Кіріспе

Шмуо (көпше: shmoos, shmoon) – Аль Кэпптың (1909–1979) ойлап тапқан көркем анимациялық жаратылысы. Бұл кейіпкер алғаш рет 1948 жылдың 31 тамызында "Лиль Абнер" комиксінде пайда болды. Ол халық мәдениетіне, тілге, геосаясатқа, адамзат тарихына және ғылымға елеулі әсер еткен. TOC

Сипаттама

Шму физикалық тұрғыдан боулинг допшасына ұқсайды, ал аяқтары қысқа. Оның терісі тегіс, қас-қабағы және сирек қылы бар, бірақ қолы, мұрны мен құлағы жоқ. Аяқтары қысқа және дөңгелек, бірақ епті, бұл туралы "Шмуо" комикстерінің оқиғалары айқын дәлелдейді. Оның бет-әлпеті бай және мазмұнды, ал сүйіспеншілігін көбінесе басынан шығатын жүректер арқылы көрсетеді. Суретші Аль Капп шмуоға келесідей ерекше қасиеттерді жатқызып берді:
Олар жыныссыз көбейеді және өте шапшаң көбейеді, қояннан да жылдам. Оларға ауадан басқа қосымша тамақ қажет емес. Шмуо дәмді, және оны жеуге құштар. Егер адам оларға ашыққан күйде қараса, олар қуана-қуана өзін құрбан етеді – қуыру табасына секіріп, тауық сияқты дәмді болатын немесе грильге секіріп, стейк сияқты дәмді болатын. Қуырылғанда шошқа етіне, ал пісірілгенде балыққа ұқсас дәм береді. Шикі жағдайда ұлудың жарты қабығы сияқты дәмді. Олар сонымен қатар жұмыртқа (мұқият оралған), сүт (А класты, бөтелкеде) және май (айырсу қажет емес) өндіреді. Олардың терісінен, қалыңдығына байланысты, тамаша етік немесе үйдің қаңқасын жасауға болады. Оларда сүйек жоқ, сондықтан ешқандай қалдық қалмайды. Көздерінен ең жақсы ілмекше түймелерін, ал қылынан – тіс тазалағыштар жасауға болады. Қысқасы, олар – өзін-өзі қамтамасыз ететін малдың толыққанды үлгісі. Табиғатынан жайлы, оларға аз күтім қажет, және кішкентай балалар үшін тамаша ойыншықтар. Шмуолардың ойын-сауығы соншалықты қызықты (мысалы, олардың қойылымдағы "шмуолық комедиялары") адамдар енді теледидар көруге немесе киноға баруға мұқтаж емес. Дегенмен, кейбір дәмді шмуо түрлерін ұстау қиын. Көбінесе шмуо аулаушылары (қазір елдің кейбір аймақтарында спорт түрі) шмуоларды ұстау үшін қағаз қап, фонарь және таяқ қолданады. Түнде жарық оларды басаңсытады, содан кейін таяқпен басына соққы беруге және кейін қуыру үшін қапқа салуға болады.

