16 ғасырдағы испан дін қызметкері және жазушысы Антонио де Гевара

Кіріспе

XVI ғасырдағы испан епископы және жазушысы Антонио де Гевара (шамамен 1481 – 3 сәуір 1545) испан епископы және жазушысы болған. 1527 жылы ол Киелі Рим империясының императоры Карл V-нің ресми тарихшысы болып тағайындалды. Оның алғашқы кітабы "Libro áureo" келесі жылы пираттық басылымдар түрінде жарық көрді. Марк Аврелийдің өмірінен алынған оқиғалар мен хаттардан тұратын бұл тарихи емес кітап (кейінірек кеңейтілген басылымда "Relox des principes" деп аталды) Еуропаның көптеген тілдеріне, оның ішінде орыс, швед, венгр, поляк, армян және румын тілдеріне аударылды. Гевараның кітабының үлкен танымалдылығы зерттеуші және аудармашы Мерик Касаубонның былай деуіне себеп болды: "Киелі кітаптан басқа, Гевараның "Принцестердің сағаты" ("Relox de principes") сияқты жиі аударылған кітап болған емес". Марк Аврелий туралы кітабынан өзге, Гевара тағы сегіз кітап жазды, олардың кейбіреулері XVII және XVIII ғасырларда аударылып, қайта басылды.

Өмірбаян

Ол Кантабрия провинциясының Тресеньо қаласында дүниеге келді және жастық шағының бір бөлігін Кастилияның Изабелла I сарайында өткізді. 1505 жылы францискан орденіне кірді. Ол Карл V-нің кеңселерін – Киелі Рим императорының сарай уағыздаушысы, сарай тарихшысы, Гуадикс епискобы, Мондондо епискобы және Карл V-нің кеңесшісі – қатар атқарды. Карл V-нің Италияға және Еуропаның басқа да аймақтарына жасаған саяхаттарында патшалық сүйемелдемесінде болды. Оның ең танымал еңбегі – 1529 жылы Вальядолиде жарық көрген «Принцтердің сағаты» (испан тіліндегі түпнұсқасы – Reloj de príncipes), автордың айтуынша, он бір жылдық еңбектің нәтижесі. Бұл кітап Ксенофонттың «Киропедиясы» үлгісінде жазылған дидактикалық роман түріндегі княздарға арналған нұсқаулық. Ол испан тілінде көптеп қайта басылды және ғасыр сотына дейін латын, итальян, француз, неміс, голланд және ағылшын тілдеріне аударылды. Ең алғашқы екі ағылшын аудармасын Лорд Бернерс (Лондон, 1534) және кейін Томас Норт жасады. Бұл кітап 1528 жылы «Libro Aureo» деген атпен пираттық басылымда пайда болды. Кітаптың тарихи еместігі әдеби дауға себеп болды, себебі автор кіріспесінде оның Флоренциядағы Медичи кітапханасынан алынған ойдан шығарылған қолжазбаға негізделгенін мәлімдеді. Гевараның басқа да еңбектері 1539 жылы Вальядолиде бір томдық жинақта жарық көрді: Плутарх және Светоний үлгісінде жазылған «Декада де лос Цезар» немесе Он Рим императорының өмірі; «Epístolas familiares» немесе Жеке хаттар; теңізшілік өнері туралы «Libro de los inventores del arte de marear»; және «Aviso de privados y doctrina de cortesanos». Эдвард Хеллоуестің ағылшын тіліндегі аудармасында «Құрметті сарайшы» деп аталған соңғы еңбегінде Гевара сарайшының мәнін, сонымен қатар патша сарайының қоғамын жан-жақты талдады. Гевара, әрине, Балдассаре Кастильоненің «Il Cortegiano» (1518) еңбегімен таныс болды – Карл V оны өз заманының ең ұлы сарайшысы деп атады. Алайда, Гевара сарайшының бейнесіне өзгеше көзқарас ұсынды: егер Кастильоненің еңбегі мінез-құлық туралы нұсқаулық болса, Гевара монархты қоршаған адамдардың практикалық қырларын сипаттап, олардың міндеттерін діни ордендерге жататын адамдардың міндеттерінен ажыратты. Ол былай деді: «Дінде адам түн ортасында оянса, онда ол Құдайға құлшылық етеді. Ал сарайда олар көбінесе түнді ұйықтамай өткізеді, себебі әлеммен бірге болуға тырысады». Бұдан бөлек, «Libro áureo» және «Reloj de príncipes» кітаптарындағы Дунайлық шаруа туралы екі тарауға қатысты да дау болды, онда шаруа Жаңа әлемнің жергілікті халқының метафорасы болып табылады және Рим империясы – Испания империясынан кем емес деп саналды. Гевара Мондонэдода қайтыс болды және Диего де Гевараның туысы болды.

