Кіріспе

Қалалық социология – қалалар мен қалалық өмірді социологиялық тұрғыдан зерттеу. Қалалық әлеуметтану – бұл саланың ең көне тармақтарының бірі, ол қалалық ортаны қалыптастырған әлеуметтік, тарихи, саяси, мәдени, экономикалық және экологиялық факторларды зерттейді және талдайды. Социологияның көптеген салалары сияқты, қалалық әлеуметтанушылар статистикалық талдау, бақылау, мұрағаттық зерттеулер, халық санағы деректері, әлеуметтік теория, сұхбаттасу және басқа да әдістерді қолданады. Олар кедейлік, нәсілдік тұрғын үйлердің бөлінуі, экономикалық даму, көші-қон және демографиялық тенденциялар, джентрификация, бассыздық, қирату және қылмыс, қалалық құлдырау, аудандардың өзгеруі және қайта жаңғырту сияқты мәселелерді зерттейді. Қалалық әлеуметтану талдауы қала құрылысы мен саясатты қалыптастыруға бағытталған маңызды түсініктерді ұсынады. Қазіргі қалалық әлеуметтанудың философиялық негіздері Карл Маркс, Фердинанд Тённис, Эмиль Дюркгейм, Макс Вебер және Георг Зиммель сияқты социологтардың еңбектерінен бастау алады. Олар урбанизацияның экономикалық, әлеуметтік және мәдени процестерін, сондай-ақ оның әлеуметтік бөлінуге, таптардың қалыптасуына және жеке және ұжымдық идентитінің құрылуына немесе жойылуына тигізетін әсерін зерттеді және теориялық тұрғыдан қарастырды. Бұл теориялық негіздер ХХ ғасырдың басында Чикаго университетінде жұмыс істеген социологтар мен зерттеушілер тобымен одан әрі кеңейтілді және талданды. «Чикаго мектебі» деп белгілі болған бұл мектепте Роберт Парк, Луис Вирт және Эрнест Берджес Чикаго қаласының орталық бөлігін зерттеу арқылы социологиядағы қалалық зерттеулердің мақсатын ғана емес, сонымен қатар сандық және этнографиялық зерттеу әдістерін қолдану арқылы адам географиясының дамуын да революциялады. Чикаго мектебінің қалалық социологияда дамытқан теорияларының маңыздылығы сынға алынып, талқыланды, бірақ әлі де әлеуметтік ғылымдарда урбанизация мен қаланы түсінудегі ең маңызды тарихи жетістіктердің бірі болып табылады. Бұл ғылым мәдени социология, экономикалық социология және саяси социология сияқты бірнеше салалардан білім алады.

Даму және өсу

Қалалық әлеуметтану 1910-1940 жылдары Чикаго университетінің әлеуметтанушылары мен теоретиктерінің тобы арқылы Солтүстік Америка академиясында кең танылды. Чикаго мектебінің әлеуметтануы әлеуметтік және антропологиялық теорияны этнографиялық далалық зерттеулермен үйлестіріп, жеке тұлғалардың, топтардың және қауымдастықтардың қалалық әлеуметтік жүйелердегі өзара әрекеттесуін түсінуге бағытталды. Бұрынғы салаларды сипаттаған, негізінен макро деңгейдегі әлеуметтанудан ерекшеленеді, Чикаго мектебінің мүшелері микро деңгейдегі әлеуметтік өзара әрекеттесулерге көбірек мән берді, олар адамдардың құрылымдық, мәдени және әлеуметтік жағдайлардағы өзара әрекеттесулеріне субъективті мағына беруге тырысты. Осы кезеңде көптеген әдістемелік жаңалықтарға негіз болған символдық өзара әрекеттесу теориясы, қалалық әлеуметтанумен бірге қалыптасып, оның алғашқы әдістемелік бағыттарын анықтады. Символдық өзара әрекеттесу ертедегі микроәлеуметтанушылар Джордж Мид пен Макс Вебердің еңбектерінен туындады және адамдардың