Ядролық қару таралуын бақылау режимі және Ядролық жеткізушілер тобы

Кіріспе

Көпжақты экспортты бақылау режимі

Ядролық жеткізушілер тобы (NSG) – ядролық қаруды өндіруге пайдаланылуы мүмкін материалдар, жабдықтар және технологиялардың экспортын бақылау арқылы ядролық қару таралуының алдын алуға тырысатын ядролық жеткізуші елдердің көпжақты экспортты бақылау режимі және тобы. Ол 1975 жылдың қарашасында алғаш рет өтті. Тесттер қару-жараққа арналмаған кейбір ядролық технологияны қару-жарақ әзірлеуге оңай түрлендіруге болатынын көрсетті. Ядролық қаруды таратпау шартына (NPT) қол қойған елдер ядролық жабдықтар, материалдар немесе технологиялардың экспортын одан әрі шектеу қажеттігін түсінді. Тағы бір артықшылығы – Франция сияқты ҰЯШ (IAEA) және Зангер комитетіне мүше емес елдерді де қатыстыруға мүмкіндік болды. 1975 жылдан 1978 жылға дейін Лондонда өткен бірнеше кездесулер экспорт бойынша нұсқауларға келісімге келді; олар Халықаралық атом энергиясы агенттігі (IAEA) тарапынан INFCIRC/254 (негізінен Зангердің «Триггер тізімі») ретінде жарияланды. Тізімдегі тауарлар тек ядролық қарусыз мемлекеттерге Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (IAEA) сақтық шараларына келісім болған жағдайда немесе қауіпсіздікке қатысты ерекше жағдайлар болғанда ғана экспортталатын болды. «Лондон клубы» атауы Лондонда өткен кездесулер сериясына байланысты болды. Ол сондай-ақ «Лондон тобы» немесе «Лондон жеткізушілер тобы» деп те аталады. NSG 1991 жылға дейін қайта жиналған жоқ. «Триггер тізімі» 1991 жылға дейін өзгеріссіз қалды, бірақ Зангер тізімі үнемі жаңартылып отырды. Бірінші шығанақ соғысынан кейін Ирактың қару-жарақ бағдарламасы туралы ақпараттар «екі мақсатта қолданылатын» жабдықтардың экспортын қысқартуға әкелді. 1978 жылдан бері алғаш рет 1991 жылдың наурыз айында Гаагада өткен кездесуде жиырма алты қатысушы үкімет 1992 жылы «Екі мақсатта қолданылатын тізім» ретінде жарияланған өзгерістерге, сондай-ақ бастапқы тізімді Зангер тізімінің соңғы жаңартуларымен сәйкес етуіне келісті.

