Кіріспе

Британдық қатты дирижабль R101 1929 жылы Британ империясының ішінде ұзақ қашықтыққа ұшуға қабілетті азаматтық дирижабльдерді дамыту мақсатындағы британдық үкімет бағдарламасы – Imperial Airship Scheme аясында салынған британдық қатты дирижабльдердің бірі болды. Ол Әуе министрлігі тағайындаған командамен жобаланып, құрылысы жүргізілді және үкімет қаржыландырған, бірақ жекеменшік жобаланған және салынған R100 дирижаблімен бәсекелесті. Салынған кезде, 731 фут (223 метр) ұзындығымен ол әлемдегі ең үлкен ұшу аппараты болды, және жеті жыл өткен соң LZ 129 Hindenburg дирижаблі ұшырылғанға дейін, сутегімен толтырылған басқа қатты дирижабль онымен шайқаса алмады. Сынақ ұшуларын өткізгеннен және көтергіштік қабілетін арттыру үшін бірнеше өзгерістер енгізгеннен кейін, оның ішінде кемені тағы бір газды қап қосу үшін 46 фут (14 метрге) ұзартудан кейін, R101 1930 жылдың 5 қазанында Францияда алғашқы халықаралық рейсі кезінде апатқа ұшырады, нәтижесінде борттағы 54 адамның 48-і қаза тапты. Қаза тапқан жолаушылардың арасында бағдарламаны бастаушы Әуе министрі лорд Томсон, жоғары лауазымды үкімет шенеуніктері және Корольдік әуе кемелері зауытының дерлік барлық конструкторлары болды. R101 апаты британдық дирижабльдерді дамытуға нүкте қойды және 1930 жылдардағы ең ірі апаттардың біріне айналды. 48 адамның қаза болуы, 1937 жылы болған Hindenburg апатында қаза тапқан 36 адамнан көп, бірақ 1923 жылы француз әскери дирижаблі Dixmude-де қаза тапқан 52 адамнан және 1933 жылы Нью-Джерси жағалауында Атлант мұхитында құлаған USS Akron дирижаблінде қаза тапқан 73 адамнан аз болды.

Өмірбаян

R101 британдық үкіметтің Ұлыбританиядан Ұлыбритания империясының ең алыс аймақтарына, соның ішінде Үндістан, Австралия және Канадаға жолаушылар мен пошта тасымалын қамтамасыз ету мақсатымен әуе кемелерін дамытуға бағытталған бастаманың бөлігі ретінде салынды, себебі сол кездегі қашықтықтар ауыр ұшақтар үшін тым үлкен еді. 1922 жылғы Берни жобасы британ үкіметінің қолдауымен Vickers компаниясының құрылған еншілес мекемесі арқылы азаматтық дирижабльді дамыту бағдарламасын жүзеге асыруды ұсынды. Бұл жобаға Әуе министрлігі қолдау көрсетті, олар Үндістанда әуе кемелерінің санын арттыруды және база құруды қалады. Әскери-теңіз министрлігі өте тапшы болған жеңіл крейсерлердің бір бөлігінен бас тартатынын мәлімдеді. Алайда, премьер-министр Ллойд Джордж үкіметі Берни жобасын қолдауға қарсы шешім қабылдады. 1923 жылғы жалпы сайлау нәтижесінде Рамзи Макдональдтың Лейбористік үкіметі билікке келген соң, жаңа Әуе министрі лорд Томсон Берни жобасының орнына Империялық әуе кемесі жобасын жасады. Бұл жоба екі тәжірибелік дирижабль салуды көздеді: біріншісі, R101, Әуе министрлігінің тікелей басшылығымен жобаланып, құрылысы жүргізілуі керек еді, ал екіншісі, R100, Vickers компаниясының еншілес мекемесі – Airship Guarantee Company компаниясымен белгілі бір сомаға келісімшарт бойынша салынды. Олар тиісінше «Социалистік әуе кемесі» және «Капиталистік әуе кемесі» деп аталды. Екі дирижабльді салудан өзге, Империялық әуе кемесі жобасы дирижабльдерді пайдалану үшін қажетті инфрақұрылымды құруды қамтыды; мысалы, Кардингтон, Исмаилия, Карачи және Монреальде пайдаланылатын нығыздау мачталарын жобалау және салу қажет болды, сондай-ақ метеорологиялық болжамдар желісі кеңейтіліп, жақсартылды. Әуе кемелерінің техникалық талаптарын Әуе министрлігінің комитеті әзірледі, оның құрамында эскадрилья басшысы Реджинальд Колмор және подполковник В. К. Ричмонд болды, олардың екеуі де әуе кемелерімен мол тәжірибе жинаған, көбінесе қатаң емес конструкциялы дирижабльдермен жұмыс істеген еді. Олар кемінде бес миллион куб футт (140 000 м³) сыйымдылығы бар және 90 тоннадан аспайтын тұрақты конструкциялық салмағы бар, шамамен 62 тонналық «қосымша көтергіштік» беретін дирижабльдерді талап етті. Бұл шамамен 40 адамнан тұратын экипажға, сондай-ақ жүктің және су балластың 20 тоннаға жуық жүгін қамтамасыз ететін, 42 тонна отын мен жолаушы жүгіне мүмкіндік берді. 100 жолаушыға арналған орын және 57 сағаттық ұшуға арналған отын бактары қарастырылды, сондай-ақ тұрақты круиздік және ең жоғары жылдамдықтар белгіленді. Соғыс уақытында дирижабльдер 200 сарбазды немесе бес паразиттік истребитель ұшағын тасымалдауға қабілетті болуы керек еді. Vickers компаниясының жобалау тобын Барнс Уоллис басқарды, ол қатты конструкциялы дирижабльдерді жобалауда мол тәжірибе жинаған және кейіннен Веллингтон бомбалаушысының геодезиялық құрылымымен және секіруші бомбамен әйгілі болды. Оның бас көмекшісі («Бас есептеуші»), Невил Шут Норвегия, кейіннен романшы Невил Шут ретінде танымал болды, екі дирижабльдің жобалануы мен құрылысы туралы 1954 жылғы автобиографиясында, «Слайд ережесі: Инженердің өмірбаяны» кітабында баяндады. Шут Норвегияның кітабы R100-ді прагматикалық және консервативті жоба ретінде, ал R101-ді экстравагантты және тым амбициялық деп сипаттайды, бірақ екі жобалау тобының болу мақсаты әртүрлі тәсілдерді сынау болды, R101 мақсатты түрде қолданыстағы технологияның шектерін кеңейтуге бағытталған. Шут Норвегия кейіннен R101 командасына қатысты көптеген сын-пікірлерінің негізсіз екенін мойындады. Өте оптимистік кесте жасалды, үкімет салынған R101 құрылысын 1925 жылдың шілдесінде бастап, келесі шілдеде аяқтауды жоспарлады, ал 1927 жылдың қаңтарында Үндістанға сынақ ұшу жоспарланған. Алайда, қажетті кең ауқымды тәжірибелер R101 құрылысын 1927 жылдың басына дейін кешіктірді. R100 құрылысы да кешіктірілді, және екеуі де 1929 жылдың соңына дейін ұшпады.