күнделікті өзара әрекеттесуде символдарды қалай түсіндіретінін қарастыруға ұмтылды. Алғашқы қалалық әлеуметтанушылар қаланы "суперорганизм" ретінде қарастырғанда, символдық өзара әрекеттесу тұжырымдамасы жеке қауымдастықтардың қаланың тұғырлы жұмыс істеуіне қалай үлес қосатынын түсінуге көмектесті. Чикаго мектебінің ғалымдары бастапқыда бір ғана сұраққа жауап іздеді: Өнеркәсіптік революция кезінде урбанизацияның өсуі қазіргі әлеуметтік проблемалардың күшеюіне қалай әсер етті? Әлеуметтанушылар Чикагоға оның "tabula rasa" (жаңадан бастау) күйіне байланысты қызығушылық танытты, себебі ол 1860 жылы 10 000 халқы бар шағын қаладан келесі жарты ғасырда екі миллионнан астам халқы бар қалалық мегаполиске айналды. Бұл өсумен бірге осы дәуірдің көптеген әлеуметтік проблемалары пайда болды – шоғырланған қарапайымдықтан және ауыр тұрмыс жағдайларынан бастап, көптеген жаңа келген еуропалық иммигранттардың төмен жалақысы мен ұзақ жұмыс уақытына дейін. Сонымен қатар, Чикаго көптеген басқа мегаполистерден айырмашылығы, ерте экспансионистік теоретиктер болжағандай шеттерінен сыртқа қарай кеңеймеді, керісінше, қол жетімді кеңістікті концентрлі сақина тәрізді пішінде "қайта құрды". Көптеген қазіргі қалалардағыдай, бизнес-аудан қала орталығын алып жатты және оның айналасында кемқұрылысты және тоқыраған аудандар орналасқан, олар жұмысшылардың үйлерімен және қала маңының алғашқы нысандарымен шеңберленген. Қалалық теоретиктер бұл кеңістіктік ерекше аймақтар қазіргі қаладағы таптық қатынастарды нығайтуға және оқшаулауға көмектеседі деп болжады, орта тапты қалалық орталықтан алыстатып, сыртқы қала маңының жекешелендірілген ортасына көшірді. 20-ғасырдың басында Чикагоның ішкі қаласындағы бірінші буын иммигранттардың жоғары шоғырлануына байланысты, қалалық әлеуметтанудағы көптеген маңызды ерте зерттеулер иммигранттардың туған мәдениетінің рөлдері мен нормаларын жаңа және дамитын ортаға қалай беруіне назар аударды. Саяси қатысу және қоғамдастықаралық ұйымдардың өсуі де осы кезеңде жиі қарастырылды, көптеген мегаполистерде санақ техникасы қолданылып, ақпаратты сақтауға және Чикаго университеті сияқты қатысушы мекемелерге оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді. Чикаго университетінің профессорлары Парк, Берджесс және Маккензи, қалалық әлеуметтанудың алғашқы үш жақтасы, қоғамдық қабылдау мен әлеуметтік байланыстардың қалыптасуындағы жергілікті институттардың оң рөлін түсіндіруге көмектесетін субмәдениет теориясын жасады. Расалық қатынастардың бұзылуы және кеңеюдің нәтижесінде қоғамдық мүшелердің анонимді болуы, осы кезеңде орын алуы мүмкін екендігі айтылды, ішкі қалада жергілікті саяси аренада жергілікті байланыстардың орнауы мен сақталуына кедергі келтіретін әлеуметтік дезорганизацияның жоғары деңгейі байқалды. Қалалық әлеуметтанудың өркендеуі мінез-құлық ғылымдарындағы статистикалық қорытындының кеңеюімен бірге жүрді, бұл оның білім беру мекемелерінде және басқа да дамитын әлеуметтік ғылымдардағы ауысуы мен қабылдануын жеңілдетті. Чикаго университетіндегі микроәлеуметтану курстары АҚШ-тағы қалалық әлеуметтанулық зерттеулер бойынша ең алғашқы және ең танымал курстардың бірі болды.

