Жақсы өмір сүру құндылығы: Әдебиеттегі игілік теориясы, өмірдің мәні мен бағасы, әл-ауқатты арттыру жолдары. Utilitarianism және consequentialism тақырыптары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құндылық туралы әл-ауқатқа негізделген теория
Theory of value based on well being
Этикада әл-ауқаттық – бұл бір адам үшін жақсы немесе өмірді тұрарлық ететін нәрсе, ішкі құндылығы бар жалғыз нәрсе деген теория. Ең жалпы мағынасында, оны құндылық туралы сипаттамалық теория ретінде анықтауға болады, бірақ кейбір философтар әл-ауқаттықты моральдық теория ретінде де түсінеді, яғни адам не істеу керек екенін әл-ауқатты қарастыру арқылы анықтайды. Дұрыс әрекет, саясат немесе ереже – ең жоғары әл-ауқатқа әкелетін нәрсе. Осы мағынада, ол көбінесе салдарлылықтың бір түрі ретінде қарастырылады және утилитаризм нысанын қабылдай алады. Әл-ауқаттық туралы әртүрлі пікірталастар мен аргументтер үшін әл-ауқаттың мәнін қалай түсіну маңызды. Таза әл-ауқаттықтар бұл құндылықтың әрбір тұлғаның жеке әл-ауқаты деңгейімен тікелей анықталатынын айтады. Ал таза емес әл-ауқаттықтар әл-ауқатқа байланысты басқа да факторларды қосады, мысалы, әл-ауқаттың сезімтал тіршілік иелері арасында тең бөлінісі. Һедонистер барлық және тек қана ләззат пен азабы ғана бір адамның әл-ауқатын құрайды деп тұжырымдайды, соның арқасында әл-ауқат туралы толыққанды түсінік беруге тырысады. Бұл көзқарасқа қалау теориясының жақтастары қарсы шығады, олар әл-ауқатты қалаудың қанағаттандырылуымен теңестіреді. Ал объективті тізімдер теориясы әл-ауқатты құрайтын объективті немесе санадан тәуелсіз факторларды да қамтиды. Академиялық әдебиеттерде әл-ауқатты қолдауға және қарсылық білдіруге қатысты әртүрлі аргументтер кездеседі. Жақтаушылардың аргументтері көбінесе бағалау үкімдеріне қатысты әл-ауқаттың маңыздылығы туралы жалпы түсініктерге назар аударады. Әл-ауқаттықты сынаушылар жиі осы жалпы түсініктердің сәтсіздігін көрсететін нақты мысалдарға, соның ішінде зұлым ләззаттар, сұлулық пен өнердің құндылығы және «жағымсыз қорытынды» деп аталатын жағдайларға назар аударады. Критика кейде әл-ауқаттық теорияның өзіне тікелей бағытталған, бірақ олар басқа теориялар, мысалы, утилитаризм немесе Һедонизм туралы талқылауларда да жиі кездеседі және осы теориялардың әл-ауқаттық аспектілеріне қатысты әл-ауқаттық теорияны тікелей емес, жанама түрде сынауға бағытталған.
In ethics, welfarism is a theory that well being, what is good for someone or what makes a life worth living, is the only thing that has intrinsic value. In its most general sense, it can be defined as descriptive theory about what has value, but some philosophers also understand welfarism as a moral theory, that what one should do is ultimately determined by considerations of well being. The right action, policy or rule is the one leading to the maximal amount of well being. In this sense, it is often seen as a type of consequentialism, and can take the form of utilitarianism. It is important for various discussions and arguments about welfarism how the nature of well being is understood. Pure welfarists hold that this value is directly determined by the individual degrees of well being of each entity. Impure welfarists, on the other hand, include other factors related to well being, like whether the well being is equally distributed among sentient entities. Hedonists try to give a more substantial account of well being by holding that all and only experiences of pleasure and pain constitute someone's well being. This view is rejected by desire theorists, who equate well being with desire fulfillment. Objective list theories, on the other hand, also include objective or mind independent factors as constituents of well being. Diverse arguments in favor of and against welfarism are found in the academic literature. Arguments in favor often focus on general intuitions about the importance of well being concerning most evaluative judgments. Critics of welfarism frequently concentrate on specific counterexamples in which these general intuitions seem to fail, including cases of malicious pleasures, the value of beauty and art, and the so called "repugnant conclusion". Criticisms are sometimes addressed specifically to welfarism itself, but they also often arise within discussions of other theories, like utilitarianism or hedonism, and are directed at welfarism only implicitly by concerning the welfarist aspects of these theories.