Жобалау және әзірлеу

Барлық әуе кемелері бағдарламасы әуе кемелерін дамыту директоры (DAD) – топ капитаны Перегрин Феллоуздың басшылығымен жүргізілді, ал Колмор оның орынбасары болды. Литенант-полковник Ричмонд дизайн директоры болып тағайындалды: кейін ол «Әуе кемелерін дамыту (техникалық) директорының көмекшісі» деп аталды. Екі әуе кемесінің де барлық операциялық мәселелеріне жауапты ұшу және оқу директоры майор Г. Х. Скотт болды, ол салынған теңіз мачталарының дизайнын жасады. Жұмыс Кардингтон, Бедфордширдегі Корольдік әуе кемелері жұмыстарында жүргізілді, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Short Brothers компаниясымен салынған және тұтқынға алынған неміс әуе кемелерінің соңғы үлгілерін көшіру және жақсарту үшін Адмиралтействомен пайдаланылған. 1919 жылы жұмыс мемлекеттік меншікке берілді, бірақ R38 жоғалғаннан кейін (ол кезде ZR2 ретінде АҚШ-қа берілу процесі жүріп жатқанда), әскери дирижабльді дамыту тоқтатылды және күтім мен техникалық қызмет көрсетуге қойылды. R101 Ұлттық физикалық зертхананың (NPL) кең ауқымды зерттеулер мен сынақ бағдарламасын аяқтағаннан кейін ғана салынуы тиіс болды. Осы бағдарлама аясында Әуе министрлігі R33 ұшағын жөндеу және ұшыру шығындарын қаржыландырып, үлкен әуе кемесінің конструкциялық жүктемелері мен ағын жағдайлары туралы деректер жинады. Екі әуе кеме де бұрынғы үлгілерден айырмашылығы, созылған тамшы тәрізді пішінге ие болды. Аэродинамикалық дамуға жауапты Хилда Лион бұл пішіннің ең аз қарсылық күшін тудыратынын анықтады. Қауіпсіздік басты мәселе болды және ол қозғалтқыштарды таңдауға маңызды әсер етті. Бастапқы шешімге сәйкес, негізгі конструкция дуралумин сияқты жеңіл қорытпалардан гөрі көбінесе тот баспайтын болаттан жасалды. Негізгі конструкцияның дизайнын Кардингтон мен Боултон мен Пол ұшақ өндірушісі бөлісті, олар болатты пайдалануда мол тәжірибеге ие болды және болат лентадан конструкциялық бөлімдер жасаудың жаңа әдістерін әзірледі. NPL берген деректерге сүйене отырып дайындалған жобалық жобаға сәйкес, Кардингтон стресстік есептеулерді жүргізді. Бұл ақпарат кейін металл конструкциясын жобалаған Дж. Д. Норт пен оның командасына берілді. Жеке арқалықтарды Норвичтегі Боултон мен Пол жасап шығарды және Кардингтонға жеткізіп, оларды бір-біріне бұрастырды. Бұл алдын ала құрастырылған конструкция схемасы өндіріс толеранттылығын талап етті және толыққанды сәтті болды, өйткені R101 ақырында кеңейтілген оңайлық осыны көрсетеді. Металл конструкциясы үшін келісімшартқа қол қойылмас бұрын, Cardington-да 15 жақты көлденең сақиналық шеңберлер мен жалғаушы бойлық арқалықтардан тұратын толық бөлім құрастырылды. Жиналғаннан кейін жүктемелік сынақтардан өткеннен кейін, жеке арқалықтар жойылғанға дейін сыналып көрді. Ұшақ корпусының құрылымы жаңашылды болды: бұрынғы әуе кемелерінің сақина тәрізді көлденең қаңқалары орталық хабта кездесетін радиалды сымдармен бекітілді, бірақ R101-де мұндай бекіту болған жоқ, қаңқалар өздері жеткілікті қатты болды. Алайда, бұл конструкция қаптамаға қарай созылуына және газ қалталарының көлемін шектеуге әкелді. 1924 жылы әуе кемелерінің қауіпсіздігі жөніндегі комитет жасаған ережелер салмақты бағалау үшін әуе кемелерінің беріктігі туралы сол кездегі қолданыстағы ережелерге негізделген. Алайда, 1924 жылдың соңында Әуе министрлігі инспекциясы әуе кемелерінің қауіпсіздік стандарттары үшін жаңа ережелерді енгізді және осы әлі әзірленбеген ережелерге сәйкестік әрбір әуе кемесі үшін жеке ерекшеліктерде нақты айтылды. Бұл жаңа ережелер барлық көтергіш жүктемелерді бойлық арқалықтар арқылы емес, тікелей көлденең қаңқаларға беруді талап етті. Бұл шешімнің мақсаты Zeppelin жобалау кеңсесінің қазіргі тәжірибесі сияқты эмпирикалық жинақталған деректерге сүйенудің орнына, шеңбердің