Кіріспе

16-17 ғасырдағы ағылшын драматургі, актер және жазушы Томас Хейвуд (1570-жылдардың басында – 16 тамыз 1641) – ағылшын драматургі, актер және жазушы. Оның ең маңызды үлесі Елизавета дәуірінің соңы мен Яков дәуірінің басындағы театрға тиесілі. Ол "Жігермен өлтірілген әйел" атты үй ішіндегі трагедиясымен ең көп танымал, бұл пьеса 1603 жылы Роза театрында Ворчестерлік актерлер труппасымен алғаш рет қойылған. Өте көп шығарма жазған автор, ол "екі жүз жиырма пьесаның жазылуында толыққанды қатысқан немесе кем дегенде басты рөл атқарғанын" айтқан, бірақ оның туындыларының аз ғана бөлігі бүгінгі күнге жеткен.

Алғашқы жылдар

Хейвудтың өмірі туралы аз ғана мәлімет нақты құжатталған. Көптеген сілтемелер оның туған округі Линкольншир болғандығын көрсетеді, ал жылы 1570, 1573, 1574 және 1575 жылдар деп әртүрлі айтылған. Оның әкесі ауылдық дін қызметкері болған және ол жарты ғасыр бұрын қайтыс болған драматург Джон Хейвудпен туысқан болуы мүмкін деген болжам бар. Алайда, оның қайтыс болған жылы да белгісіз, бірақ 1575 жылдан бұрын емес және 1589 жылдан кейін емес деп көрсетілген. Хейвудтың Кембридж университетінде білім алғаны айтылады, бірақ оның колледжі даулы мәселе. Оның Питерхаус колледжінің мүшесі болғаны туралы берілген дәстүрді сол колледждің магистрі талқылап, жоққа шығарды. Сонымен қатар, Хейвудтың Эммануэл колледжінің мүшесі болғанына куәліктер бар. Бірақ кейін ол Лондонға көшіп келді, онда оның драмалық мансабы туралы алғашқы жазба театр кәсіпкері Филипп Хенслоудың күнделігінде кездеседі. Онда 1596 жылдың қазан айында «Адмиралдың адамы» атты актерлік труппасы қойған пьеса үшін оған ақы төленгені жазылған. 1598 жылға қарай ол труппада актер ретінде тұрақты жұмыс істеді; жалақы туралы ештеңе айтылмағандықтан, ол, әдеттегідей, труппаның маңызды мүшелері сияқты, үлескер болған деуге болады. Кейін ол Лорд Саутгемптон, Лорд Стрэндж және Ворчестердің труппалары (кейіннен Королева Аннаның адамы деп аталды) сияқты басқа труппалардың да мүшесі болды. Осы кезеңде Хейвуд өте өнімді болды; «Англиялық саяхатшы» (1633) кітабының алғы сөзінде ол өзін «екі жүз жиырма пьесада толыққанды қолға немесе кем дегенде басты рөл атқарған» деп сипаттайды. Дегенмен, тарихшылар толық немесе ішінара оның авторлығында жазылған жиырма үш пьеса мен сегіз маска ғана сақталған.

