаланады, аюды қауіпті деп көрсетеді, жүрек соғу жылдамдығының артуына әкеледі және қашу реакциясын тудыруы мүмкін. Эмоционалдық тәжірибеге ие болу жеке тұлғаға тәжірибе алуға пайдалы болуы мүмкін. Оң эмоциялар адамның не істеуін анықтай алады, өйткені ол тиімді өсу мен табысқа әкеледі. Бірақ теріс эмоциялардың болуы да әркімнің өмірі үшін үлкен нәрсе болып саналады. Өйткені ол бізге істейтін әр нәрседегі қарсылықты түсінуге көмектеседі және оның бізге өнімді адамдарға айналуға қалай көмектесетінін түсінуге көмектеседі. Көңіл күйлер эмоциялармен тығыз байланысты, бірақ олармен бірдей емес. Эмоциялар сияқты, оларды олардың сезіміне қарай оң немесе теріс деп жіктеуге болады. Бірнеше негізгі айырмашылықтардың бірі – эмоциялық тәжірибелер әдетте өте нақты объектіге ие, мысалы, аюдан қорқу. Көңіл күйі тәжірибелері, керісінше, көбінесе объектісіз болады немесе олардың объектісі өте шашыраңқы болады, мысалы, адам жаман нәрселердің болатынына алаңдағанда, алаңдаушылығының себебін нақты айта алмайды. Басқа айырмашылықтар эмоциялардың нақты оқиғалармен туындайтыны болса, көңіл күйлер көбінесе анықталған себепсіз болады және эмоциялар әдетте қарқынды болады, ал көңіл күйлер ұзаққа созылады. Көңіл күйлердің мысалдары: алаңдау, депрессия, эйфория, тітіркену,...