Үндістан

2010 жылдың қарашасында Үндістанға мемлекеттік сапар барысында АҚШ президенті Барак Обама АҚШ-тың Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына, Вассенаар келісіміне, Австралия тобына және зымырандық технологияны бақылау режиміне "кезең-кезеңмен" қатысуын, сондай-ақ осы мақсатта режимге қатысу шарттарының дамуын ынталандыруды "осы режимдердің негізгі принциптерін сақтаумен үйлесімді" деп жариялады. 2010 жылдың желтоқсанында Үндістанға келген Франция президенті Саркози елдерінің Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына қосылуын қолдайтынын мәлімдеді. Ұлыбритания Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына кіруін ұзақ жылдардан бері қолдап келеді. 2015 жылдың қаңтарында Үндістанға жасаған сапарында Обама Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына мүше болуға дайын екенін айтты. Ресей президенті Владимир Путин де Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына кіруіне толық қолдау білдірді. Швейцария 2016 жылдың 6 маусымында премьер-министр Модидің Женеваға сапары кезінде 48 мүшелі топқа қатысуға қолдауын жариялады. Жапония Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына қатысуына қолдау білдірді. Алайда, Қытай Пакистанның бұл топқа қабылданбағанын айтып, Үндістанның қатысуына қарсы тұрып отыр. Үндістанның Ядролық қаруды таратпау шартына қол қоймағанына байланысты Ядролық жеткізушілер тобының (ЯЖТ) мүшелігіне қарсы шыққан елдердің қатарында Жаңа Зеландия, Ирландия және Австрия болды. 17 маусымда британ премьер-министрі Дэвид Кэмерон премьер-министр Нарендра Модиге Ұлыбританияның Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына мүше болуына "қатты қолдау" білдіретінін уәде берді. 18 маусымдағы сұхбатында Ресей президенті Владимир Путин Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына кіруіне "оңтайлы" қарастыратынын айтты. 20 маусымда Канада Үндістанның қатысуымен Ядролық жеткізушілер тобының күшейе түсетінін мәлімдеді. 22 маусымда Франция Үндістанға қолдау білдіріп, Ядролық жеткізушілер тобының қалған 48 мүшесін Үндістанның атомдық бақылау органына кіруіне рұқсат беруге шақырды. Қытай Үндістанның мүшелігіне қарсы болып отыр. 2016 жылдың шілдесінде Оңтүстік Африка Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына кіруін қолдауға келісті. 2016 жылдың тамызында Түркия Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына мүше болуына қолдау білдіргенін растады. 2016 жылдың 4 қыркүйегінде Австралия Қытайдың Ханчжоу қаласында өтетін G20 саммиті алдында Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына мүше болуына қолдауын қайталады. 2016 жылдың 5 қыркүйегінде премьер-министр Нарендра Моди Аргентинаға Үндістанның ұсынысын қолдағаны үшін алғыс айтты. 2016 жылдың 17 қазанында Гоа штатындағы Бенаулим қаласында өткен БРИКС саммитінде Бразилия Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына мүше болуын ресми түрде қолдады. 2016 жылдың 26 қазанында Жаңа Зеландияның премьер-министрі Кей "Жаңа Зеландия Үндістанның мүшелігін қарастыру процесіне конструктивті үлес қоса беретінін" мәлімдеді. Польша мен Кипр 2017 жылдың сәуірінде Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына қатысуына қолдау білдірді. Германия 2017 жылдың мамырында Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына мүше болуына үміткерлігін растады. Швейцария да Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына қатысуына қолдау көрсетті. Швейцария Сыртқы істер министрлігінің өкілі Пьер Ален Эльццингер: "Біз Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына қатысуға берген өтінішін қолдаймыз және оның жаһандық қаруды таратпау жөніндегі күш-жігерін мойындаймыз" деді. Үнді-Тынық мұхиты аймағындағы жетекші держава ретінде Үндістанды сипаттаған Вашингтонның Нью-Делидегі елшісі Кеннет Джастер 2018 жылдың қаңтарында Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына қатысуына қолдау білдіргенін растады. Үндістан мен Солтүстік елдерінің бірлескен баспасөз мәлімдемесінде Солтүстік елдері Ядролық жеткізушілер тобының мүшелігіне Үндістанның өтінішін құптап, 2018 жылдың сәуір айында мүмкіндігінше тезірек оң нәтижеге жету мақсатында топта конструктивті жұмыс істеуді жалғастыруға бел буғанын растады. 2018 жылдың 16 сәуірінде Германия Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына мүше болуына қолдау білдіріп, оның Ядролық жеткізушілер тобына кіруі әлемдік экспорттық бақылау жүйесін күшейтетінін мәлімдеді. Әлемдік қаруды таратпау жөніндегі өздерінің міндеттемелерін қайталай келе, премьер-министр Конте 2018 жылдың қазан айында өткен Үндістан-Италия технологиялық саммитінде Үндістанның Ядролық жеткізушілер тобына (ЯЖТ) кіруіне Италияның белсенді қолдауын қайталады. 2019 жылдан бастап Қытай Үндістанды Ядролық жеткізушілер тобына қосудың барлық әрекеттерін тоқтатып, Ядролық жеткізушілер тобының мүшелері арасында "келісімнің жоқтығын" айтып, статус-кво сақталатынын мәлімдеді.