Шығармашылық қызмет

Хейвудтың алғашқы пьесасы «Лондонның төрт шәкірті» болуы мүмкін (1615 жылы басылған, бірақ он бес жыл бұрын сахналаған). Бұл төрт шәкірттің рыцарь атандырып, Иерусалимге саяхаттауы туралы әңгіме, мүмкін, ескі романдардың пародиязы ретінде жазылған, бірақ көбінесе оның мақсаты шәкірттер көрермендерін тарту болған. Оның танымалдылығы Бомонт пен Флетчердің «Жарлы шөптің сапыры» атты пьесасында, орта таптың драма талғамына сатиралық көзқараспен көрсетілген. Хейвудтың екі бөлімді тарихи пьесалары – «IV Эдуард» (1600 жылы басылған) және «Егер мені танымасаңыз, ешкімді білмейсіз немесе Королева Елизаветаның сынақтары» (1605 және 1606 жылдары) сәйкесінше, Розалар соғысы мен королеваның өмірін, сондай-ақ көрнекті саудагер және қаржыгер Томас Грешемнің өмірін көрсетеді. Ол сахна үшін жазды және (әлдебір жалғандықпен) өзінің шығармаларын басып шығаруға қарсылық білдірді, себебі оларды қайта қарауға уақыты жоқ екенін айтты. Иоганн Людвиг Тик оны «жеңіл және сирек таланттың үлгісі» деп атады, ал Чарльз Лэмб оны «прозалық Шекспир» деп сипаттады. Хейвудтың ең жанашыр редакторы профессор Уорд оның драмалық жағдайларды сезімталдықпен байқау қабілеті мен құрылымдық шеберлігін атап өтті, бірақ кейіпкерлерді сомдау шеберлігі сахналық шеберлігімен салыстырғанда төмен екенін көрсетті. Ол «құдайға жақсылық ойлаған оқиғаларға» – яғни, дөрекі, кең көлемді фарсқа ынтық еді; оның қиялы мен өнертабысы шексіз болды. Хейвудтың ең танымал пьесалары – оның отбасылық трагедиялары мен комедиялары (ағылшын орта таптарының арасында өтетін пьесалар); оның шедеврі «Мейіріммен өлтірілген әйел» (1603 жылы сахналаған; 1607 жылы басылған) деп есептеледі, бұл неке адалдығын бұзған әйел туралы отбасылық трагедия, сондай-ақ кеңінен танымал Плаут үлгісіндегі фарс «Ағылшын саяхатшысы» (1627 жылы сахналаған; 15 шілде 1633 жылы басылған), оның мазмұнды «Алғы сөзімен» белгілі, ол Хейвудқа өзінің өнімді шығармашылық еңбегі туралы оқырманға хабарлауға мүмкіндік берді. Оның қалалық комедиялары физикалық және энергиялық сипаттарымен ерекшеленеді. Олар Лондонның кемежайларының, базарларының, дүкендерінің және көшелерінің көріністерінің, иістерінің және дыбыстарының психогеографиясын ұсынады, бұл қалалық комедияларда сатиралық түрде көрсетілген сауда орындары туралы жалпыламалармен қарама-қайшы келеді. Хейвуд көптеген прозалық шығармалар жазды, көбінесе қазіргі заманғы тақырыптар туралы кітапшалар, қазір олар негізінен осы кезеңді зерттейтін тарихшыларға қызығушылық тудырады. Оның ең танымал ұзын эссесі – «Актерлерге кешірім», сахнаға жасалған пуритандық шабуылдарға орташа және ақылға қонымды жауап, онда Хейвудтың заманындағы актерлер мен актерлік жағдай туралы толыққанды ақпарат бар. 1612 жылы «Баспашыға хат» деген еңбегінде Хейвуд Уильям Джаггардтың Хейвудтың екі өлеңін сол жылы шыққан «Шығушы паломник» басылымына иеленуі туралы жазады. 1641 жылы Хейвуд «Амброзиус атымен Мерлиннің өмірі» кітабын басып шығарды. Бұл кітапта Англияның барлық патшалары жазылған, олар Троядан келген аңыздағы Бруттан бастап, жаңа колонияны ашу үшін келген, Хейвуд қайтыс болған кезде король болған Карл I-ге дейін. Кітапта Мерлин айтқан кейбір пайғамбарлықтар, олардың әрқайсысының түсіндірмелері және қазіргі заманғы әлем контекстінде олардың мағынасы баяндалады.

Соңғы екі онжылдық

1619 және 1624 жылдар аралығында Хейвуд актерлік қызметін түсініксіз себептермен тоқтатқандай көрінеді, бірақ 1624 жылдан бастап, он жеті жылдан кейін қайтыс болғанға дейін оның есімі замандас жазбаларында жиі кездеседі. Осы кезеңде Хейвуд Кристофер Бистонның «Финикс» театрындағы труппасымен, Королева Генриеттаның адамымен немесе Леди Элизабеттің адамымен байланыста болды. «Финиксте» Хейвуд «Тұтқындар», «Англиялық саяхатшы» және «Қыздық абыройдың жоғалуы» сияқты жаңа пьесаларды, сондай-ақ ескі пьесаларды қайта қойды. Оның көптеген прозалық және поэзиялық шығармалары жарық көрді, оның ішінде екі ұзын поэмасы бар: «Гинаикеион» (1624), «әйелдерге қатысты әртүрлі тарихты қамтитын тоғыз кітап» деп сипатталған және он бір жылдан кейін – «Бақытты періштелердің иерархиясы». Хейвудтың өмірінің соңғы жылдарындағы танымалдылығын көрсететін мысал ретінде, 1636 жылы жарық көрген, бірақ 1634 жылдан бері қойылған «Сүйіктісі немесе Королеваның маскарады» пьесасын король Чарльз I және оның патшайымы сегіз күн ішінде үш рет көргені хабарланды. Сол кезеңдегі жазбаларға сәйкес, Томас Хейвуд 1623 жылдан бері Клеркенвеллде тұрған және он сегіз жылдан кейін сол жерде, Сент-Джеймс шіркеуіне жерленген. Оның туған жылы белгісіз болғандықтан, оның жасын анық айтуға болмайды, бірақ ол 60 жасқа жуық немесе тіпті 70-ке толған болуы мүмкін. Жерлеу күні, 16 тамыз 1641 жыл – құжатталған жалғыз күн, сонымен қатар көптеген анықтамалық кітаптарда Хейвудтың қайтыс болған күні ретінде көрсетілген, бірақ ол бұл күндерден бұрын қайтыс болған болуы мүмкін. Дегенмен, тамыз айындағы ыстық толқынына байланысты жерлеу шағылысқан болуы мүмкін деп болжауға болады.