Another debate concerns the question of whether all experiences have conceptual contents. Concepts are general notions that constitute the fundamental building blocks of thought. Conceptual contents are usually contrasted with sensory contents, like seeing colors or hearing noises. This discussion is especially relevant for perceptual experience, of which some empiricists claim that it is made up only of sense data without any conceptual contents. The view that such a type of experience exists and plays an important role in epistemological issues has been termed the "myth of the given" by its opponents. The "given" refers to the immediate, uninterpreted sensory contents of such experiences. Underlying this discussion is the distinction between a "bare" or "immediate" experience in contrast to a more developed experience. One problem with this criticism is that it is difficult to see how any interpretation could get started if there was nothing there to be interpreted to begin with. This immediate given is by itself a chaotic undifferentiated mass that is then ordered through various mental processes, like association, memory and language, into the normal everyday objects we perceive, like trees, cars or spoons. Direct realists, on the other hand, hold that these material everyday objects themselves are the immediate given. It is the idea that we cannot be wrong about certain aspects of our experience. On this view, the subject may be wrong about inferences drawn from the experience about external reality, for example, that there is a green tree outside the window. But it cannot be wrong about certain more fundamental aspects of how things seem to us, for example, that the subject is presented with a green shape. It states that what it is like to undergo an experience only depends on the items presented in it. This would mean that two experiences are exactly alike if they have the same contents. Defenders of the transparency thesis have pointed out that the difference between the experiences in such examples can be explained on the level of content: one experience presents the property of visual roundness while the other presents felt roundness. It has been argued that only the universals present in the experience determine the subjective character of the experience. On this view, two experiences involving different particulars that instantiate exactly the same universals would be subjectively identical. This representation of the external world happens through stimuli registered and transmitted by the senses. Perceptual experience occurs in different modalities corresponding to the different senses, e. g. as visual perception, auditory perception or haptic perception. It is usually held that the objects perceived this way are ordinary material objects, like stones, flowers, cats or airplanes that are presented as public objects existing independent of the mind perceiving them. They thereby deny that ordinary material things are the objects of perception. Other approaches include adverbialism and intentionalism. This is different from semantic memory, in which one has access to the knowledge of various facts concerning the event in question without any experiential component associated with this knowledge. But this re experiencing is not an exact copy of the original experience since the experienced event is presented as something in the past seen from one's current perspective, which is associated with some kind of feeling of pastness or familiarity not present in the original experience. Imaginative experience involves a special form of representation in which objects are presented without aiming to show how things actually are. Like memory and unlike perception, the associated mental images are normally not caused by the stimulation of sensory organs. It is often held that both imagination and memory depend on previous perceptual acquaintance with the experienced contents. But unlike memory, more freedom is involved in most forms of imagination since the subject can freely vary, change and recombine various of the experienced contents while memory aims to preserve their original order. Despite its freedom and its lack of relation to actuality, imaginative experience can serve certain epistemological functions by representing what is possible or conceivable. This way, ideas or propositions are entertained, judged or connected. It is similar to memory and imagination in that the experience of thinking can arise internally without any stimulation of the sensory organs, in contrast to perception. But thinking is still further removed from sensory contents than memory and imagination since its contents belong to a more abstract level. It is closely related to the phenomenon of speech, with some theorists claiming that all thinking is a form of inner speech expressed in language. But this claim is controversial since there seem to be thoughts that are not linguistically fully articulated. But the more moderate claim is often accepted that thinking is associated with dispositions to perform speech acts. On this view, making a judgment in thought may happen non linguistically but is associated with a disposition to linguistically affirm the judged proposition. Various types of thinking are discussed in the academic literature. They are sometimes divided into four categories: concept formation, problem solving, judgment and decision making, and reasoning. It involves the enjoyment of something, like eating a cake or having sex. When understood in the widest sense, this includes not just sensory pleasures but any form of pleasant experience, such as engaging in an intellectually satisfying activity or the joy of playing a game. Pleasure comes in degrees and exists in a dimension that includes negative degrees as well. These negative degrees are usually referred to as pain and suffering and stand in contrast to pleasure as forms of feeling bad. Discussions of this dimension often focus on its positive side but many of the theories and insights apply equally to its negative side. There is disagreement among philosophers and psychologists concerning what the nature of pleasure is. Some understand pleasure as a simple sensation. On this view, a pleasure experience is an experience that has a pleasure sensation among its contents. Emotional experiences come in many forms, like fear, anger, excitement, surprise, grief or disgust. They usually include either pleasurable or unpleasurable aspects. For example, suddenly encountering a grizzly bear while hiking may evoke an emotional experience of fear in the hiker, which is experienced as unpleasant, which represents the bear as dangerous, which leads to an increase in the heart rate and which may provoke a fleeing reaction. While having emotional experiences can be beneficial for an individual to gain experience. It is by positive emotions that can dictate what an individual does, because it creates effective growth and success. But having negative emotions can also be seen as a great thing for everyone's life. Since it can helps us realize opposition in everything we do, and how it can help us grow into productive people. Moods are closely related to emotions, but not identical to them. Like emotions, they can usually be categorized as either positive or negative depending on how it feels to have them. One core difference is that emotional experiences usually have a very specific object, like the fear of a bear. Mood experiences, on the other hand, often either have no object or their object is rather diffuse, like when a person is anxious that something bad might happen without being able to clearly articulate the source of their anxiety. Other differences include that emotions tend to be caused by specific events, whereas moods often lack a clearly identifiable cause, and that emotions are usually intensive, whereas moods tend to last longer. Examples of moods include anxiety, depression, euphoria, irritability, melancholy and giddiness.

Қалау және ерік-жігер

Қалаулар – саналық жағдайлардың кең класын құрайды. Олар санасыз қалауларды да қамтиды, бірақ тәжірибеге тікелей қатысы бар – олардың саналы түрлері ғана. Саналы қалаулар бір нәрсені қалау немесе тілеу сезімін қамтиды. Бұл көбінесе өте кең мағынада түсіндіріледі, онда махаббат, ниет және шөл сияқты құбылыстар қалаудың түрлері ретінде қарастырылады. Олар әдетте нақты жағдайларға қатысты көзқарас ретінде түсініледі. Олар өз нысандарын белгілі бір дәрежеде құнды деп көрсетеді және оларды әлемді сәйкес түрде өзгертіп, іске асыруға ұмтылады. Бұл оң немесе теріс сипатта болуы мүмкін. Оң жағдайда нысан жақсы деп қабылдалады және оны жасау немесе сақтау мақсаты қойылады. Теріс жағдайда нысан жаман деп қабылдалады және оны жою немесе пайда болуына кедергі келтіру мақсаты қойылады. Ішкі қалауларда нысан өзі үшін қаланады, ал сыртқы қалауларда нысан оған байланысты оң салдар болғандықтан қаланады. Агенттік – әрекет ету қабілеті және осы қабілеттің көрінісін білдіреді. Оның тәжірибесі әртүрлі аспектілерді қамтиды, соның ішінде мүмкін болатын әрекеттерді жоспарлау кезінде ниеттерді қалыптастыру, әртүрлі баламалар арасында шешім қабылдау және жоспарланған әрекетті іске асыруға бағытталған күш-жігер. Бірақ барлық қалау тәжірибелері агенттік тәжірибесімен бірге жүрмейді. Мысалы, агент оны орындауға тырыспайынша немесе агентке қалауын орындауға ешқандай мүмкіндік болмағанда, қалау орындалған кезде осылай болады. Тарырақ мағынада, "агенттік сезімі" термині – өзінің әрекеттерін бақылауда ұстау және олардың иесі болу сезімін білдіреді. Көбінесе агенттік сезімінің екі негізгі көзі бар деп есептеледі. Бір жағынан, агент өзінің ниеттері дене қозғалысына қалай әсер ететіні туралы үнемі болжам жасайды және осы болжамдарды сезімдік кері байланыспен салыстырады. Осы көзқарас бойынша, оң сәйкестік агенттік сезімін тудырады, ал теріс сәйкестік агенттік сезімін бұзады.