Құн теориясы ретінде
Осы тұрғыдан алғанда, игілікшілдік – игілік жалғыз құнды нәрсе деген көзқарас. Бұл сұрақталған құндылық әдетте ішкі құндылық, яғни өзінің өзінде жақсы нәрсе ретінде түсініледі, сыртқы құндылықтан ерекшеленеді, ол басқа нәрсеге жету үшін құрал ретінде пайдалы заттарға тән. Игілікшілдік, егер екі нәтиже игілік деңгейі жағынан толықтай бірдей болса, олардың басқа жағынан қаншалықты ерекшеленгеніне қарамастан, бірдей құндылыққа ие екенін білдіреді.
In this sense, welfarism is the view that well being is the only thing that has value. The value in question is usually understood as intrinsic value or what is good in itself, as contrasted with extrinsic value, which belongs to things that are useful as a means for something else. Welfarism implies that any two outcomes that are identical in terms of well being have the same value, no matter how much they differ otherwise.
Моральдық теория ретінде
Көптеген этикалық теориялар бойынша, әл-ауқатты қарастыру адамның қалай әрекет етуі керектігіне маңызды рөл атқарады деп қабылданады. Кейбір авторлар әл-ауқаттылықты мораль негізінен жеке тұлғалардың әл-ауқатына байланысты екендігін айтатын этикалық тезис қамтиды деп санайды. Мысалы, бір нұсқаның екіншісіне қарағанда әл-ауқат тұрғысынан жақсы екенін білгенде, агент әдетте бірінші нұсқаны іске асыру үшін әрекет етуге себеп табады. Әл-ауқаттылықты қолдайтын жиі келтірілетін аргументтердің бірі – сезімтал тіршілік иелері жоқ әлемде жақсы немесе жаман ештеңе болмайды. Сондықтан, мұндай әлемде таза судың болуы, жаһандық жылыну немесе табиғи апаттар маңызды болмас еді. Бұл себебі, әл-ауқаттылық бойынша, оң немесе теріс әл-ауқат болмас еді: ештеңе маңызды болмас еді, өйткені ештеңе ешкімнің әл-ауқатына әсер етпес еді. Тағы бір аргумент – көптеген нәрселер, жалпыға ортақ құнды деп есептелетін нәрселер, біреудің әл-ауқатына оң әсер етеді. Осыған орай, денсаулық пен экономикалық өркендеу құнды, себебі олар жалпы әл-ауқатты арттыруға бейім. Керісінше, ауру немесе білімсіздік сияқты көптеген жаман нәрселер тікелей немесе жанама түрде әл-ауқатқа теріс әсер етеді. "Әл-ауқат" термині көбінесе жеке игілік, агенттің мүддесі, парасаттылық құндылығы, эвдаймония және пайдалылық сияқты басқа терминдермен мағынасы бірдей қолданылады.
It is commonly accepted by many ethical theories that considerations of well being play an important role for how one should act. Some authors see welfarism as including the ethical thesis that morality fundamentally depends on the welfare of individuals. For example, by learning that one alternative is better in terms of well being than another, an agent usually has a reason to act such as to bring about the first rather than the second alternative. One argument commonly cited in favor of welfarism is that nothing would be good or bad in a world without sentient beings. So it would not matter whether such a world had clean water, global warming or natural disasters. The reason for this is that, according to welfarism, there would be neither positive nor negative well being: nothing would matter because nothing had an impact on anyone's well being. Another argument is that many of the things commonly seen as valuable have a positive impact on someone's well being. In this sense, health and economic prosperity are valuable because they tend to increase overall well being. On the other hand, many things seen as bad, such as disease or ignorance, tend to have a negative impact on well being, either directly or indirectly. The term "well being" is often used synonymously with other terms like personal good, being in the agent's interest, prudential value, eudaimonia and utility.
Гедонистік теориялар
Гедонистердің пікірінше, адамның жақсылығын құрайтын жалғыз нәрсе – ләззат пен азабының барлық тәжірибелері ғана. Көрсеткіш мысалдар – мысалы, жыныстық қатынас немесе жарақатпен байланысты сезімдік тәжірибелер. Бірақ бұл жаңа теорияны ұғынудың зихи қуанышы сияқты немесе өмірлік дағдарысқа тап болу сияқты басқа да тәжірибелерді де қамтиды.
Hedonists hold that all and only experiences of pleasure and pain constitute someone's well being. The paradigmatic cases are sensory experiences associated, for example, with sex or injury. But it also includes other types of experiences, like the intellectual joy at grasping a new theory or like suffering an existential crisis.