Born in Treceño in the province of Cantabria, he spent some of his youth at the court of Isabella I of Castile. In 1505 he entered the Franciscan order. He successively held the offices of Charles V, Holy Roman Emperor's court preacher, court historiographer, Bishop of Guadix, Bishop of Mondoñedo and counselor to Charles V. He travelled in the royal entourage during Charles V's journeys to Italy and other parts of Europe. His most well known work, entitled The Dial of Princes (Reloj de príncipes in its original Spanish), published at Valladolid in 1529, and, according to its author, the fruit of eleven years' labour, is a mirror for princes in the form of a didactic novel, designed after the manner of Xenophon's Cyropaedia, to delineate in a somewhat ideal way, for the benefit of modern sovereigns, the life and character of an ancient prince, Marcus Aurelius, distinguished for wisdom and virtue. It was often reprinted in Spanish; and it so speedily attained fame that before the close of the century there were published several translations in Latin, Italian, French, German, Dutch and English. The two earliest English translations are by Lord Berners (London, 1534) and later by Thomas North. This book appeared in an earlier form in 1528 in pirated editions as Libro Aureo. The pseudo historical nature of the book gave rise to a literary controversy, the author having claimed in his prologue that the book was drawn from an imaginary manuscript in a library belonging to the Medicis in Florence. Other works of Guevara include the four works published in a single volume in Valladolid in 1539: Década de los Césares, or Lives of the Ten Roman Emperors in imitation of the manner of Plutarch and Suetonius; the Epístolas familiares, or The Familiar Epistles; Libro de los inventores del arte de marear, on the art of navigation; and Aviso de privados y doctrina de cortesanos. In this last mentioned work, known in the English translation of Edward Hellowes as The Favored Courtier, Guevara anatomized the concept of the courtier, and thus, also the society of the royal court. Guevara, who most certainly had read Il Cortegiano (1518) by Baldassare Castiglione—whom Charles V called the greatest courtier of his age—brought a different aspect to the figure of the courtier: while the latter's work was a 'behavioral' guide, Guevara described the practical aspects of men surrounding a monarch and differentiated their duties from those who were part of religious orders in a famous passage in Chapter 1:

En la Religión si se levanta a media noche, es por loar al Señor en el culto Divino; mas en la Corte infinitas veces trasnochan, no por más de cumplir con el mundo. "As far as religion is concerned, if one wakes up in the middle of night, it is to laud the Lord in the Divine worship. But at the court, they stay awake all night infinite times, for no other reason than to keep up with the world." Besides the above mentioned controversy, there was another regarding the two chapters on the Danubian Farmer, which appeared in different versions both in the Libro áureo and the Reloj de príncipes in which, it has been argued, the Farmer is a metaphor for the New World indigenous peoples and the Roman Empire is nothing less than the Spanish Empire. Guevara died in Mondoñedo. He was the cousin of Diego de Guevara.