Desires comprise a wide class of mental states. They include unconscious desires, but only their conscious forms are directly relevant to experience. Conscious desires involve the experience of wanting or wishing something. This is often understood in a very wide sense, in which phenomena like love, intention, and thirst are seen as forms of desire. They are usually understood as attitudes toward conceivable states of affairs. They represent their objects as being valuable in some sense and aim to realize them by changing the world correspondingly. This can either happen in a positive or a negative sense. In the positive sense, the object is experienced as good and the aim is to create or maintain it. In the negative sense, the object is experienced as bad and the aim is to destroy it or to hinder it from coming into existence. In intrinsic desires, the object is desired for its own sake, whereas in extrinsic desires, the object is desired because of the positive consequences associated with it. Agency refers to the capacity to act and the manifestation of this capacity. Its experience involves various different aspects, including the formation of intentions, when planning possible courses of action, the decision between different alternatives, and the effort when trying to realize the intended course of action. But not all experiences of desire are accompanied by the experience of agency. This is the case, for example, when a desire is fulfilled without the agent trying to do so or when no possible course of action is available to the agent to fulfill the desire. In a more restricted sense, the term "sense of agency" refers to the impression of being in control and being the owner of one's action. It is often held that two components are the central sources of the sense of agency. On the one hand, the agent constantly makes predictions about how their intentions will influence their bodily movement and compares these predictions to the sensory feedback. On this view, a positive match generates a sense of agency while a negative match disrupts the sense of agency.