Дәрісінің дамуы

Чикаго мектебінің әлеуметтанулық теориясының эволюциясы мен өзгеруі 1970-ші жылдары Клод Фишердің (1975) «Субмәдениеттік урбанизм теориясына қарай» атты еңбегі жарияланғанда айқын бола бастады. Ол Бурдьедің әлеуметтік және символдық капитал туралы теорияларын Чикаго мектебінің ену және ізбасарлық аясында біріктірді. Бұл мәдени топтардың қалай қалыптасатынын, кеңейетінін және ауданды нығайтатынын түсіндіреді. Қаладағы субмәдениеттер мен топтардың өзгеруі тақырыбы Барри Веллманның (1979) «Қоғамдық сұрақ: Шығыс Йорк тұрғындарының тығыз желілері» атты еңбегінде одан әрі дамытылды, ол жеке тұлғаның, институттың және қалалық кеңістіктегі қоғамның рөлін және олардың қауымдастығына қатысты функциясын анықтады. Веллманның қауымдастыққа бағытталған теорияларды жіктеуі және «Қоғам жоғалды», «Қоғам сақталды» және «Қоғам босатылды» сияқты теорияларды енгізуі, олар жеке тұлғалар арасындағы өзара әрекеттесуді қалыптастыруда және жергілікті қоғамда белсенді қатысуды жеңілдетуде қалалық қоғамның құрылымына негізделгенін көрсетеді:

Қоғам жоғалды: Үш теорияның ең ертесі, бұл тұжырым 19-шы ғасырдың соңында жеке тұлға мен олардың жергілікті қоғамдық байланыстары арасындағы үзілістерді тудырған өнеркәсіптік үлгілердің қарқынды дамуын түсіндіру үшін жасалды. Қала тұрғындары «жеке, уақытша және сегменттік» желілерді сақтайды деп есептелді, бірнеше әлеуметтік желіде байланыстарды сақтай отырып, оларды нақты бір топқа байланыстыратын берік байланыстардан мүгеде болды. Бұл дезорганизация өз кезегінде қалалық қоғамдастықтардың мүшелерін тек екіншілік байланыстарға сүйенуге мәжбүр етті және оларға қажеттіліктеріне көмек көрсету үшін қоғамның басқа мүшелеріне сирек жүгінуге мүмкіндік берді. Қоғам сақталды: 1960-шы жылдарда дамыған «қоғам жоғалды» теориясына сын ретінде, «қоғам сақталды» тұжырымы уақыт өте келе сирек байланысты қоғамдастықтарда көп тармақты байланыстардың пайда болатынын және қалалық қоғамдастықтардың осы берік байланыстарға ие екенін, бірақ басқа формада екенін көрсетеді. Әсіресе, аз қамтылған қоғамдастықтарда адамдар өз ортасына бейімделіп, құрылымдық өзгерістерден ұжымдық қорғану үшін ресурстарды біріктіруге бейім. Уақыт өте келе қалалық қоғамдастықтар «қалалық ауылдарға» айналады, онда адамдар оларды бір-бірімен байланыстыратын бірнеше адаммен ғана тығыз байланыста болады. Қоғам босатылды: «қоғам жоғалды» және «қоғам сақталды» тұжырымдарының қиылысындағы теория, жұмыс орны, тұрғын үй және отбасылық байланыстардың бөлінуі қала тұрғындарының көптеген қоғамдық топтарда әлсіз байланыстарды сақтауына, олар тұрғын үйдің жоғары деңгейдегі қозғалысымен одан әрі әлсіретініне себеп болды. Алайда, қаладағы өзара әрекеттесу үшін орталардың шоғырланған саны жеке тұлғалардың екіншілік байланыстарды дамыту ықтималдығын арттырады, тіпті олар тығыз байланысты қоғамдастықтардан қашықтық сақтаса да. Күнделікті өмірде жеке тұлғаға көмек көрсететін негізгі байланыстар сирек және кеңістікте таралған өзара әрекеттесулерден туындайды, ал жеке тұлғаның ресурстарға қол жеткізуі олардың қоғамдағы байланыстарының сапасына байланысты. Осы теориялардың дамуымен бірге қалалық әлеуметтанушылар соңғы жарты ғасыр ішінде қалалық, ауылдық және қала маңындағы орталар арасындағы айырмашылықтарды зерттеуді бастады. «Қоғам босатылды» тұжырымына сәйкес, зерттеушілер қала тұрғындары ауылдық немесе қала маңындағы тұрғындарға қарағанда кеңістікте таралған байланыс желілерін сақтауға бейім екенін анықтады. Аз қамтылған қала тұрғындары арасында қозғалыс пен қоғамдық кеңістіктің жетіспеуі қала ішінде әлеуметтік байланыстардың қалыптасуын жиі бұзады және интеграцияланбаған және алыс қоғамдық кеңістікті құруға мүмкіндік береді. Қаладағы желілердің тығыздығы адамдар арасындағы қарым-қатынасты әлсіреткенмен, бұл желідегі кем дегенде бір адамның кішірек және тығыз байланыстағы желілерде кездесетін негізгі қолдауды қамтамасыз ету мүмкіндігін арттырады. 