қысымын толық есептеуді қамтамасыз ету болды. Осы ережелердің салмаққа әсерінен екі команда да газ қалталарын пайдаланудың жаңа жүйесін жасауға мәжбүр болды. Майкл Роптың R101 патенттелген «парашют» газ қалтасын пайдалануы қанағаттанарлық емес болып шықты, ол қалталардың әсіресе жаман ауа райында шамадан тыс қозғалуына мүмкіндік берді. Бұл газ қалталарының конструкцияға соғылып, матаға тесіктер жасауына әкелді. Тағы бір салдары – R100 және R101 екі жақта да стресстік есептеулерді жеңілдету үшін бойлық арқалықтардың салыстырмалы түрде аз саны болды. R101 көп бөлігін жабысқақсыз матаны орнына байлап, содан кейін оны қысқарту үшін мата қолданбаудың орнына, алдын ала жабысқан мата панельдерін пайдаланды. Жабысқақ мата бастапқыда қанағаттанарлық емес еді, панельдер ылғалдылықтың өзгеруіне байланысты әуе кемесі тікұлақтан шықпас бұрын жарылды. Басқа да жаңашыл дизайндық ерекшеліктер болды. Бұрынғыда балласт контейнерлері былғары «шалобар» түрінде жасалған, және шалобардың бір жолына бақылау кабинасынан кабель арқылы ашылатын тесік жасалған. R101-де алдыңғы және артқы балласт қалталары осы типте болды және жергілікті түрде басқарылды, бірақ негізгі балласт құбырлар арқылы қосылған резервуарларда сақталды, содан кейін балласты әуе кемесінің тепе-теңдігін өзгерту үшін қысылған ауа арқылы бір резервуардан екіншісіне ауыстыруға болады. Қаптаманың ішін желдетуге арналған құрылғы, қашқан сутектің жиналуын болдырмау және сыртқы және ішкі қысымды теңестіру үшін де жаңашыл болды. Әуе кемесі төмен түскенде ауа кіруіне мүмкіндік беретін жапқы клапандар әуе кемесі қаптамасының мұры мен корпусында орналасқан (мұрындағылары фотосуреттерде анық көрінеді), ал көтерілгенде ауа шығуына мүмкіндік беретін тежегіштер орталық бөлігінде орналасқан. Бастапқы есептеулер жеті Beardmore Typhoon алты цилиндрлі ауыр май қозғалтқыштарын пайдалануға негізделген, олардың салмағы шамамен және әрқайсысы қуатты беретін деп күтілген. Бұл қозғалтқыштың дамуы мүмкін емес болып шыққаннан кейін, сегіз цилиндрлі Beardmore Tornado қозғалтқышын пайдалану ұсынылды. Бұл Beardmore компаниясымен әзірленген қозғалтқыш, бастапқыда теміржол пайдалануы үшін әзірленген екі төрт цилиндрлі қозғалтқыштың біріктірілген нұсқасы болды. 1925 жылдың наурыз айында олардың салмағы шамамен және әрқайсысы қуатты беретін деп күтілген. Әрбір қозғалтқыштың салмағы артқандықтан, бес қозғалтқыш пайдалану туралы шешім қабылданды, нәтижесінде жалпы қуаты шамамен төмендеді. 950 айналымнан жоғары жылдамдықта жедел бұрылыс резонансы байқалды, бұл қозғалтқыштың максималды жылдамдығын 935 айналымға дейін шектеді, нәтижесінде 890 айналымдағы үздіксіз қуаты шамамен болды. Қозғалтқыш сондай-ақ күтілген салмақтан жоғары болды, шамамен, бастапқы бағалаудың екі еседен астам. Бастапқы ниет екі қозғалтқышты өзгертілмелі қанаттармен жабдықтау болды, осылайша қондырғанда маневр жасау үшін кері итеруді қамтамасыз етуді көздеді. Бұрылыс резонансы кері қанаттардың металл қанаттарында орталық бөліктерге жақын жарықтардың пайда болуына әкелді, ал уақытша шара ретінде, бір қозғалтқышқа өзгертілмейтін кері қанат орнатылды, нәтижесінде қалыпты ұшу жағдайында пайдасыз салмаққа айналды. Әуе кемесінің соңғы рейсі үшін екі қозғалтқыш камера тізбегін қарапайым өзгерту арқылы кері итеруге қабілетті болу үшін бейімделді. Әрбір қозғалтқыш бөлімінде сондай-ақ, ұшақ тұрғанда немесе төмен жылдамдықпен ұшқанда электр қуатын қамтамасыз ету үшін Ricardo бензин қозғалтқышы орналасқан. Үш қозғалтқыш сондай-ақ генераторларды басқарды. Қалыпты ұшу жылдамдықтарында генераторлар өзгертілмелі қанаттармен тұрақты жылдамдықта айналдырылды. Қалған екі қосымша қозғалтқыш қысылған ауамен отын және балласты ауыстыру жүйесі үшін компрессорларды басқарды. Соңғы рейске дейін...