Әдеттегіден ерекше тәжірибе

"Қалыпты емес тәжірибе", "аномальді тәжірибе" немесе "сананың өзгерген күйі" терминдері, қалыпты ояу күйдегі тәжірибеден едәуір өзгешеленетін сирек кездесетін тәжірибелердің кең ауқымын сипаттау үшін қолданылады. Қалыпты емес тәжірибелердің мысалдары: рухани немесе мистикалық тәжірибелермен тығыз байланысты тәжірибелер, денеден шығу тәжірибелері, өлімге жақын тәжірибелер, психоздық эпизодтар және психоделикалық тәжірибелер. Олар көбінесе құдайлық тұлғамен кездесуді қамтиды, мысалы, Құдайды көру немесе Құдайдың бұйрығын есту арқылы. Бірақ олар сондай-ақ, табиғатта немесе өзінде құдайлықты сезінуді, немесе Құдайдан келген деп сенетін күшті сезімді қамтуы мүмкін. Кейбір діни тәжірибелер айтылмастан түсінілмейтіндей болады, яғни олар қалыптыдан соншалықты алыс, оларды сөзбен жеткізу мүмкін емес. Денеден шығу тәжірибелерінде адамның материалдық денесінен бөлініп, сыртқы әлемді басқа көзқараспен қабылдауы сезіледі. Мұндай кезде, адам өз денесінің үстінен қалықтап, оны сырттан көріп тұрғандай сезінеді. Олардың себептері әртүрлі болуы мүмкін, соның ішінде мидың жарақаттануы, психоделикалық препараттар немесе ұйқы параличі. Олар өлімге жақын тәжірибелер түрінде де кездеседі, олар әдетте өмірге қауіп төндіретін жағдайларда туындайды және туннель арқылы жарыққа ұшып кету, қайтыс болған туыстармен сөйлесу немесе өмірді шолып өту сияқты мазмұндарды қамтиды. Мұндай оқиғалар кейбір адамдарда болатыны даусыз. Мысалы, бір зерттеуде шамамен 10% адам өмірінде кем дегенде бір рет денеден шығу тәжірибесін бастан өткергенін айтады. Бірақ осы тәжірибелердің қалыпты тәжірибеде қол жетімсіз жайттарды қаншалықты дәл бейнелейтіні күмәнді. Бұл жағдай, қалыпты емес тәжірибелерге негізделген әртүрлі кең ауқымды талаптардың болуына байланысты туындайды. Осы талаптардың көпшілігін қалыпты сезім арқылы тексеру мүмкін емес және олар көбінесе бір-бірімен қайшы келеді. Мысалы, діни тәжірибеге сүйене отырып, табиғаттан бөлек құдайлық жаратушы бар немесе құдайлық табиғатта бар деген пікірлер айтылған. Мұндай талаптарды қолдайтындар, мұндай тәжірибелердің сенімділігін жоққа шығаруға ешқандай нақты себеп жоқ деп жиі айтады, өйткені олар маңызды жағынан қалыпты сезімдік тәжірибеге ұқсас немесе бізге қалыпты сезімдерден тыс білім беретін қосымша танымдық қабілет бар. Ағылшын тіліндегі "flow" (ағылшынша) ұғымы оң психология үшін өте қызығушылық тудырады, өйткені оны сезіну ләззатты. Эстетикалық тәжірибе – өнер психологиясы мен эксперименталды эстетиканың маңызды ұғымы. Ол эстетикалық объектілерді, әсіресе сұлулық пен өнерді сезінуге қатысты. Барлық эстетикалық тәжірибелерге ортақ негізгі белгілер туралы жалпы келісім жоқ. Кейбір түсіндірулер эстетикалық объектіге қызығушылық, бірлік және қарқындылық сезімі сияқты ерекшеліктерге назар аударады, ал басқалары эстетикалық тәжірибе практикалық мәселелерден ажыратылғандығын, яғни эстетикалық объектіден белгілі бір психологиялық қашықтықты көрсетеді. Трансформациялық тәжірибелер – тәжірибеден өткен адамды бұрынғыдан өзгеше тұлғаға айналдыратын түбегейлі өзгерістерді қамтитын тәжірибелер. Трансформацияның мысалдары: бала дүниеге келтіру, соғыста қатысу немесе діни сенімді өзгерту. Олар адамның сенімдері мен негізгі қалауларында түбегейлі өзгерістерді қамтиды.

The terms "non ordinary experience", "anomalous experience" or "altered state of consciousness" are used to describe a wide variety of rare experiences that significantly differ from the experience in the ordinary waking state. Examples of non ordinary experiences are religious experiences, which are closely related to spiritual or mystical experiences, out of body experiences, near death experiences, psychotic episodes, and psychedelic experiences. They often involve some kind of encounter with a divine person, for example, in the form of seeing God or hearing God's command. But they can also involve having an intensive feeling one believes to be caused by God or recognizing the divine in nature or in oneself. Some religious experiences are said to be ineffable, meaning that they are so far away from the ordinary that they cannot be described in words. Out of body experiences involve the impression of being detached from one's material body and perceiving the external world from this different perspective. In them, it often seems to the person that they are floating above their own body while seeing it from the outside. They can have various different causes, including traumatic brain injuries, psychedelic drugs, or sleep paralysis. They can also take the form of near death experiences, which are usually provoked by life threatening situations and include contents such as flying through a tunnel towards a light, talking to deceased relatives, or a life review, in which a person sees their whole life flash before their eyes. It is uncontroversial that these experiences occur sometimes for some people. In one study, for example, about 10% report having had at least one out of body experience in their life. But it is highly controversial how reliable these experiences are at accurately representing aspects of reality not accessible to ordinary experience. This is due to the fact that various wide reaching claims are made based on non ordinary experiences. Many of these claims cannot be verified by regular perception and frequently seem to contradict it or each other. Based on religious experience, for example, it has been claimed that a divine creator distinct from nature exists or that the divine exists in nature. Defenders of such claims often contend that we have no decisive reason to deny the reliability of such experiences, for example, because they are in important ways similar to regular sensory experience or because there is an additional cognitive faculty that provides us access to knowledge beyond the regular senses. Flow is of particular interest to positive psychology because its experience is pleasurable. Aesthetic experience is a central concept in the psychology of art and experimental aesthetics. It refers to the experience of aesthetic objects, in particular, concerning beauty and art. There is no general agreement on the fundamental features common to all aesthetic experiences. Some accounts focus on features like a fascination with an aesthetic object, a feeling of unity and intensity, whereas others emphasize a certain psychological distance from the aesthetic object in the sense that the aesthetic experience is disconnected from practical concerns. Transformative experiences are experiences involving a radical transformation that leaves the experiencer a different person from who they were before. Examples of transformative experiences include having a child, fighting in a war, or undergoing a religious conversion. They involve fundamental changes both in one's beliefs and in one's core preferences.