Қалау теориясы
Қалау теорияларына сәйкес, жақсы өмір сүру – қалаулардың орындалуынан немесе адамның қалаған нәрсесіне қол жеткізуінен тұрады. Осы көзқарас бойынша, философиялық теорияны оқып-үйренуден алынатын ләззат, тіпті егер осы екі ләззаттың дәрежесі тең болса да, сүйікті мейрамханада тамақтанудан алынатын ләззаттан артық құнды. Егер осылай болса, бұл таза игілікшілдікке қарсы маңызды шағым болар еді, себебі ол жақсы өмір сүру мен құндылық арасындағы қақтығысты көрсетеді. Бірақ бұл мәселені таза емес игілікшілдік арқылы шешуге болады. Қазіргі пікірталас барысында кейбір ләззат түрлері тіпті теріс құндылыққа ие болуы мүмкін екендігі айтылды, мысалы, өзгеге зиян келтіруден ләззат алу сияқты жаман ниетті ләззаттар. Бірақ бұл мысалға қатысты Мурдың сезімімен барлығы келіспейді. Осы тұрғыдан алғанда, сұлулықтың құндылығы әдемі нысанның өзінде емес, одан алынатын жағымды әсерде жатыр деп айтылады.
According to desire theories, well being consists in desire fulfillment or getting what one wants. On this view, the pleasure one takes in studying a philosophical theory is more valuable than the pleasure one takes from eating at one's favorite restaurant, even if the degrees of these two pleasures should be equal. If true, this would pose an important objection to pure welfarism since it points to a rift between the degree of well being and value. But this problem may be avoided by impure welfarism. In the contemporary debate, it has been suggested that some forms of pleasure even have a negative value, for example, malicious pleasures like schadenfreude. But not everyone shares Moore's intuition concerning this example. In this sense, it has been argued that the value of beauty lies not in the beautiful object by itself but in the positive experience of it.
Бақыт-қамқорлықтың анықтамасы
Басқа бір аргумент бойынша, әл-ауқаттылық жалған, себебі қатаң айтқанда, әл-ауқат деген нәрсе жоқ. Бұл тезистің негізгі идеясы – әл-ауқаттың біреу үшін жақсы екендігі. Осы анықтамаға сүйене отырып, Г.Э. Мур жақсылықты тек бір адамға ғана шектеуге болмайтынын, яғни абсолюттік мағынада жақсы мен жаман бар, бірақ біреу үшін жақсы мен жаман жоқ деп тұжырымдайды. Тағы бір шешім бойынша, маңыздысы жалпы әл-ауқат емес, орташа әл-ауқат. Осы көзқарас бойынша, өте жоғары әл-ауқатқа ие болған аз адамдарға қатысты балама жақсырақ болар еді. Бұл ойды В.Д. Росс та баса айтады, ол "әділдік" ұғымын, лайықтылыққа пропорционал бақыт ретінде анықтайды және оны өзінен-өзі құнды деп санайды. Әл-ауқатты жақтаушылар бұл тұжырымды моральдық жағынан нашар адамдардың әл-ауқатының құны төмендеуі арқылы түсіндіре алады. Бірақ бұл түзету таза әл-ауқаттылыққа қол жеткізбейді. Қылмыстық әл-ауқаттылық – қылмыстық сот жүйесін зерттеудегі теория, ол тұтқындардың қылмыстық сот жүйесінде өркендеуге мүмкіндік алу құқығы мен оңтайлы мотивацияға ие болуын қажет етеді. Экономистер жеке әл-ауқатты пайдалылық функциясы тұрғысынан қарастырады, ал әлеуметтік әл-ауқатты жеке пайдалылық функцияларының немесе пайдалылықтың жиынтығы ретінде қарастыруға болады.
A different line of argument suggests that welfarism is false since, strictly speaking, there is no well being. The underlying idea of this thesis is that well being is what is good for someone. Based on this definition, G. E. Moore argues that there is no well being since goodness cannot be restricted to a person in this sense, i. e. there is good or bad in an absolute sense but there is no good or bad for someone. Another solution holds that what matters is not the total well being but the average well being. On this view, the alternative concerning few people with a very high well being would be preferable. This point is also emphasized by W. D. Ross, who holds that "justice", defined as happiness in proportion to merit, is intrinsically valuable. Impure welfarists can accommodate this intuition by holding that the well being of morally bad people has less value. But this adjustment is not available to pure welfarism. Penal welfarism is a theory in the study of criminal justice which holds that prisoners should have the right and the positive motivation to gain opportunities for advancement within the criminal justice system. Economists usually think of individual welfare in terms of utility functions, a perspective in which social welfare can be conceived as an aggregation of individual utilities or utility functions.