Экипаж және бақылау

Р101 кемесі қалыпты жағдайда 42 адамнан тұратын экипажды тасыды. Бұл экипаж кезекші офицердің басқаруымен 13 адамнан тұратын екі топқа бөлінді, ал бұл міндет үш бас кеме офицерінің арасында үлестірілді. Одан бөлек, бас навигатор, метеорологиялық офицер, бас карусельші, бас инженер, бас радио офицер және бас стюард болды, олар кезекшілікке бекітілмеген, бірақ қажет болған жағдайда міндеттерін атқарды, сондай-ақ төрт қосымша маман (үш инженер және радио оператор) қажет болған жағдайда көмек көрсетуге дайын болды, ал стюардтың көмекшісі, аспазшы және кемеші 06:30 мен 21:30 аралығында қажеттікке қарай қызмет етті. Әуе кемесінің ұшуға жарамдылық сертификатында көрсетілгендей, ең төменгі экипаж мөлшері 15 адамды құрады. Бақылау кабинасында кезекші офицер және рульдік және биіктік коксвайндары болды, олар кеме дөңгелегіне ұқсас доңғалақтарды қолданып, тиісінше рульді және лифттерді басқарды. Қозғалтқыштар әрбір қозғалтқыш кабинасындағы инженерлермен жеке басқарылды, ал әрбір кабинаға жеке телеграф арқылы бұйрықтар берілді. Бұл телеграфтар қозғалтқыш кабинасындағы индикаторды жылжытып, қажетті газ мөлшерін көрсетті, сонымен қатар бұйрық берілгенін еске салу үшін қоңырау соқты.

Тұрғын үй

Жолаушыларға арналған жайлар конверттің ішінде екі палубаға бөлінген. Алғашқы жоба бойынша, онда бір, екі немесе төрт адамға арналған 50 жолаушы кабинасы, 60 адамдық асхана, әуе кемесінің қабырғаларынан төмен қараған терезелері бар екі серуендеу палубасы және кең демалыс бөлмесі болған. Бақылау кабинасы төменгі палубаның алдыңғы бөлігінің тікелей астында орналасқан және карталар бөлмесінен баспалдақпен түсуге болады. Қабырғалар ақ және алтын түспен боялған, ақ матадан жасалған. Салмақты азайту шараларына тоқылған жиһаз және алюминийден жасалған ас-аяқ жабдықтары кірген. Серуендеу палубасының терезелері жоспарланған шынының орнына жеңіл "Cellon" материалынан жасалған, ал кейінірек салмақты азайту мақсатында бір жиын терезелер алынып тасталды.