Бастапқы оқиға

1948 жылдың тамыз айының соңында басталатын оқиғада Лиль Абнер тыйым салынған "Шмуондар аңғарына" кіргенде шмуоларды табады. Әбнерді жардан төменге, аңғарға лақтырады, оған сөйлегенде аңғарды күзету міндеті жүктелген "үлкен қыз". Сол жерде, шмуоларды бағып жүрген, жалаңаш, қалың сақалды қарттың қарсылығына қарамастан, Әбнер ерекше және сүйкімді жаратылыстармен достыққа түседі. "Шмуолар", - деп ескертеді қарт кісі, "әлемдегі адамзатқа ең үлкен қауіп!" "Олардың жамандығынан ба?" - деп сұрайды кішкентай Абнер. "Жоқ, ақымақ", - деп жауап береді ол. "Олардың тым жақсы болғандықтарынан!". Олардың құнын білгеннен кейін ("Егер олар болса, ешкім еңбек етпейді!"), Абнер шмуоларды аңғардан шығарып, олар Догпачта және одан кейін бүкіл әлемде сенсация тудырады. "Шошқа патшасы" Дж. Рорингхэм Фэтбек сияқты өнеркәсіп басшылары барлық тауарлардың сатылымы төмендегенін байқап, 1929 жылғы Уолл-стрит құлауын еске түсіретін суреттер сериясында "Шмуо дағдарысы" басталады. Фэтбектің бұйрығымен, жемқор жоюшы "Шмуоцид отрядына" шмуоларды түрлі қару-жарақтармен жоюға бұйрық береді, бұл масқара және күлкілі графикалық түрде бейнеленеді, сонда Лиль Абнер жою отрядының "өкіметіне" адасқандықтан сәлемдеседі. Шмуолар жойылғаннан кейін, Догпачтың ашкөз дүкеншісі Жүректі Жұмсақ Джон шіріген ет пен өнімдерін көрсетіп, күліп отырады: "Енді олар азып-тозып, маған өмірлік қажеттіліктері үшін сұранып келеді! Бұрын бағаларыма шағымданған еді! Жаңаларын көргенше күте тұрыңыз!". Жоюшы оны құттықтайды. Бірақ Әбнер екі шмуоны - "ұлды" және "қызды" жасырын түрде сақтап қалғаны көп ұзамай белгілі болады. Догпачтың тумасы болғандықтан, еркек шму жыл сайынғы Сейди Хокинс күні жарысында қыз шмудан қашуға тиіс. (Шмуолар көбінесе гендерлік бейтарап ретінде бейнеленеді, бірақ Капп осы эпизодта комедиялық сюжеттік бұрылысқа мүмкіндік беру үшін бұл мәселені айналып өтеді.) Ол оны ұстағанда, жарыс ережелеріне сәйкес, олар "Неке қиюшы Сэм" арқылы үйленеді (олар оған он жұмыртқа, екі фунт май және шоколадты глазурьмен алты кекпен "төлейді" - Сэмтің 1948 жылы шамамен 98 центқа бағалаған барлық нәрсе). Шмуолар отбасының саны артып, соңғы рет Шмуолар аңғарына қарай қайтып бара жатқанда көрінеді. 1948 жылдың Рождествосына дейін аяқталған бұл эпизод қоғамның жағдайына жасалған түсініктеме ретінде де, әлемдегі барлық жақсылық пен тазалықты бүлдіретін ашкөздік пен жемқорлықтың классикалық аллегориясы ретінде де үлкен танымаллыққа ие болды. Шмуо күтпеген ұлттық сенсация тудырып, ірі лицензиялық құбылысқа жол ашты. "Лиль Абнер" фильміндегі кейінгі аз ғана эпизодтарда шмуолар АҚШ әскерімен де ұлттық қауіпсіздікке қауіп ретінде танылды.

Этимология

Капптың "шмуо" сөзінің шығу тегі ондаған жылдар бойы ғалымдардың тілдік зерттеу тақырыбы болды. Shmoo-ның жұқа жамылған фалликалық символ екені жөнінде болжамдар айтылды, ал атаудың идиш тіліндегі "schmuck" (schmo) сөзінен шыққандығы туралы пікірлер бар, ол "еркек жыныс мүшесі" немесе "ақымақ, жек көрінетін адам" деген мағынаны білдіреді (Джонс Хопкинс университетінен Артур Аса Бергер және Аллан Х. Орик). Бұл - Лил Абнерге енген идиш жаргонының көптеген нұсқаларының бірі. Оқиғаның маңызды түйінін аша отырып, Ал Капп Шмуоның жердің шексіз байлығын, оның барлық құнарлылығын – мәнінде, Табиғат Ананың өзін бейнелейтінін жазды. Лил Абнердің сөздерімен айтқанда: "Шмуостар ойдан туған емес. Бүкіл жер – біртұтас!"

Талдау

Шму, кез келген сауатты адам білуі керек, тарихтың ең жарқын утопиялық сатираларының бірі болды. «Балтимор Сан» газеті, 2002 жыл.