During a state visit to India in November 2010, U. S. President Barack Obama announced U. S. support for India's participation in the Nuclear Suppliers Group, the Wassenaar Arrangement, the Australia Group and the Missile Technology Control Regime, "in a phased manner," and to encourage the evolution of regime participation criteria to that end, "consistent with maintaining the core principles of these regimes." During a visit to India in December 2010, French President Sarkozy also expressed his country's backing for India's inclusion in Nuclear Suppliers Group. The United Kingdom has for a long time been a supporter of India's inclusion in the Nuclear Suppliers Group. During Republic Day visit of India in January 2015, Obama said that India was ready for NSG membership. Russian president Vladimir Putin has also offered unconditional support to India's entry into NSG. Switzerland also announced its backing on India's participation in 48 member group on 6 June 2016 during PM Modi's visit to Geneva, President Obama reiterated U. S. support for India's NSG membership on 8 June 2016 during PM Modi's visit to Washington DC. Japan has expressed support for India's bid for accession to the NSG. However, China is opposing India's accession citing Pakistan's non admission in the exclusive group. Other countries opposing Indian membership of the Nuclear Suppliers Group (NSG) on the basis of NPT non signatory status of India included New Zealand, Ireland and Austria. On 17 June, British Prime Minister David Cameron had assured Prime Minister Narendra Modi of the UK's "firm support" for India's NSG membership bid. In an interview on 18 June, Russian President Vladimir Putin said that he was 'positive' about India's entry into NSG. On 20 June, Canada stated that NSG will be strengthened with India's presence. On 22 June France reiterated its support to India, and urged all the other 48 members of the NSG to allow entry for India into the atomic control body. China remains opposed to Indian membership. In July 2016, South Africa agreed to back India's entry into the NSG. In August 2016, Turkey confirmed support for India's NSG membership bid. On 4 September 2016, Australia reiterated its commitment to India's bid for membership of the Nuclear Suppliers Group just ahead of the G20 summit in Hangzhou, China. On 5 September 2016, Prime Minister Narendra Modi thanked Argentina for backing India's bid. On 17 October 2016, following the BRICS summit in Benaulim, Goa, Brazil officially backed India's bid for NSG membership. On 26 October 2016, Prime Minister Key of New Zealand stated that "New Zealand would continue to contribute constructively to the process currently underway in the NSG to consider India’s membership." Poland and Cyprus backed India's NSG bid in April 2017. Germany reaffirmed India's NSG membership bid in May 2017. Switzerland also showed support for India's NSG bid. The Swiss Foreign Ministry spokesperson Pierre Alain Eltschinger said that “We support India’s application for participation in the NSG and acknowledge India’s support to global non proliferation efforts.” During the 15th RIC (Russia, India, China) foreign ministerial meeting Russia has said it continues to support India’s entry into the exclusive Nuclear Suppliers’ Group. Describing India as a leading power in the Indo Pacific region, Washington's envoy to New Delhi, Kenneth Juster reaffirmed support for India’s NSG bid in January 2018. In the joint press statement of India Nordic countries summit, The Nordic countries welcomed India’s application for membership of the Nuclear Suppliers’ Group and reaffirmed their commitment to work constructively within the Group with the aim of reaching a positive outcome at the earliest opportunity in April 2018. On 16 April 2018 Germany supported India's bid for NSG membership saying that India's inclusion into the NSG will boost the global export control system. Reaffirming their commitment to global non proliferation efforts, PM Conte reiterated Italy's support to India's intensified engagement for admission into the Nuclear Suppliers' Group (NSG) in Oct 2018 during the 24th edition of the India Italy Technology Summit. As of 2019, China has thwarted every attempt of India's inclusion into NSG and has made it clear that status quo will remain citing "lack of consensus" among NSG members.