1929 жыл

R101 сутегі газ тораптарын үрлеудің ұзақ процесі 1929 жылдың 11 шілдесінде басталды және 21 қыркүйекте аяқталды. Енді әуе кемесі әуеде және сарайда еркін байланғандықтан, көтеру және теңдестіру сынақтарын жүргізуге мүмкіндік болды. Бұл көңіл көшірді. 1929 жылдың 17 маусымында өткен жобалау конференциясында ұшақтың жалпы көтергіштігі 151,8 тонна, ал жалпы салмағы 105 тонна деп есептелген. Нақты сандар жалпы көтергіш салмағы 148,46 тонна және салмағы 113,6 тонна болып шықты. Оның үстіне, ұшақтың құйрығы ауыр болды, себебі құйрық беттері шамадан тыс салмақтан жоғары еді. Осы жағдайда Үндістанға ұшу мүмкін емес еді. Тропикалық жағдайда дирижабльді басқару ауаның жоғары температурасында көтерілуді жоғалтумен қиындады: Карачиде (содан кейін Британдық Үндістанның бөлігі) көтерілуді жоғалту R101 көлеміндегі дирижабль үшін 11 тоннаға тең деп бағаланды. 2 қазанда баспасөз Cardington-ға шақырылды. Алайда ауа райының нашарлауы оны 12 қазанға дейін үйден шығаруға мүмкіндік бермеді, сонда оны 400 адамнан тұратын жердегі қызмет тобы алып шықты. Бұл оқиғаға көптеген көрермендер келді, ал айналасындағы жолдар көліктермен толы болды. Қамқордағы дирижабль көрермендерді тарта берді, ал қараша айының соңында Кардингтонға барып, R101 дирижаблін көру үшін миллионнан астам адам келгені хабарланды. Ұшу бағдарламасына Әуе министрлігінің оңтайлы жарнама жасау қажеттілігі әсер етті, бұл бағдарламаға саяси қысымдарды көрсетеді. Бірінші офицер Ноэль Атерстон өзінің күннамасында 6 қарашада былай деп жазды: "Ол әуеге жарамдылық сертификатын алғанға дейін барлық көрнектілік көрсетулер мен қуаныш саяхаттары мүлдем дұрыс емес, бірақ RAW [Royal Airship Works] басшылығында ешкімнің сынақтардың қуаныш саяхаттарынан босатылуын талап етуге батылы жоқ". Атерстоунның бұл сөздері империя заңдары жөніндегі конференцияға қатысушылар үшін дирижабльде өткізілген түскі асқа байланысты болды, бірақ осыған ұқсас бірнеше оқиға болды. R101 алғашқы ұшуын 14 қазанда жасады. Бедфордты қысқаша айналып өткеннен кейін, Лондонға бағыт берілді, ол Вестминстер сарайынан, Сент-Полс соборынан және Ситиден өтіп, бес сағат 40 минут ұшқаннан кейін Кардингтонға оралды. Бұл ұшу кезінде сервоприводтар қолданылмады, сондықтан әуе кемесін басқару қиындық тудырмады. 18 қазанда лорд Томсон жолаушылар арасында 9 сағат 38 минутқа созылған екінші ұшуды орындады, содан кейін R101 қозғалтқыштарға кейбір өзгерістер енгізу үшін қысқа уақытқа сарайға қайтарылды. Тіпті толық жылдамдықта басқару серволарын пайдалану қажет деп табылмады. Бұл ұшу кезінде ол Сандрингем үйінің үстінен айналып өтті, оны король Джордж V және королева Мэри байқады, Cromer маңындағы бұрынғы Secretary of State for Air's ел үйіне ұшып кетті, содан кейін Норвичке Боултон мен Полдың жұмыстары мен әуеайлағынан Ньюмаркет пен Кембридж арқылы қайтып оралды. 2 қарашада алғашқы түнгі ұшу жасалды, 20:12-де желкенді шықты, солтүстікке қарай Лондон мен Портсмут үстінен ұшып, Солент пен Уайт аралы үстінен 69 км жылдамдық сынағын өткізді. Бұл сынақтар екі қозғалтқыштың салқындату жүйесіндегі құбырлардың сынуымен бұзылып, кейін алюминий құбырларын мыспен ауыстыру арқылы шешілді. Ол 09:00 шамасында Кардингтонға оралды, сүйрелу операциясы кішігірім апатқа ұшырап, батыстағы рифтің бір бумына зақым келтірді. 8 қарашада қысқа ұшу тек қоғамдық қатынастар мақсатында жасалды, онда 40 жолаушы, соның ішінде Бедфордтың мэрі және түрлі лауазымды адамдар болды. Осы жүкті қамтамасыз ету үшін дирижабль ішінара ғана отынмен және баластпен тасылып, 500 фут (152 метр) биіктікке дейін үрленді. Атерстоунның сөздері бойынша, ол "Бедфордтың маңында бірнеше сағат бойы" мачтаға оралғанға дейін "қиналды". Екі күннен кейін жел күшейе бастады, бұрқасын болжалды. 11 қарашада желдің ең жоғарғы жылдамдығы шамамен 0,9 градусқа дейін жетті. Кеменің қозғалысы газ тораптарының айтарлықтай қозғалысына әкелді, көпіршік "Скай" Хант бұл толқуды төрт дюйм (он см) шамасында бір жағынан екіншісіне және бойлық жағынан "әлдеқайда көп" деп сипаттады. Бұл газ торсықтарының құрылысты бұзады, ал оның салдарынан газ торсықтарының көп жерлерінде тесіктер пайда болды. 14 қарашада алтыншы ұшу жасалды, салқындату жүйесіне енгізілген өзгерістерді және газды қаптарды жөндеуді сынау үшін 32 жолаушыны, соның ішінде авиацияға ерекше қызығушылық танытқан 10 депутат пен Азаматтық авиация директоры сэр Сефтон Бранкер бастаған Әуе министрлігі қызметкерлерінің тобы. 16 қарашада 100 депутаттан тұратын партия үшін демонстрациялық ұшу жоспарланған болатын, бұл схеманы лорд Томсон ұсынған, көптеген адамдар ұсыныстан пайдалануға ниетті емес деп күткен; алайда, ол сұраныстан асып кетті. Күнінің ауа райы қолайсыз болды, ұшу кейінге қалдырылды. Содан кейін ауа райы ашылды, келесі күні R101 желкенді шықты, 10:33-те ұзаққа созылатын, кемінде отыз сағатқа жоспарланған төзімділік сынағын бастады. R101 Йорк пен Дарем қалаларынан өтіп, жағалаудан өтіп, Солтүстік теңіз арқылы Эдинбургке дейін, онда ол Глазгоға қарай батысқа бұрылды. Түнде Ирланд теңізі үстінен бірнеше бұрылыс сынақтары жасалды, содан кейін дирижабль оңтүстікке қарай Дублин қаласынан (R101 капитаны, Кармихаэль Ирвиннің туған қаласы) ұшып өтті, содан кейін Энглси және Честер арқылы Кардингтонға оралды. Кардингтонды іздеуде кейбір кешігулер болды, бірақ R101 17:14-те мачтаға бекітілді, 30 сағат 41 минутқа созылған ұшудан кейін. Ұшу кезінде кездескен жалғыз техникалық мәселе отынды ауыстыруға арналған сорғышпен болды, ол бірнеше рет бұзылды, бірақ қозғалтқыштарды кейіннен қарап шығу көрсетті, біреуі үлкен соққының бұзылуына жақын болды. Депутаттар үшін ұшу 23 қарашаға қайта жоспарланды. Барометрлік қысым төмен болғандықтан, R101 100 жолаушыны тасуға жеткілікті көтергіштікке ие болмады, тіпті барлық дерлік отынды және қажетсіз заттарды алып тастағаннан кейін де. Ұшу ауа райының нашарлауына байланысты жойылды, бірақ саясаткерлер Кардингтонға келгеннен кейін, олар кеме мачтада тұрғанда түскі ас ішті, желдің тудырған серпіліс күшімен ғана ауада ұшып тұрды. Осыдан кейін R101 жел басылғанша 30 қарашаға дейін мачтада қалды, содан кейін оны сарайға қайта алып шықты. Алғашқы ұшу сынақтары жүргізіліп жатқанда, жобалау тобы көтеру мәселесін қарастырды. Зерттеулер 3,16 тонна салмақты азайту мүмкіндігін анықтады. Салмақты азайту шараларына екі қабатты кабиналардың он екііншісін жою, мұрыннан 1-ге дейінгі және құйрықтағы 13-тен 15-ке дейінгі рифтік бумдарды алып тастау, бақылау палубаларының шыны терезелерін Cellon-мен алмастыру, екі су баласты резервуарларын алып тастау және руль мен лифттерге арналған серво механизмдерін алып тастау кірді. Газ тораптарын босату 3,18 тоннаға дейін қосымша көтеруге мүмкіндік береді, бірақ Майкл Роуп бұл туралы ойлану қажет емес деп есептеді, себебі балкалардан мыңдаған ашық бекіткіштер шығып тұрды; газ тораптарының сынуын болдырмау үшін оларды мата жолақтарымен орау қажет болады. Көтеруді одан әрі арттыру үшін қосымша 9 тонналық пайдалы көтеруді қамтамасыз ететін қосымша бөлім орнатылуы мүмкін. Көптеген кеңес беруден кейін, барлық ұсынылған шаралар желтоқсан айында мақұлданды. Газ тораптарын босату және салмақты азайту шаралары басталды. Боултон мен Полдан қосымша бөлімге арналған металл конструкциясын маусым айында жеткізіп беру күтілуде.