«Капп Шму туралы эпикалық туындыларындағы аллегориялық шеберлігін көрсетеді, кейін – Кигмилер туралы да осыны айтуға болады», – деп жазды комикстер тарихшысы Джерри Робинсон («Комикстер: Комикстер өнерінің суреттелген тарихы», 1974). «Шмулар – әлемдегі ең жайлы тіршілік иелері, адамның барлық қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Олар құнарлылық туралы миф сияқты, тым көп көбейіп, экономиканы құртумен қауіптендірді, тіпті біз білетін батыс өркениетін, соңында қоғамның өзін де құртуға айналдыруы мүмкін еді». Сырттай қарағанда, Шму туралы оқиға – адамдарға пайда келтіруден басқа тілектері жоқ, мейірімді жаратылыс туралы. Бастапқыда Капп кез келген сатирикалық ниетін жоққа шығарды немесе талқылаудан жалтарды («Егер Шму сәйкес келсе», – деп мәлімдеді ол, «оны киіңіз!»), бірақ көпшілік оның ақылды тұжырымдарын пайдаланғанын байқады. Оқиғаның әлеуметтік, этикалық және философиялық маңызы бар, ол 21 ғасырда да талдауға шақыруда. Өмірінің соңына дейін Капппен Шму оқиғасының мәні туралы сұрақтарсыз сұхбаттасу өте сирек болды. Мифтік әңгіме әдейі ирониялық нотамен аяқталады. Шмулар ресми түрде қауіп деп жарияланып, жүйелі түрде аңға алынып, қырқылады, себебі олар «бизнеске зиянды» деп есептелді. Көптеп көшірілген сюжет желісі – суық соғыстың басында түрліше түсіндірілген теңеу болды. Ал Каппқа тіпті радиоға шақырып, социалист Норман Томаспен Шмудың заманауи капитализмге тигізетін әсері туралы пікір алмасуға ұсыныс жасалды. «Ол шыққаннан кейін оң және сол жақтан Шмуға шабуылдар жасалды», – деді баспагер Денис Китчен. «Коммунистер оның социализм мен марксизмді мазақтайтынын ойлады. Оңшылдар оның капитализмді және американдық өмір салтын мазақтайтынын ойлады. Капп екі жақтан да сынға ұшырады. Ол үшін бұл адам табиғаты туралы саяси емес, моральдық оқиға болды. Менің ойымша, [Шму] – гениальдылықтың бір жарқылы. Ол гений еді, оған күмән жоқ».

Қабылдау

Шму бүкіл Солтүстік Америкада жүздеген "Шму клубтарының" құрылуына себеп болды. Кейптің ойлап тапқан Сади Хокинс биі идеясын барлық елде кең таралған дәстүрге айналдырған колледж студенттері де Шмуға қызығушылық танытты. Бір университет, Бриджпорт университеті, тіпті 1949 жылдың басында "Шмуды дамыту үшін американдық қоғамды" құрды.

Лицензия беру тарихы

Әрине, оны тым көп саудаланды. Менің ойымша, тіпті шму-кенепті орындықтары да болған еді. Ал Кэпп, карикатурашы PROfiles #37, 1978 жылғы наурыз. Кэпптің «Кішкентай Абернерде» Шмуды таныстыруынан кейін күтпеген және дерлік бұрын-соңды болмаған соғыстан кейінгі тауарлық құбылыс орын алды. 1949 және 1950 жылдары шмулар кенеттен барлық жерде пайда болды – Time журналының мұқабасында да. Олар Time International бөлімінде («Экономика» тақырыбы бойынша) жарты бетке жуық жарияланды. Сондай-ақ, Newsweek, Life, The New Republic және көптеген басқа басылымдар мен газеттерде маңызды мақалалар жарық көрді. Бірден, Life журналының айтуынша, «АҚШ Шмуға тәуелді болды!»