Сын-пікірлер мен мұра

Гевараның әдеби шығармаларына қатысты сынды пікірлерді шамамен үш кезеңге бөлуге болады: бірінші, Еуропа бойынша зор танымалдылыққа ие болған кезең, ол он алтыншы ғасырдың ортасы мен соңында ең жоғары деңгейге жетті; екінші, Гевараның шығармалары стильдік қателіктері үшін, сондай-ақ жалған цитаталар мен тарихи сілтемелерді қолданғаны үшін сыналып, құны төмендеген кезең; үшінші, жиырмасыншы және жиырма бірінші ғасырларда оның шығармаларын қайта ашу және оң бағалау кезеңі. Гевараның шығармаларына сынды пікірлердің туындауына себеп – оның тарихи еңбектеріндегі еркіндікке шабуылы болды. Педро де Руаның "Сын хаттар" атты еңбегінде Гевараға жолданған үш хатында, Гевараның "тарихи оқиғалардың орнына қияли әңгімелер" жазғанына наразылығын білдірді. Пьер Бейльдің "Тарихи және сындық сөздік" еңбегіндегі пікірі, Ренессанс және Ағарту дәуірлерінде Гевараның шығармаларына қатысты теріс көзқарастың көп жақты бейнесін көрсетеді: Гевара (Антонио де), император Карл V-тің уағызшысы және тарихшысы, Испанияның Алаба провинциясында дүниеге келген. Ол сарайда тәрбиеленді, бірақ Кастилия королевасы Изабелланың қайтысынан кейін францискан монахына айналып, орденінде құрметті қызметтер атқарды. Кейіннен сарайда танымал болғаннан кейін, Карл V-тің уағызшысы болып тағайындалды және әдептілігімен, шешендігімен және қабілетімен жоғары бағаланды. Ол тілімен жеткен даңқына қанағат етуі керек еді, өйткені кітап жазуға тырысып, жақсы сарапшылар алдында өзін күлкіге қалдырды. Оның жоғарыпарлы және көркем стильдес, метафораларға толы жазуы – шығармаларының ең үлкен кемшілігі емес. Жаман талғам мен шешендік туралы бұрыс түсінік оны осындай стильде жазуға итермеледі, бұл тарихты өңдеудегі оның шектен тыс тәсілімен салыстырғанда маңызды емес нәрсе болды. Ол тарихтың ең қасиетті және маңызды заңдарын осылайша бұзды, оның осы әрекетіне деген жек көрушілік жеткілікті емес. Ол берілген Хроникашы лауазымына лайық емес екенін көрсетті. Оны айыптағанда, өте жаман ақталу келтірді: қасиетті кітаптардан басқа барлық тарихтар сенімділікке ие емес деп мәлімдеді. Бейль Гевара туралы жазбасын "Княздардың диалогы" туралы былай деп аяқтады: "Егер француздықтар мұндай кітапты жоғары бағалағандары үшін кінәлі болса, онда одан да жоғары бағалаған испандар күлуге лайық". Жиырмасыншы ғасырда Гевара туралы зерттеулер көбейді. Редондо, Эрнест Грей, Джозеф Р. Джонс және Хорасио Чионг Ривероның кітаптары Гевараның қатал сынға ұшырағанын көрсетіп, оның маңыздылығын дәлелдеді. Қазіргі уақытта Гевараның толық шығармалары «Философия» сайтында HTML форматында тегін қолжетімді. Ғалым және редактор Эмилио Бланко Гевараның және оның туралы еңбектерін редакциялады және 2018 жылы Мадридтегі Fundación Juan March-те Гевараның өмірі мен шығармаларына арналған қоғамдық лекциялар оқыды.

Critical attitudes toward Guevara’s literary works may be roughly grouped into three phases: first, a period of great popularity throughout Europe peaking in the mid to late sixteenth century; second, a period during which Guevara’s works were censured on stylistic grounds and for using spurious citations and historical references, and consequently devalued; and, thirdly, in the twentieth and twenty first centuries, a rediscovery and more positive reassessment of his work. The attitude of censure towards Guevara’s work first arose against the liberties he took in his pseudo histories. Pedro de Rhúa in his Cartas censorias wrote three letters to Guevara expressing indignation that Guevara had written ‘fábulas por historias’. Pierre Bayle's judgment in his Dictionary Historical and Critical is in many ways representative of a negative view of Guevara's work prevailing during the late Renaissance and Enlightenment periods:

Guevara, (Antony de), preacher and historiographer to the emperor Charles V, was born in the province of Alaba in Spain. He was brought up at court; but after the death of queen Isabella of Castile, he turned a Franciscan friar, and very honourable employments in his order. Afterwards, having made himself known at court, he was made a preacher to Charles V, and was much esteemed for his politeness, eloquence, and great parts. He ought to have been contented with the glory he got by his tongue; for, pretending to write books, he made himself ridiculous to good judges. His high flown and figurative style, full of antitheses, is not the greatest fault of his works. An ill taste, and a wrong notion of eloquence, put him upon such a way of writing; which was an inconsiderable thing, if compared with his extravagant way of handling history. He broke the most sacred and essential laws of it, with a boldness that cannot be sufficiently detested; and he shewed that no man was ever so unworthy of the character of Chronicler to Charles V, which was given him. He alleged a very bad excuse, when he was censured for it: he pretended, that, excepting the holy scripture, all other histories are too uncertain to be credited. Bayle concludes his entry on Guevara by stating of The Dial of Princes that “if the French are to blame for having highly valued such a book, the Spaniards who have esteemed it still more, deserve more to be laughed at.”

In the twentieth century, scholarship on Guevara grew considerably. Book length studies by Redondo, Ernest Grey, Joseph R. Jones, and Horacio Chiong Rivero have recounted Guevara’s harsh critical reception and made strong cases for his importance. Presently Guevara's complete works are freely available in accurate HTML editions at Filosofia. The scholar and editor Emilio Blanco has edited works by and about Guevara and in 2018 delivered public lectures on the life and works of Guevara at the Fundación Juan March in Madrid.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Маркус Аврелий императорының алтын кітабы, Джон Буркьер, Бернерс лорды аударған (Лондон: Томас Бертелет, 1534). 1559, 1566, 1586 ж.
Соткердің өмірін сынап, еңбекші адамның өмірін мақтау, сэр Фрэнсис Брайан аударған (1548)
Принцтердің диалы, Томас Норт аударған (Лондон: Джон Уэйланд, 1557; «Принцтердің диалы» деп қайта басылды, Лондон: Ричард Тоттл және Томас Марше, 1568)
Құрметті соткер, Эдвард Хеллоуэ аударған (1563)
Сотқа арналған көрінетін айна, сэр Фрэнсис Брайан және Томас Тимм аударған (Лондон: Уильям Нортон, 1575)
Геваралық сэр Антонийдің, уағыздаушының, жылнамашының және император Карл V-ке кеңесшінің таныс хаттары, Эдвард Хеллоуэ аударған (Лондон: Ральф Ньюберри, 1575?) Римнің он императорының өмірін баяндайтын жылнама, Эдвард Хеллоуэ аударған (Лондон: Ральф Ньюберри, 1577)
Теңіз жүзу өнерінің және Галлияда саяхаттайтындардың үлкен саяхаттары туралы кітап, Эдвард Хеллоуэ аударған (Лондон: Ральф Ньюберри, 1578)
Калуария тауы, (Лондон: Э. Уайт үшін А. Ислип басып шығарған, 1595)
Калуария тауы, екінші бөлім, (Лондон: Э. Уайт үшін А. Ислип басып шығарған, 1597)
Архонтология: немесе принцтердің диалы: Марк Аврелийдің алтын және танымал кітабын қамтиды, бұрын Рим императоры болған, сэр Томас Норт аударған (Лондон: Б. Алсоп, 1619)
Испан хаттары: тарихи, сатиралық және моральдық, Джон Савидж аударған (Лондон, 1697)
Калуария тауының құпиялары, пастор Орбли Шипли аударған (Лондон: Рибинтонс, 1868)
Сотқа арналған көрінетін айна, сэр Фрэнсис Брайан және Джессика Секейра аударған. Сиэтл, Вашингтон штаты: Sublunary Editions, 2021.