1930 жыл

R101 сыртқы қаптамасы да алаңдаушылық тудырды. 1930 жылғы 20 қаңтарда Майкл Роп пен Кардингтондағы Мата бөлімінің басшысы Дж. В. В. Дайер тексеру жүргізіп, жаңбыр суы жиналған жерлерде дирижабльдің жоғарғы жағындағы матаның нашарлауын анықтады. Rope компаниясы жүргізген қосымша сынақтар оның беріктігінің қатты төмендегенін көрсетті. Қаптаманың бастапқы белгіленген беріктігі – бір футқа 700 фунт (10 кН/м) сынған тартылыс болды, ал үлгілердің нақты беріктігі ең жақсы жағдайда 85 фунт (1,24 кН/м) құрады. Есептелген жүктеме жылдамдық бойынша 143 фунт/фут (2,09 кН/м) болды. 2 маусымда қаптаманы қайта қарап шыққанда көптеген кішкентай жыртықтар пайда болғаны анықталды. Доптандырылған қаптаманы орнатылғаннан кейін допировкаланатын жаңа қаптамамен ауыстыру туралы шешім дереу қабылданды. Бұл маусым айына жоспарланған рейстерден кейін, Хендон әуе көрмесінде R101-ді көпшілікке көрсету мақсатында жүзеге асырылатын болады; бұл рейстер үшін қаптама одан әрі нығайтылатын еді. Қаптаманың нашар күйі 23 маусым күні таңертең R101 қорадан шыққан кезде расталды. Ол шамамен бір сағаттан аз уақыт бойы желдің орташа күшінде желдің айқын қозғалысы байқалды және көп ұзамай әуе кемесінің оң жағында қақпақтың 140 фут (43 м) жарылуы пайда болды. Осыны мачтада жөндеу және тағы да нығайтатын ленталар қосу туралы шешім қабылданды. Бұл күннің соңында жасалды, бірақ келесі күні екінші, қысқа жарық орын алды. Бұл мәселе де дәл сол жолмен шешілді және егер нығайтатын ленталар жөнделген аумаққа қосылса, Хендон әуе көрмесінде жоспарланған көрініс болуы мүмкін деп шешілді. R101 маусым айында үш рет ұшып, барлығы 29 сағат 34 минутқа созылды. 26 маусымда қысқа сынақ ұшуы жасалды, басқарулар – енді сервомен жұмыс істемейтін – «қуатты және толық жеткілікті» деп сипатталды. Бұл ұшудың соңында R101 «ауыр ұшу» болып табылды және екі тонна мазутты шығарып тастау қажет болды. Бұл бастапқыда ұшу кезінде ауа температурасының өзгеруіне байланысты болды. Келесі екі күнде R101 екі рет ұшып кетті, біріншісі Хендондағы RAF көрмесінің репетициясына қатысты, екіншісі көрменің өзінде өтті. Бұл ұшулар көтерумен проблеманы анықтады, бұл баластты едәуір тастауды қажет етті. Осы уақыт ішінде Атерстоунды капитан Г. Ф. Мигер ауыстырды, ол әдетте R100-де бірінші офицер болды. Мигер R101-дің ауырлығына «дабыл қақты», өйткені 10 сағат ұшудан кейін R100 отын шығынынан айтарлықтай жеңіл болар еді. Мигер бұл өзінің әуе кемесімен алғаш рет «жел көтергенін» айтты. Миджер бір тонна балласт тастады, ал R101 кемесі сүйреуге арналған салмақты салмақтауы үшін ұшу лейтенанты Ирвинге 10 тонна су мен жанар май тастау қажет болды. Газ торбаларын тексеру кезінде газ торбаларының шығуынан пайда болған көптеген тесіктер байқалды, бұл оларға каркастың арқалықтарына шығыңқы жерлерді бұзады. Газ торбасының тұйықтауы көбірек газды (R101B) өткізу үшін босатылғанда, бұл доктор Эккенердің назарына түсті. Оның уайымдары Вилли фон Майстерге, АҚШ-тағы Deutsche Zeppelin Reederei өкіліне жеткізілді, ол Констанс көліне Luftschiffbau Zeppelin компаниясына барған. Доктор Эккенер газды бөліктер құрылыстың тозуынан тесіліп, газдың жоғалуы мүмкін деп уайымдады. Фон Майстер АҚШ-қа қайтып бара жатқанда анасына барып, Лорд Томпсонмен кездесіп, доктор Эккенердің техникалық көмек көрсету ұсынысын жеткізді. Лорд Томпсон оны жылы ықыласпен тыңдап, фон Майстерге алғыс білдірді және британдық дизайнерлер бұл жеткілікті деп санайтынын айтты. Сондай-ақ, Майкл Роптың инновациялық дизайны бойынша жасалған клапандар арқылы газдың жоғалуы мүмкін екендігі туралы да алаңдаушылық туды. Әуе кемелері клапандары, негізінен, егер жақтағы қысым тордың жарылуы мүмкін деңгейге дейін көтерілсе, газды автоматты түрде шығаруға арналған; олар сонымен қатар қолмен басқару үшін көтергішті реттеу үшін қолданылады. Әуе кемесінің қатты дөңгелескенде немесе сыртқы қақпақтың ұшып-қонуы жергілікті төмен қысымға әкелгенде клапандар ашылуы мүмкін деп күдікті, бірақ олардың жұмысын тексергеннен кейін, Кардингтондағы Әуе инспекциясы бөлімінің инспекторы Ф. В. МакУэйд олардың жұмысы қанағаттанарлық деп қорытындылады және олар газдың елеулі жоғалуына себеп болған жоқ. R101 эксперименттік ұшақ ретінде МакУэйдтің жауапкершілігімен уақытша «Ұшу рұқсаты» бойынша жұмыс істеді. 3 шілдеде МакУэйд өзінің тікелей басшысын айналып өтіп, Аэронавтикалық инспекция директоры, подполковник Х. В. С. Оутрамға хат жазып, рұқсатты ұзартуды немесе басқа елдердің әуе кеңістігінде ұшуға рұқсат беру үшін...