Ойыншықтар мен тұтыну өнімдері

Шму куклдары, сағаттар, әшекейлер, құлаққаптар, қабырға қағазы, балық аулауға арналған жалқаулар, ауа тазартқыштар, сабын, балмұздақ, үрленуші шарлар, күлқоймалар, ойыншықтар, ойындар, Хэллоуин маскалары, тұздықтар мен бұрыш шайқағыштар, жапсырмалар, белгішелер, стақандар, ақша сақтау құтылары, құттықтау карточкалары, гүлдандықтар, галстуктер, сүйкеулер, белбеулер, перделер, қаламдар және басқа да Шму керек-жарақтары өндірілді. Балтимордағы киім фабрикасы «Шмуоверлдер» қоса алғанда, Шму киімдерінің толық желісін шығарды. 1948 жылы адамдар «Шму Румба» мен «Шму Полька» билеріне биледі. «Шму деген не?» және «Құтты болсын, Шму жылы!» сияқты тіркестер арқылы Шму күнделікті тілге енді. Жергілікті өндірушілердің 75 компаниясынан лицензия алған шамамен жүзге жуық Шму өнімдері бір жыл ішінде өндірілді, олардың кейбіреулері бес миллион данадан астам сатылды. Бір жылдың ішінде Шму тауарлары 1948 долларымен 25 миллион доллардан астам сату көлемін құрады (қазіргі шақта бұл сома шамамен миллион долларға тең). Бұрын мұндай жағдай болған емес. Қазіргі мәдени құбылыстармен салыстыру сөзсіз. Бірақ қазіргі уақыттағы қызулықтар көбінесе ірі медиа корпорациялардың ауқымды маркетингтік кампанияларының нәтижесінде туындайды және көбінесе жастар нарығына бағытталған. Шму құбылысы бірден, спонтанды түрде және тек карикатурист Аль Капптің күнделікті комикстерінен пайда болды және ол барлық жастағы американдықтарға кеңінен ұнады. 1948 жылғы түпнұсқа Шму әңгімесін 40 миллион адам оқыды, ал Шмудың үлкен табысынан кейін Капптің оқырмандары шамамен екі есеге артты. |Денис Кичен

Шму өте танымал болғандықтан, тіпті 1949 жылы АҚШ Қаржы министрлігі шығарған Балалар үнемдеу облигациясының символы ретінде Уолт Диснейдің Микки Маусын ығыстырды. Реттік құжат Капптың кейіпкерімен түрлі-түсті бейнеленді және АҚШ Федералды үкіметі 16 миллион долларлық жарнамалық бюджетпен насихатталды. Сол кездегі бір мақалада Шму «сақтанушылық, адалдық, сенім, міндет, шындық және ақылдылық халыққа көмектесуге жиналады» делінген. Аль Капп президент Гарри С. Трумэнмен бірге облигациялардың ашылу салтанатына қатысты.

Комикстер және қайта басып шығарулар

"Шмуоның өмірі мен дәуірі" (1948) – түпнұсқалық тізбектің қағаздық жинағы, Simon & Schuster үшін бестселлер болды және әдебиеттік сыншылардың назарына іліккен алғашқы комикс кітабы болды. Шағын қалалардағы журнал тіректеріне таратылып, жарық көрген алғашқы жылының өзінде 700 000 дана сатылды. Ол Дуайт Эйзенхауэрдің "Еуропадағы крест жорығы" (сол кездегі тағы бір маңызды жарияланым) сияқты бүкіл ел бойынша талқыланды. Алғашқы кітап және оның жалғасы "Шмуоның оралуы" (1959) содан бері бірнеше рет қайта басылды – соңғы рет 2002 жылы, әрқашан жоғары сатылым көрсеткіштерімен. Комикс тарихшысы және "Ли'л Абнер" сарапшысы Денис Китчен жақында 1949 және 1950 жылдардағы барлық бес түпнұсқа "Шмуо" комикстерінің толық жинағын редакциялады. Кітап 2008 жылы Dark Horse Comics баспасынан шықты. 2011 жылы Китчен Dark Horse үшін "Шмуо" кейіпкерінің газеттік комикстердегі тарихы, коллекциялық заттар мен естеліктерге арналған тағы бір томды шығарды.