Феноменология

Феноменология – тәжірибе құрылымы мен мазмұны туралы ғылым. Ол құбылыстарды, яғни нәрселердің бірінші тұлға тұрғысынан көрінуін зерттейді. Осылайша, қабылдау, есте сақтау, қиял, ойлау, құштарлық, эмоция және әрекеттеу сияқты алуан түрлі тәжірибелер зерттеледі. Дәстүрлі феноменология бойынша, барлық тәжірибе түрлерінде кездесетін маңызды құрылым – ниеттілік, яғни кез келген тәжірибе бір нәрсеге қатысты тәжірибе болып табылады. Герменевтикалық феноменология, керісінше, тәжірибемен алдын ала таныс болуға көбірек мән береді. Ал нейрофеноменология дәстүрлі феноменологияның бірінші тұлғалық перспективасы мен табиғаттану ғылымдарының үшінші тұлғалық тәсілі арасындағы қақтығысты азайтуға ұмтылады. Бұл субъективті тәжірибе мен объективті ми процестері арасындағы байланысты іздеу арқылы, мысалы, миды сканерлеу сияқты әдістермен жүзеге асырылады.

Эпистемология

Тәжірибе, сезім арқылы түсінілгенде, эпистемология үшін ерекше қызығушылық тудырады. Осы тәжірибеге негізделген білім "эмпирикалық білім" немесе "апостериорлық білім" деп аталады. Тағы бір мәселе – сенсорлық тәжірибелердің сенімдерді қалай негіздеуі мүмкін екенін түсіну. Бір көзқарас бойынша, сенсорлық тәжірибелердің өзі сенімге ұқсас, себебі олар ұсынылымдық мазмұнды растауды қамтиды. Осы болжамға сәйкес, тәжірибелер сенімдерді басқа сенімдерді негіздеуге болатын сияқты негіздеуге болады: себебі олардың ұсынылымдық мазмұны бір-бірімен тиісті логикалық және түсіндіру қатынастарында тұрады. Бұл тұжырымдамалық емес тәжірибеге қатысты көзқарасқа қатысты мәселе – ол сенсорлық тәжірибелердің сенімдерді қалай негіздейтінін түсіндіруде қиындықтарға тап болады, өйткені олар солай етеді. Мысалы, Галилео Галилейдің планеталар орбиталарына қатысты астрономиялық байқаулары Коперник революциясында дәлел ретінде пайдаланылды, онда дәстүрлі геоцентрлік модель гелиоцентрлік модельдің пайдасына қабылданбады. Бұл көзқарасқа қатысты мәселе – ғылыми дәлелдердің жария және даусыз болуының маңыздылығы. Себебі әртүрлі ғалымдар қай гипотеза дұрыс екені туралы келісімге келу үшін бірдей дәлелдерді бөлісуі керек. Бірақ тәжірибе көбінесе жеке психикалық күй ретінде түсініледі, қоғамдық байқалатын құбылыс ретінде емес, осылайша оның ғылыми дәлел ретіндегі рөлін күмәнден тудырады. "Мәселе" бар деген идея көбінесе материя мен тәжірибенің өте әртүрлі сияқты болуына байланысты. Физикалық қасиеттер, мысалы, мөлшері, пішіні және салмағы, жалпыға ортақ және объектілерге жатады. Ал тәжірибе жеке болып табылады және субъектіге жатады. Тағы бір маңызды ерекшелік – тәжірибелердің мақсатты болуы, яғни олар өзінен өзгеше объектілерге бағытталған. Бұл физикалық оқиғалардың, мысалы, біреудің аяғына құлаған тастың, сезімге, мысалы, өткір ауыруға қалай әсер ететініне және тәжірибелердің, мысалы, ауыруды тоқтату ниетінің, физикалық оқиғаларды, мысалы, аяқты тастан шығару сияқты жағдайларға қалай әсер ететініне қатысты. Дуализм – дәстүрлі маңызды көзқарас. Ол денелер мен саналар ерекше онтологиялық санаттарға жататынын және бір-бірінен тәуелсіз өмір сүретінін айтады. Дуалисттердің негізгі мәселесі – олардың өзара әрекеттесуінің қалай мүмкін екенін немесе олардың неге өзара әрекеттесіп жатқандай көрінуін түсіндіру. Монистер, керісінше, осы онтологиялық айырмашылықтың осы түрін жоққа шығарады. Олар ең негізгі деңгейде тек бір нысан түрі бар деп санайды. Материализм бойынша, барлығы материалдық. Бұл көзқарас бойынша, сана жоқ немесе денелердің материалдық аспектілері ретінде бар. Идеализмге сәйкес, барлығы саналық. Бұл көзқарас бойынша, материалдық заттар тек идеялар түрінде ғана бар және осылайша тәжірибе мен басқа да психикалық күйлерге байланысты. Монистер екі түрлі болып көрінетін нысандардың бір онтологиялық санатқа қалай жататынын түсіндіру мәселесімен бетпе-бет келеді. Бұл әсіресе табиғат ғылымдары тұрғысынан маңызды, өйткені, кем дегенде, принцип бойынша, адамның мінез-құлқы мен танымдық процестерін тәжірибеге сілтеме жасамай-ақ түсіндіруге болады. Мұндай түсіндірме электр сигналдары түріндегі ақпаратты өңдеуге байланысты болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, сананың қиын мәселесі физикалық әлем мен саналық тәжірибе арасындағы түсіндіру алшақтығын көрсетеді.

