Кіріспе

Арыстан мен жолбарыстың будандастығы – лигер, бұл ер арыстанның (Panthera leo) және жолбарыстың (Panthera tigris) ұрпағы. Лигердің ата-анасы бір туыс топқа жатады, бірақ түрлері әртүрлі. Лигер тигоннан (еркек жолбарыс пен арыстанның будандастығы) ерекшеленеді және қазіргі кездегі белгілі барлық мысықтардың ішінде ең ірісі болып табылады. Олар жүзуді ұнатады, бұл жолбарыстарға тән қасиет, және арыстандар сияқты өте әлеуметтік. Ерекше айта кетерлігі, лигерлер көбінесе ата-ана түрлерінің екеуінен де үлкен болады, тигоннан айырмашылығы.

Тарих

Арыстан мен жолбарыстың будандарының тарихы кем дегенде 19 ғасырдың басында Үндістанда басталған. 1798 жылы Этьен Джефруа Сент-Иларе (1772–1844) арыстан мен жолбарыстың ұрпағынан түсті сурет жасады. "Лигер" атауы, арыстан және жолбарыс сөздерінің біріктірілуінен пайда болған, 1930 жылдары қолданыла бастады. "Лигр" сөзі әйел лигерді атау үшін қолданылады, "жолбарыс" сөзінің үлгісімен. 1825 жылы Г. Б. Уиттакер 1824 жылы туған лигер балаларының гравюрасын жасады.

1935 жылы Оңтүстік Африкадағы Блумфонтейн зоологиялық бағында екі ұрықтан төрт лигер өсірілді. Олардың үшеуі, бір еркек және екі әйел, 1953 жылға дейін тірі болды. Еркек лигердің салмағы зор болды және толық бойы жеткен еркек арыстаннан иық тұсында 45 см биік болды. 1948 жылы LIFE журналы Солт-Лейк-Ситидегі Хогл зоопаркында дүниеге келген "Шаста" атты лигердің суретін жариялады. Оның (болашақ) ата-анасы көршілес камералардың торлары арқылы мұрынды сүртісіп, бірге тұруға рұқсат алған. Екі фунт салмақты бала "анасынан мүлдем назарсыз қалды, бірақ зоопарк директоры оны үйге алып барып өсірді, кейін ата-анасының (жеке) камераларының қарсысындағы камераға зоопарққа қайтарды. Бүгінде лигерлер тигондарға қарағанда жиі кездессе де, Джеральд Айлс "Үйдегі зоопарк" (1961) кітабында былай деп жазды: "Мен лигерді, арыстан мен жолбарыстың будандасуынан алынған гибридті ешқашан көрмегенімді айтуым керек. Олар тіпті тигондардан да сирек кездеседі".

Сыртқы келбеті

Лигердің арыстандай қоңыр түсті фонында жолбарыс сияқты әлсіз жолақты үлгісі болады. Сонымен қатар, ол ата-анасынан розетка тәрізді белгілер мұраға алады (арыстанның балалары розеткалы болады және кейбір ересектер әлсіз іздерді сақтайды). Бұл белгілер қара, қоңыр немесе құм түсті болуы мүмкін. Фондық түсі сәйкесінше қоңыр, құмды немесе алтын түсті болуы мүмкін. Жолбарыстар сияқты, кері көлеңкелеудің мысалы ретінде, бауыры сарғыш болады. Нақты үлгі мен түс ата-анасының қандай түрге жататындығына және ұрпақтағы гендердің қалай өзара әрекеттесетініне байланысты қалыптасады. Ақ жолбарыстар арыстандармен шағылыстырылып, "ақ" (іс жүзінде, ақ-алтын) лигерлерді тудырады. Теориялық тұрғыдан алғанда, ақ жолбарыстарды ақ арыстанмен будандастыру арқылы ақ, өте сарғыш немесе тіпті жолақсыз лигерлерді алуға болады. Қара лигерлер болмайды. Меланистік жолбарыстардың өте аз саны тіркелген, олардың көпшілігі нағыз меланизмге емес, шамадан тыс белгілерге (псевдомеланизм немесе аббунизм) байланысты; қара арыстандар туралы ешқандай хабарлама расталмаған. Көк немесе мальтий жолбарыстары, басы артық, қазір жоқ болуы мүмкін, сондықтан сұр немесе көк лигерлердің тууы дағдысыз. Лигердің ақ болуы мүмкін, бірақ бұл өте сирек кездеседі. Бірінші ақ лигер 2013 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Каролина штатының Мертл-Бич қаласындағы Мертл-Бич сафариінде ақ ер арыстан мен ақ әйел жолбарыстан дүниеге келді.

