Кіріспе

Спортта қолданылатын құрылым: американдық тау-кені

Жартылай құбыр – сноуборд, скейтборд, шаңғы, фристайл BMX, роликті коньки және скутермен жүру сияқты гравитациялық экстремалды спорт түрлерінде қолданылатын құрылым.

Шолу

Құрылымы жүзу бассейнінің қимасына ұқсайды, негізінен екі ойыс пандус (немесе ширек құбыр), үстінде шоғырлар мен дектер орналасқан, олар бір-біріне қарама-қарсы, жазық өтуге (транни деп те аталады) қарап тұрады. Алғашқыда жартылай құбырлар үлкен диаметрлі құбырдың жарты бөлігі болған. 1980 жылдан бері жартылай құбырлар ширек құбырлар арасында кеңейтілген жазық түбімен жасалады. Алғашқы үлгідегі жартылай құбырлар енді салынбайды. Жазық жерге түскеннен кейін тепе-теңдікті қалпына келтіруге және келесі трюкқа дайындалуға уақыт береді. Жартылай құбырды қолдануға демалыс, дағдыларды жетілдіру, жарысқа дайындық, әуесқой және кәсіби жарыстар, көрсетулер, сондай-ақ басқа да дағдыларды оқытуға қосымша ретінде кіруі мүмкін. Шебер спортшы аз күш жұмсап, жартылай құбырда ұзақ уақыт бойы шашыратып, жоғары жылдамдыққа жете алады. Үлкен (жоғары амплитудалы) жартылай құбырлар BMX, роликтік коньки және скейтбордта көптеген әуе трюктерін орындауға мүмкіндік береді. Қысқы спорт түрлері үшін, мысалы, фристайл шаңғысы мен сноуборд үшін жартылай құбырды жерден қазып алуға болады немесе қар жинау арқылы жасауға болады. Өтудің жазықтығы аз көлбеу бұрышпен төмен қарай бағытталған, бұл жүргізушілерге жылдамдық алу үшін гравитацияны пайдалануға және еріген судың дренажын жеңілдетуге мүмкіндік береді. Қар болмаған жағдайда, қазылған жартылай құбырларды топырақ тақтасымен, мотоциклмен және тау велосипедімен жүретіндер де пайдалана алады. Соңғы жылдары жартылай құбырдағы өнімділік қарқынды түрде өсті. Жартылай құбырдағы айналу трюгі үшін жоғары деңгейдегі спортшының қазіргі көрсеткіші – 1440 градус (төрт толық 360 градус айналу). Жоғары деңгейдегі жарыстарда стиль мен ағынды көрсету үшін айналу әдетте шектеледі.

Математика

Циклоидты профиль теориялық тұрғыдан үйкеліс ескерілмесе, ең жылдам жартылай құбырды қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда ол брахистохрон қисығы деп аталады. Мұндай қисықтың таза түрінде шексіз қысқа тік бұрыштары болады және оның ені биіктігінен π есе артық.

Скейтборд, фристайл BMX, скутер және агрессивті сызықты конькимен сырғанау

Скейтборд, BMX және верт-кейтудің жартылай құбырларының рамасы мен тірегі көбінесе 2×6×8 дюймдік (нақты 38 × 140 × 184 мм) ағаштан жасалған каркаспен құралады, ол фанерамен қапталып, мезонит немесе Skatelite табақтарымен аяқталады. Сонымен қатар, кейде ағаш немесе металлпен аяқталған металл рама да қолданылады. Көптеген саудалық және жарыс пандустары бетін жабу үшін әртүрлі формадағы мезонит табақтарын рамаға бекіту арқылы жасалады. Көптеген жеке пандустар да осылай жасалады, бірақ беткі материал ретінде мезониттің орнына фанера қолданылуы мүмкін. Кейбір пандустарды рамаға металл табақтарды тікелей дәнекерлеу арқылы жасауға болады, бұл бекіткіштерсіз бетке әкеледі. Технологияның соңғы жетістіктері Skatelite, RampArmor және HARD Nox сияқты мезониттің жақсартылған нұсқаларын жасады. Бұл пандур беттері дәстүрлі материалдарға қарағанда әлдеқайда қымбат. Каналдар, кеңейтімдер және кіріктірулер пандурды өзгертудің негізгі тәсілдері болып табылады. Кейде платформаның бір бөлігі кесіліп, кіріктіру және канал жасалады, бұл сырғанаушыларға құлаусыз сырғанауды бастауға және саңылаудан өтетін трюктерді орындауға мүмкіндік береді. Кеңейтімдер – пандурдың бір бөлігінің биіктігіне тұрақты немесе уақытша қосымша, ол жүруді қиындатады. Омыртқа пандуры – жартылай құбырдың тағы бір түрі. Омыртқа пандуры негізінен тік жиегінде біріктірілген екі ширек құбырдан тұрады.

Қар жартылай құбырлары

Бастапқыда қардағы жартылай құбырлар көбінесе қолмен немесе ауыр техникамен жасалатын. Құбырлар қарға дәнді жинағышқа ұқсас құралмен кесілген. Колорадо фермері Дуг Уо 1998 және 2002 жылғы қысқы Олимпиадаларда қолданылған "Құбырлы аждаханы" (Pipe Dragon) жасады. Қазіргі кезде жартылай құбырды кесудің бір әдісі – Zaugg Pipe Monster, ол бес қар кесетін жиекті пайдаланып, эллипстік пішін жасайды, бұл қауіпсіздікті арттырып, шаңғышыға жылдамдық жинауға көмектеседі. Қысқы спортта 7 метрлік halfpipe суперпайп деп аталады. 2021 жылға дейін әлемдегі ең биік қар суперпайп Швейцарияның Лаакс қаласында орналасқан. Биіктігі 6,90 метр (22,6 фут) болатын бұл жартылай құбыр 2014–2015 маусымынан бері әлемдік рекордты сақтап келеді және LAAX Open жарысын тұрақты түрде қабылдайды. Қазіргі уақытта жартылай құбырдағы ең жоғары секіру бойынша әлемдік рекордты еркін стильдегі шаңғышы Джоффри Поллет Виллард ұстап тұр. Ол 2015 жылы FIS Freestyle Ski және Snowboarding әлем чемпионатында 22 футтік суперпайптен 8,04 метр (26 фут 3 дюйм) биіктікке секіріп рекорд орнатты.