Кіріспе
Пайдалылық принципін қолданатын биоэтика саласы. Пайдалылық биоэтикасы – медицина, денсаулық сақтау және медициналық немесе биологиялық зерттеулер саласында практика мен ресурстарды ең тиімді пайдалануға және ең көп бақытқа алып келуі мүмкін жерге бағыттау үшін пайдалылық принципін қолданатын биоэтиканың бір саласы. Пайдалылық биоэтикасы биология мен медицинадағы шешімдердің «Ең үлкен бақыт» принципіне сәйкес жақсы-жамандығын қарастырады, яғни, ең көп адамға бақыт сыйлайтын кез келген әрекет немесе шешім жақсы деп есептеледі. Философ Бернард Уильямс та утилитаризм тұрғысынан сын айтқан.
Utilitarian bioethics refers to the branch of bioethics that incorporates principles of utilitarianism to directing practices and resources where they will have the most usefulness and highest likelihood to produce happiness, in regards to medicine, health, and medical or biological research. Utilitarian bioethics deals with whether or not decisions of biology or medicine are good based on the Greatest Happiness principle, and thus any action or decision that leads to happiness for the greatest number of people is good. Philosopher Bernard Williams was also critical of the utilitarian perspective.
Адептілік
Зерттеу, денсаулық сақтау немесе биомедицина саласындағы утилитарлық принциптерге қарсы тұратындар, қоғамға жалпы пайда әкелу үшін қолданылатын құралдардың ақталмайтынын және олардың әдепсіз екенін айтады. Сондай-ақ, осы әрекетке қатысқан немесе оған рұқсат берген әркім оның әдепсіздігіне кінәлі деп санайды. Олар утилитаризмнің жалпы қабылданған моральмен үйлеспейтінін, сондықтан оны моральдық принцип ретінде қабылдау мүмкін емес екенін, ал утилитарлық принциптерді қолдану этикалық емес екенін дәлелдейді. Зерттеу, денсаулық сақтау және биомедицина салаларында утилитарлық принциптерді қолдайтындар осы салалардағы прогрестің барлық адамдардың игілігі үшін және түр ретіндегі ұжымдық бақытты арттыру үшін маңызды екенін ескереді. Олар утилитарлық этикаға қарсы болғандардың әдепсіз деп санайтын іс-әрекеттерін жалпы әл-ауқатты барынша арттыруға бағытталған қажетті және пайдалы тәжірибелер деп қарастырады. Олардың пікірінше, осындай даулы зерттеулер мен медициналық тәжірибелер барлық адамдарға пайдалы. Зерттеу және медицина саласындағы утилитарлық принциптердің моральдық тұрғыдан дұрыстығын қорғайтындардың көпшілігі біздің қазірдің өзінде қабылданған апат кезіндегі көмек көрсету моделіне сілтеме жасайды. Бұл модель, негізінен утилитарлық болып табылады, және ең көп адамға ең көп пайда әкелуге тырысады. Ол, жағдайы ауыр науқастарға көмек көрсетуден бас тарта отырып, жазылу мүмкіндігі жоғары және жедел көмекке мұқтаж адамдарға көмек көрсетуге баса назар береді, осылайша көмек көрсету жұмысына үлес қосады.
Ресурстарды бөлу
Пайдалы биоэтика ресурстарды бөлудің нөлдік жиынтық ойын екендігі туралы қағидаға негізделген, сондықтан медициналық шешімдер әр адамның болашақ жалпы өнімді құндылығы мен бақытына, қазіргі уақытта тірі қалу мүмкіндігіне және емдеуге қажетті ресурстарға сүйенуі керек. Ресурстарды тиімді бөлудің бір жолы – шығын-тиімділік талдауы. Пайдалы биоэтика мамандары шығын-тиімділік талдауының қоғамға пайда немесе бақыт әкелетін нәтижелерді барынша арттыру арқылы ресурстарды бөлу және пайдаланудың ең тиімді құралы екенін айтады. Денсаулық сақтауда шығын-тиімділік талдауының бір мысалы – сапаға түзетілген өмір жылдары (QALY) тұжырымдамасы. QALY – бұл әр адамның балама нәтижелерін салыстыру арқылы емдеудің немесе ресурстарды бөлудің пайдасын өлшеу. Бұл тұжырымдамада адамдардың теңдігіне қатысты пікір қақтығыстары болғанымен, теңдікті жеке мәселе ретінде қарастыру керек, себебі егер әр адам үшін бірдей QALY мөлшерін қамтамасыз ететін өлшем стандартын қолданса, бұл тұжырымдаманы жасаған экономистердің бірі Г.У. Торранс ұсынғандай, онда әртүрлі жас топтарын қарастырғанда теңсіздіктер туындайды, егде жастағы адамдарға QALY аз мөлшерде тиесілі болады. Кейбіреулер бұл ресурстарды бөлу әдісін механикалық және адамдық сезімнен мүлдем айырылған деп санайды және оны түзетуге бағытталған шығын-тиімділік талдауының толықтырылған түрін – Кевани Рипосты қолдайды. Кевани Рипосты дәстүрлі шығын-тиімділік талдау әдісіне ұқсас, ол балама таңдауларды және олардың шығын-тиімділік көрсеткіштерін салыстырады, бірақ теңдеуге дипломатиялық құндылық деп аталатын қосымша элементті қосады. Ресурстарды бөлудегі бұл қосымша элемент шешімнің болашақ дипломатиялық және саяси салдарларын ескереді, бұл таңдаудың болашақта жақсаруы мүмкін екенін және ұзақ мерзімді перспективада тиімдірек болуы мүмкін екенін, бірақ бастапқыда шығындарды азайтатынын көрсетеді.
Саясат
Заңдарды басшылыққа алатын басты моральдық құрылым болмаса да, пайдалылық этикасы мемлекеттік және федералдық заңдардың көптеген салаларында көрініс табады, әсіресе ресурстарды бөлу және денсаулық саясатымен байланысты мәселелерде.
ТАДА және бекер қамқорлық
1999 жылы TADA заңын қабылдағанда, Техас штаты тиімсіз медициналық көмекпен тікелей айналысатын заңға ие болған алғашқы штат болды. Заңның 166.046 бабының (е) тармақшасында дәрігерлер орынсыз деп санаған кез келген шарадан бас тартуға құқылы екендігі айтылған. Пайдалылық этикасы мұндай шешімді қабылдауға рұқсат береді, себебі егер шарадан ешқандай пайда болмаса, ресурстар тиімсіз жұмсалады, соның салдарынан қоғамдағы басқаларға әсер етеді және жалпы әл-ауқат төмендейді. Кейбір адамдар заңның өзінде кемшілік бар екенін, бір дәрігер тиімсіз деп тапқан көмек басқа дәрігерлерге тиімді көрінуі мүмкін дейді. Одан әрі, кейбіреулер заңның өзі адам өмірінің құндылығы мен қадір-қасиетін кемсітеді деп санайды. Сондай-ақ, дәрігерлер емдеудің тиімсіз екенін анықтаған жағдайлар болды, бірақ шындығында емдеу тиімді болған және осының салдарынан болдырмауға болатын өлімге әкелді. Гронинген хаттамасы ауыр медициналық диагнозы мен нашар болжамы бар нәрестелерге эвтаназия жасауға этикалық негіз беруді көздеді. Аталған хаттамаға қарсылар принциптілікке, яғни қадір жасауға және зиян келтірмеуге сендіреді, және дәрігер нәрестеге бар күшімен қамқорлық жасауы керек деп есептейді.