1970-ші жылдардан бастап әлеуметтік желілерді зерттеуде ең алдымен тұрғын үй ортасында қалыптасқан байланыс түрлеріне назар аударылды. Тығыз байланысты көрші-қолаңдарда жиі кездесетін байланыстар, жеке тұлғаға табысқа қол жеткізу сияқты негізгі қолдау көрсетеді. Ал керісінше, байланыстар әлсіз желілерді біріктіреді. Мысалы, жақын жердегі тас жолдың салынуы туралы алаңдаған қоғамдық кеңес отырысында өз пікірлерін білдіретін бірнеше адам арқылы байланыстырылуы мүмкін. Алайда, әлеуметтік желілер теориясы дамыған сайын Алехандро Портес және Висконсиннің әлеуметтанулық зерттеу моделі сияқты әлеуметтанушылар осы әлсіз байланыстардың маңыздылығына көбірек мән берді. Мықты байланыстар тұрғындарға негізгі қызметтер мен қоғамдық сезімді қамтамасыз ету үшін қажет болса, әлсіз байланыстар көптеген адамдарды әсер ететін мәселелерді шешуде әртүрлі мәдени және экономикалық кеңістіктерді біріктіреді. Теоретик Эрик Оливер атап өткендей, кең әлеуметтік желілері бар аудандар мәселелерді шешуде әртүрлі қолдауға көбірек сенеді және саяси белсенділік танытады. 20-шы ғасырда қала маңы дамығанда және қала сырты байлар мен кейінірек өркендеген орта тап үшін пана болғанда, Харви Молоч, Дэвид Харви және Нил Смит сияқты әлеуметтанушылар мен қалалық географияшылар қаланың ең кедей аудандарының құрылымын және жаңаруын зерттеуді бастады. Олардың зерттеулерінде кедей аудандар, экономикалық және әлеуметтік қолдау үшін тығыз жергілікті байланыстарға сүйенетін аудандар, тұрғындарды осы қоғамдық кеңістіктен шығарып тастайтын жаңаруға ұшырады. Осы тұрғындарға жартылай тұрақты тұрғын үй және құрылымдық қолдау ұсынудағы саяси тәжірибелер – 8-ші бөлімдегі тұрғын үйден бастап, Қоғамдық даму блоктык гранттарына дейін – көп жағдайда аз қамтылған тұрғындардың тұрақты тұрғын үйге және жұмысқа орналасуына көмектесті. Алайда, осы тұрғындардың күштеп көшірілуінің әлеуметтік әсерін қамтитын зерттеулер, адамдардың экономикалық жағдайды сақтаудағы қиындықтарын атап өтті, бұл жер бағасының өсуімен және қалалардың капитал инвестицияларын тарту үшін өзара бәсекелестігімен байланысты. Мұндай жағдайларда қаланың орталық тұрғындары мен орта таптың өтетін адамдары арасындағы өзара әрекеттесу де қалалық әлеуметтанушылар үшін зерттеу тақырыбы болды. 2015 жылдың қыркүйек айында жарияланған «City & Community (C&C)» журналының саны болашақ жоспарларды талқылады және алдағы болашақ үшін қажет зерттеулерді қарастырды. Мақалада қалалық тенденцияларға жауап беру, қауіпсіз орта жасау және болашақ урбанизацияға дайындалу үшін бірнеше қадамдар ұсынылды: C&C мақалаларын көбірек жариялау, метрополиялық аудандардағы сегрегацияны зерттеу, сегрегация мен кедейлік тенденцияларына назар аудару, микро деңгейдегі сегрегацияны азайту және халықаралық урбанизация өзгерістерін зерттеу. Алайда, 2018 жылдың маусым айында C&C журналында Майк Оуэн Бенедиктссон кеңістік теңсіздігінің, нақты кеңістікте ресурстардың жетіспеушілігі туралы идеяның қалалық әлеуметтанудың болашағы үшін мәселелі екенін айтты. Аудандық мәселелер саяси формалар мен мәселелерден туындайды. Ол назардың қалалардың кеңеюіне емес, кеңістіктер арасындағы қарым-қатынасқа ауыруы керек екенін айтты.