Соңғы ұшу

R101 1930 жылғы 4 қазан күні кешке Кардингтоннан Карачиге жоспарланған рейсіне шықты. Авиация жөніндегі мемлекеттік хатшы лорд Томсон; Азаматтық авиация директоры сэр Сефтон Бранкер; эскадрилья командирі Уильям Палстра, британдық әуе министрлігіне RAAF әуе байланыс офицері (ALO); Әуе кемелерін дамыту директоры Реджинальд Колмор; сондай-ақ лейтенант-полковник В. С. Ричмонд және Майкл Роп жолаушылар болып табылды. 4 қазан күні таңертеңгі ауа райының болжамы жалпы алғанда жақсы болды, солтүстік Францияда 610 метр биіктікте 20-30 м/с (32-48 км/сағ) аралығында оңтүстік-оңтүстік-батыс желдері күтілді, ал оңтүстік Францияда және Жерорта теңізінде жағдай жақсаруы күтілді. Күндізгі болжам жағдайдың нашарлауын көрсеткенімен, бұл жоспарланған рейсті тоқтату үшін жеткілікті деп есептелмеді. R101 Лондон, Париж және Тулуза арқылы өтіп, Нарбонна маңындағы француз жағалауын кесіп өтетін бағыт жоспарланды. Күн батқанда, барлық экипаж бен жолаушылармен бірге R101 ұшуға дайын болды. Жарық шамдарының астында дирижабльді жөндеу үшін су балластының лақтырылуы анық көрінді. R100 командирі, эскадрилья командирі Бут, мұнараның бақылау галереясынан ұшып бара жатқан жерді бақылап отырды және мұрыннан екі тонна, ал ортаңғы танктерден тағы бір тонна төгілгенін болжады. R101 сағат 18:36 GMT-де тұғырдан ұшып шықты, көпшіліктің құттықтауына орай мұнарадан біршама артқа тартылды, ал тағы бір тонна балласт тасталған кезде қозғалтқыштар жартылай қуатымен ашылды және дирижабль баяу көтеріле бастады, бастапқыда солтүстік-шығысқа қарай Бедфорд үстінен ұшып, Кардингтонның солтүстігінен өту үшін портқа 180° бұрылыс жасады. Сағат 19:06 шамасында артқы қозғалтқыш вагонындағы кезекші инженер май қысымындағы проблема туралы хабарлады. Ол 19:16-да қозғалтқышты сөндіріп, бас инженермен қысқаша сөйлескеннен кейін, қозғалтқышта ештеңе жоқ сияқты болғандықтан, май өлшегішті ауыстыру жұмыстары басталды. 19:19-да 29 миль (47 км) ұшып, бірақ Кардингтоннан 8 миль (13 км) қашықтықта ғана, Лондонға бағыт белгіленді. 20:01-де R101, қазір Поттерс-Бар үстінде, Кардингтонға екінші хабарлама жасады, Лондон, Париж және Нарбонна арқылы жүруге ниетті екенін растады, бірақ қозғалтқыш проблемасын атамады. Сол кезде ауа райы нашарлап, қатты жаңбыр жауды. Жерден шамамен 244 метр биіктікте ұшып, дирижабль Александра сарайының үстінен өтіп, Ислингтонның солтүстігіндегі Метрополитен малды базардың таңғажайып сағаттық мұнарасында бағытын сәл өзгертті. Содан кейін Шордичтен өтіп, Темзадан иттер аралының маңында өтіп, 20:28-де Гринвичтегі Корольдік әскери-теңіз колледжінен өтті. Ұшақтың ұшқыны 30 градусқа оң жаққа қарай бұрылатын, жаңбырдың астында ұшып бара жатқан әуе кемесін бақылап отырған көптеген адамдар көздерімен көрді. Алдын ала болжау қатты нашарлады, оңтүстік-батыс желдері төмен бұлт пен жаңбырмен бірге Солтүстік Францияда және Орталық Францияда ұқсас жағдайлар күтілді. Бұл жағдайдың борттағыларды алаңдатқанын 21:19-да жіберілген, бұл уақытта R101 Хокхерст, Кент маңындағы толығырақ ақпарат сұранысы көрсетті. Мүмкін, басқа жол қарастырылып жатқан шығар. Сағат 21:35-те R101 Англияның Гастингс маңындағы жағалауын кесіп өтіп, 21:40-та Кардингтонға ондағы жағдай туралы хабар жіберді. 22:56-да артқы қозғалтқыш қайта іске қосылды. Француз жағалауы Пун де Сент-Квентинде сағат 23:36 GMT-де, жоспарланған құрлыққа қарай 20 миль (32 км) шығыста өтті. R101 бағыты бойынша жаңа бағыт орнатылды, ол 245 градус жел бағыты мен жылдамдығына негізделген. Бұл бағыт R101 бағытын Бовеге батысқа қарай төрт мильге әкелген болар еді, бірақ шамаланған жел жылдамдығы мен бағыты дұрыс емес, нәтижесінде R101 бағыты оның жоспарланған бағытынан шығысқа қарай болды. Бұл қате шамамен сағат 01:00-де R101 Poix de Picardie-ден өткенде, навигациялық офицер, эскадрилья командирі Э. Л. Джонстонға оңай танылатын ерекше төбедегі қаладан көрінеді. Осыған сәйкес R101 бағытын өзгертті: жаңа бағыт оны тікелей 770 фут (235 м) Бове қырқасынан, желдің бұрқақты жағдайымен танымал аймақтан өткізеді. Сағат 02:00-де сағаттың ауыстырылуы болды, екінші офицер Морис Стефф команданы Ирвиннен алмастырды. R101 осы сәтте "ауыр ұшатын" болды, ол жоғары биіктікті сақтау үшін алдыңғы әуе жылдамдығынан пайда болған динамикалық көтеруге сүйенді, бұл тергеу кеңесі жер бетінен кемінде 1000 фут (305 м) деп бағалады. Сағат 02:07 шамасында R101 суға түсіп, одан баяу қалпына келді, мүмкін 450 фут (137 м) жоғалтты. Бұл оқиғадан кейін Риггер С. Черч, командаға қайта оралуға бара жатқанда, алдыңғы шұғыл балласт қаптарын босату үшін алға жіберілді.