Пәкістан

Пәкістан 2016 жылғы 19 мамырда қатысуға өтініш берді. Пәкістан ядролық қаруды таратпау шартына ешқашан қосылмаған елдердің ҰҚК мүшелігіне қатысу үшін кемсітуші емес критерийлерге негізделген тәсілді қабылдауы қажеттігін атап өтті. Пәкістанды Түркия және Қытай қолдайды. Пәкістан ҰҚК мүшелігіне қосымша қолдау алу үшін ауқымды лоббилік науқанды бастады. АҚШ Пәкістанға ашық түрде қарсылық білдірмеді, АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі Марк Тонер 2016 жылдың мамыр айында былай деді: «Олар өздерінің мүдделерін жария етті және кез келген ел мүшелікке өтініш бере алады. Біз оны консенсус негізінде қарастырамыз». Содан кейін ҰҚК 2017 жылдың маусым айында Сеул пленарлық отырысында ядролық қаруды таратпау шартына қатысушы емес мемлекеттердің ҰҚК-ға қатысуының техникалық, құқықтық және саяси аспектілері туралы талқылауды бастады. Қытай Үндістанның өтінімін де Пәкістанның өтінімімен байланыстырып, егер Үндістанға Ядролық қаруды таратпау шартына қол қоймай-ақ кіруге рұқсат берілсе, онда Пәкістанға да мүшелік беруі керек деген аргументпен оның кіруіне бірнеше рет кедергі келтірді. 2004 жылы Пәкістанның уран байыту бағдарламасын басқарған пакистандық ғалым А.Қ. Хан басқарған заңсыз сатып алу желісі ашыққа шықты. Бұл желі ядролық және екі мақсатта қолданылатын тауарлармен айналысты және Иран, Ливия және Солтүстік Кореядағы ядролық қару бағдарламаларын, сондай-ақ Пәкістанның өзіндегі бағдарламаларды қолдады, және 30-дан астам елден адамдар мен ұйымдарды қамтыды. 2004 жылы Пәкістан ядролық және биологиялық қаруларға және оларды жеткізу жүйелеріне қатысты тауарлар, технологиялар, материалдар мен жабдықтарға экспорттық бақылау туралы заң қабылдады және 2005 жылы экспорттық бақылау тізімдерін жариялады, олар үнемі жаңартылып келеді. 2018 жылдың 26 наурызында АҚШ ядролық қару таратуға қатысқандығы үшін жеті пакистандық компанияға санкция салды, бұл оның ҰҚК мүшелігіне деген ұмтылысына нұқсан келтіруі мүмкін.

Намибия

Намибия 2016 жылы ҰҚК-ға мүшелікке үміткерлік білдірді.

Үндістан мен АҚШ арасындағы ядролық келісімдегі рөлі

2006 жылдың шілдесінде АҚШ Конгресі Үндістанмен азаматтық ядролық сауданы жүзеге асыру үшін АҚШ заңнамасына түзетулер енгізді. 2008 жылғы 21-22 тамыздағы Ядролық жеткізушілер тобы (ЯЖТ) қатысушы мемлекеттерінің кездесуі, Үндістанға қатысты ерекше босату ережелері бойынша нақты шешімге келмеді. Австрия, Швейцария, Норвегия, Ирландия және Жаңа Зеландия сияқты бірнеше қатысушы мемлекеттер ұсынылған босатуда шарттардың болмауына қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. 2008 жылғы 6 қыркүйекте өткен келесі кездесуде ЯЖТ қатысушы мемлекеттері Ядролық қаруды таратпау шартына (ЯҚТШ) қол қоймаған елмен ядролық саудаға тыйым салатын қолданыстағы қағидалардан Үндістанға "таза босату" беруге келісті. ЯЖТ-ның бұл шешімі үш күнге созылған қарқынды АҚШ дипломатиясынан кейін қабылданды. Мақұлдау Үндістанның сезімтал ядролық технологиялар мен материалдарды басқалармен бөліспейтіні және ядролық қару сынақтарына қатысты өз еркімен алған тыйымын сақтайтыны туралы ресми міндеттемесіне негізделді. Бұл міндеттеме ЯЖТ отырысы барысында Үндістанның қарусыздану және ядролық қаруды таратпау саясатын баяндаған маңызды мәлімдемесінде қамтылған еді.