Сын

Қалалық әлеуметтанудағы көптеген теориялар сынға алынды, олардың ең айқынсы – 20 ғасырда қалалық зерттеулерге негіз салған көптеген ерте теоретиктердің этноцентрикалық көзқарастарына бағытталды. Қаланы бейімделмелі “суперорганизм” ретінде қарастыруға тырысқан ерте теориялар жергілікті қауымдастықтардағы әлеуметтік байланыстардың күрделі рөлін жиі елемеді, бұл қаланың таралуын және пішінін ішінде тұратын адамдар емес, қалалық ортаның өзі бақылайтынын көрсетеді. Кедейшілікке тап болған қала тұрғындары үшін жол салу саясаты және Роберт Мозес сияқты жоспарлаушылар бастаған үкіметтік бастамалар көрініссіз және тұрғындардың қажеттіліктерін қанағаттандырмайтындықтан сынға ұшырады. Эмпирикалық зерттеулерге негізделген қалалық зерттеулердің баяу дамуы жергілікті қалалық биліктердің қала тұрғындарының қысқа мерзімді индустриализацияға бейімделуіне көмектесудегі сәтсіздігін көрсетеді. Кейбір заманауи әлеуметтік теоретиктер қалалық әлеуметтанушылардың ішкі қаладағы мәдениеттің рөлін бағалаудағы көзқарасының тарлығын сынға алды. Уильям Джулиус Уилсон 20 ғасырдың ортасында дамыған теорияны институттардың құрылымдық рөліне сүйенгендігі үшін, ал мәдениеттің өзі кедейлік сияқты қалалық өмірдің негізгі аспектілеріне қалай әсер ететінін ескермегендігі үшін сынға алды. Оның пікірінше, осы тақырыпқа деген салқындық қалалық өмірдің толық емес суретін ұсынады. Қалалық әлеуметтану теориясы – әлеуметтанудың маңызды бір саласы саналады. Қалалық әлеуметтану тұжырымдамасы уақыт өте келе социологтар тарапынан жиі сынға ұшырады. Нәсіл, жер, ресурстар және т.б. сияқты түрлі аспектілер осы идеяны кеңейтті. Мануэль Кастелс қалалық әлеуметтанудың бар-жоғына күмән келтірді және осы ұғымды қайта анықтау және қайта ұйымдастыру үшін 40 жылдық зерттеулерге арналды. Қала халқының өсуімен және американдықтардың көпшілігінің қала маңында тұруымен, Кастелс көптеген зерттеушілердің қалалық әлеуметтану жұмыстарын қалаларға шоғырландыратынын, ал қала маңындағы аудандар, қалалар және ауылдық аймақтар сияқты басқа да маңызды қауымдастықтарды ескермейтінін санайды. Ол сондай-ақ қалалық әлеуметтанушылар осы терминнің мағынасын тым күрделілендіргенін және зерттеулері үшін одан да анық және ұйымдастырылған түсінік беруі керек деп санайды, ал "Қоныстар әлеуметтануы" термині осы мәселелердің көп бөлігін қамтиды. Қалалық әлеуметтанушылар қала маңындағы қоныстар, адам санының артуы және қалалық әлеуметтік өзара әрекеттесуді далалық зерттеулер арқылы зерттеу сияқты түрлі ұғымдарға назар аударады. Оңтүстік Индиана университетінде оқыған Перри Бернет қалалардың кеңеюі және адам халқы үшін қалаларды оңтайландыру идеясын зерттеді. Кейбір социологтар қалалық үлгілер/саясат пен нәсілдік кемсітушілік немесе жоғары табыс салығы сияқты әлеуметтік мәселелер арасындағы байланысты зерттейді.