Experience, when understood in terms of sensation, is of special interest to epistemology. Knowledge based on this form of experience is termed "empirical knowledge" or "knowledge a posteriori". Another problem is to understand how it is possible for sensory experiences to justify beliefs. According to one view, sensory experiences are themselves belief like in the sense that they involve the affirmation of propositional contents. Given this assumption, experiences can justify beliefs in the same way as beliefs can justify other beliefs: because their propositional contents stand in the appropriate logical and explanatory relations to each other. One problem for this non conceptualist approach to perceptual experience is that it faces difficulties in explaining how sensory experiences can justify beliefs, as they apparently do. For example, astronomical observations made by Galileo Galilei concerning the orbits of planets were used as evidence in the Copernican Revolution, in which the traditional geocentric model was rejected in favor of the heliocentric model. One problem for this view is that it is essential for scientific evidence to be public and uncontroversial. The reason for this is that different scientists should be able to share the same evidence in order to come to an agreement about which hypothesis is correct. But experience is usually understood as a private mental state, not as a publicly observable phenomenon, thereby putting its role as scientific evidence into question. The idea that there is a "problem" to begin with is often traced back to how different matter and experience seem to be. Physical properties, like size, shape and weight, are public and are ascribed to objects. Experiences, on the other hand, are private and are ascribed to subjects. Another important distinctive feature is that experiences are intentional, i. e. that they are directed at objects different from themselves. This concerns both the way how physical events, like a rock falling on someone's foot, cause experiences, like a sharp pain, and how experiences, like the intention to make the pain stop, cause physical events, like pulling the foot from under the rock. Dualism is a traditionally important approach. It states that bodies and minds belong to distinct ontological categories and exist independently of each other. A central problem for dualists is to give a plausible explanation of how their interaction is possible or of why they seem to be interacting. Monists, on the other hand, deny this type of ontological bifurcation. Instead, they argue that, on the most fundamental level, only one type of entity exists. According to materialism, everything is ultimately material. On this view, minds either do not exist or exist as material aspects of bodies. According to idealism, everything is ultimately mental. On this view, material objects only exist in the form of ideas and depend thereby on experience and other mental states. Monists are faced with the problem of explaining how two types of entities that seem to be so different can belong to the same ontological category. This is especially relevant from the perspective of the natural sciences since it seems to be possible, at least in principle, to explain human behavior and cognition without reference to experience. Such an explanation can happen in relation to the processing of information in the form of electrical signals. In this sense, the hard problem of consciousness points to an explanatory gap between the physical world and conscious experience.