Өлшемі мен өсуі

Лигер көбінесе әлемдегі ең үлкен мысық деп есептеледі, олардың ұзындығы тіпті ірі еркек арыстан мен жолбарыстарға да тең. Импринтингтелген гендер лигерлердің ірі денесіне әсер ететін фактор болуы мүмкін. Бұл – ата-анадан мұраға алған гендер, олар кейде гибридтік өсу мәселесінде рөл атқарады. Мысалы, кейбір ит тұқымдарының араласуында тек анасынан мұраға алғанда ғана экспрессияланатын гендер, жас төлдердің ата-ана тұқымдарынан гөрі ірірек өсуіне себеп болады. Мұндай өсім аталық тұқымдарда байқалмайды, себебі осындай гендер әдетте тиісті тұқымның анасынан мұраға алған гендермен «нейтралданады». Басқа да ірі мысық гибридтері сондай мөлшерге жете алады; еркек арыстан мен әйел тигонның сирек кездесетін гибриді – лигон, лигермен шамамен бірдей, ал Кубанакан (Үндістандағы Алипор зообағында) деген еркек лигер одан да ірі болған. Бұл екінші буын гибридтерінің өте сирек кездесуі олардың лигерден үлкен немесе кішкентай екенін анықтауды қиындатады. Кейде гормоналдық мәселелерге байланысты лигерлер өмір бойы өсе береді деп қате пікір қалыптасады. Бірақ, олар жас кезінде күрт өсіп, толық ересек мөлшеріне жету үшін көбірек уақыт қажет болуы мүмкін. Арыстан мен жолбарыстағыдай, алты жастан асқан лигерлерде иық биіктігі мен дене ұзындығының одан әрі өсуі байқалмайды. Ер лигерлердің тестостерон деңгейі ересек еркек арыстанға шамамен тең болғанымен, Холдейн ережесіне сәйкес азооспермиялық. Сонымен қатар, әйел лигерлер де ірі денеге ие болуы мүмкін, орташа салмағы шамамен және ұзындығы шамамен жетеді, және көбінесе өнімді. Ал пумапардтарда (пума мен барс гибридтерінде) дененің кіші болуы байқалады. Лигерлер шамамен тарихи Смилодон популятор мен американдық арыстанның мөлшерімен бірдей.

Жазбалар

Геркулес, ең ірі семіз емес лигер, Гиннес рекордтар кітабында Жер бетіндегі ең үлкен тірі мысық ретінде танылған, салмағы шамамен 450 кг. Геркулес 2005 жылы, үш жасқа толғанда және оның салмағы одан да көп болғанда Today Show, Good Morning America, Anderson Cooper 360, Inside Edition бағдарламаларында және Maxim журналында көрсетілген. Висконсин штатындағы Корольдер аңғарындағы жануарлар қорығында Нок есімді еркек лигер болған, ол 360 кг-нан асса. Салыстыру үшін, тұтқында ұсталатын арыстан мен жолбарыстың рекордтық салмағы 300 кг-дан кем.

Денсаулық және ұзақ өмір сүру

Лигерлердің өмір сүру ұзақтығы әдетте 13-18 жылды құрайды, бірақ кейде олар 20 жасқа дейін де өмір сүруі мүмкін. Шаста есімді лигрица 1948 жылдың 14 мамырында Солт-Лейк-Ситидегі Хогл зообағында дүниеге келді және 1972 жылы 24 жасында қайтыс болды. Висконсин штатындағы бір нысандағы Ноук есімді лигер 2007 жылы 21 жасында өлді. Panthera гибридтері гибрид емес жануарларға қарағанда жарақаттану және неврологиялық ауруларға бейімдеушіліктері жоғары. Бұл әрқашан осылай бола бермейді, бірақ лигерлер мен тигондар денсаулық мәселелеріне тап болуы мүмкін. Лигерлерде ағзалардың жұмысы бұзылуы, неврологиялық кемістіктер, сүйексіздік, қатерлі ісік және артрит сияқты жағдайлар тіркелген.

Ұрықтық

Гибридтік ірі мысықтардың аналықтарының өнімділігі көптеген гибридтерде жақсы дәлелденген. Бұл Холдейн ережесімен сәйкес келеді: жынысы жыныстық хромосомалармен анықталатын жануарлардың гибридтерінде, егер екі жыныстың біреуі болмаса, сирек кездесетін немесе сүйексіз болса, ол гетерогаметтік жыныс болады. Осылайша, еркек лигерлер сүйексіз, ал әйел лигерлер өнімді. Лигерлер мен тигондар бұрын толығымен сүйексіз деп есептелді. Алайда, 1943 жылы Мюнхендегі Хеллабрунн зообағында он бес жасар арыстан мен аралдық жолбарыстың араласып туған баласы арыстанмен сәтті жұптастырылды. Аналық баланың денсаулығы нашар болғанымен, оны ересекке дейін өсірді. 2012 жылдың қыркүйегінде Ресейдің Новосибирск зообағы лигер анасы мен арыстан әкесінен туған "лилигер" дүниеге келгенін хабарлады. Баланың аты Киара деп қойылды.

Бастауыш түрлердің бір мезгілде пайда болуы

Тигон сияқты лигер де тек тұтқында өмір сүреді. Тарихи тұрғыдан Азия арыстаны мен Бенгал жолбарысы кейбір Азия елдерінде бірге кездескен, сондай-ақ еркек арыстанның тайғырмен жұптасуы немесе жабайы табиғатта лигерлердің болуы туралы әңгімелер бар. Каспий жолбарысының ареалы Иранның солтүстігі және Анатолияның шығысы сияқты жерлерде арыстанның ареалымен қабаттасқан.

Жануарлар дүниесі саясаты

АҚШ шамамен 30 лигерге ие, бұл ең көп көрсеткіш. Қытайда шамамен 20 лигер бар. Әлемнің бірнеше елінде олардың аз ғана саны кездеседі, бірақ дүние жүзінде 100-ден аспайды деп есептеледі. Жануарлар құқығын қорғайтын белсенділер мен ұйымдар лигерлерді және басқа Panthera гибридтерін өсіруге қарсы шығып, олардың денсаулық проблемаларының оларды жаратуды әдепсіздік деп санайтынын айтады. Осындай әдепсіздік туралы мәлімдемелерге қарамастан, кейбір лицензиясы жоқ зоопарктар лигерлерді пайда табу үшін әлі де өсіруде.