Жолаушылар мен экипаждың қырық алтысы дереу қаза тапты. Черч пен Риггер У. Г. Радклиф апаттан аман қалды, бірақ кейін Боведегі ауруханада қайтыс болды, қаза болғандардың жалпы саны 48-ге жетті. Аман қалған алты адамның төртеуі (көкшілді қоса) корпустан тыс қозғалтқыш вагондағы инженерлер болды; Лич пен Дислей ғана басты кабинадан аман қалды. Кейін денелер Ұлыбританияға қайтарылды, ал 10 қазан күні жұма күні Вестминстер сарайындағы Вестминстер залында денелер жатқанда, Сент-Пол соборында естелік қызмет өтті. Шамамен 90 000 адам құрмет көрсету үшін кезекке тұрды: бір кезде кезек жарты мильге созылды, ал зал барлығын қабылдау үшін 00:35-ке дейін ашық болды. Келесі күні, жаназа процессиясы денелерді Эстон вокзалына көпшілік көрермендермен толы көшелер арқылы жеткізді. Денелер содан кейін Кардингтон ауылына, Сент-Мэри шіркеуінің зиратындағы ортақ қабірге жерленді. Кейін ескерткіш орнатылды, ал R101 құйрығында ұшқан күйген Корольдік әуе күштерінің дөңгелегі, сондай-ақ шіркеудің шатырындағы естелік тақта қойылды. 1 қазан 1933 жылы, апаттың үшінші жылдығына дейін бір күн қалғанда, Алонна маңындағы Route nationale 1 қасындағы апат орнына қаза болғандарға арналған ескерткіш ашылды. Апат орнында да естелік белгісі бар. Саффолк графтығының Кесгрейв қаласындағы Әуе күштерінің эскадрилья командирі Майкл Роптың құрметіне 1931 жылы Әуе күштерінің қасиетті отбасы және Сент-Майкл шіркеуі салынды. Шатырдан R101 моделі ілінген.

Ресми тергеу

Тергеу сотын либерал саясаткер сэр Джон Саймон басқарды, оған подполковник Джон Мур Брабазон және профессор К. Э. Инглис көмектесті. 28 қазанда ашылған тергеу 10 күн бойы куәгерлердің, соның ішінде профессор Леонард Бэрстоу мен Zeppelin компаниясының докторы Хьюго Эккенердің куәліктерін тыңдады, содан кейін Бэрстоу мен NPL-ге жел туннеліндегі сынақтарға негізделген егжей-тегжейлі есептеулерді арнайы жасалған R101 моделі бойынша соңғы түрінде жүргізуге рұқсат берді. Бұл куәліктер 1930 жылдың 5 желтоқсанында аяқталған үш күн ішінде ұсынылды. Соңғы есеп 1931 жылдың 27 наурызында ұсынылды. Тергеу R101 конструкциясы мен құрылысының көптеген аспектілерін егжей-тегжейлі қарастырды, әсіресе газ қаптарына және оған байланысты арматура мен клапандарға ерекше назар аударды, бірақ қаптамада кездескен проблемалар туралы тыңдау аз болды. Барлық техникалық куәгерлер әуе кемесінің Үндістанға ұшу алдындағы қауіпсіздігіне толық сенім білдірді. Сонымен қатар, әуе кемесінің соңғы сапарына шыққанға дейін қабылданған операциялық шешімдер де зерттелді. Апаттың себебі ретінде газдың ұзақ уақыт бойы клапандар арқылы немесе жарықтар арқылы шығуы мүмкін екендігі жоққа шығарылды, өйткені бұл түсіндірме әуе кемесінің соңғы сәттеріндегі мінез-құлқын түсіндіре алмады: сонымен қатар, күзетші офицерлердің кезекшілерді алмастыруы апатқа дейін бірнеше минут бұрын ешқандай дабыл себебі болмағанын көрсетеді. Жаңа экипаж дирижабльді сезінуге уақыт таппағандықтан, кезекшілерді алмастыру оқиғаға ықпал етуі мүмкін. Сондай-ақ, апаттың себебі тек кенеттен төмен түсу болған деген болжам да ықтимал емес деп есептелді. Кенеттен және катастрофалық сәтсіздік жалғыз түсінік ретінде қарастырылды. Тергеуде ұшақтың конструкциясының бұзылуы мүмкін екендігі де жоққа шығарылды. Айналадан табылған жалғыз ірі сынық жаңа кеңейтілген бөлімнің артқы жағында болды, бірақ бұл соққы кезінде немесе одан кейінгі өрттің қатты ыстығынан туындаған болуы мүмкін деп есептелді. Тергеу алдыңғы қаптамада жарық пайда болған деген қорытындыға келді, бұл өз кезегінде алдыңғы газ қаптарының бірінің немесе бірнешеуінің істен шығуына әкелді. Профессор Бэрстоу ұсынған куәліктер R101 лифтілерінің осы ауырлықты түзетуге шамасы келмейтінін көрсетті. R101 тергеуінде жеткілікті биіктіктің болмауы ескерілді, өйткені ұшақ атмосфералық қысымның төмендеу аймағында ұшқан. Сол күні кешке Франкфурттағы "Граф Цеппелин" 400 фут биіктіктегі сигналдарды қабылдады. Франциядағы осындай қате R101 ұшағын 400 футқа төмендеткен болар еді. Канал арқылы ұшып бара жатқанда, жалынды түсіру уақытын анықтау арқылы биіктік өлшегішті түзетуге болар еді, бірақ Франция үстінде биіктік өлшегішті түзетуді анықтау мүмкін болмады. Франция бойынша өте төмен биіктікте ұшқандығы туралы куәгерлердің мәлімдемелері және экипаждың биіктік өлшегіш көрсеткендей қауіпсіз биіктікте екендігіне сенуінің екеуі де шындық болуы мүмкін. R101 тергеуінде жеткілікті биіктік мәселесі қарастырылды, бірақ биіктік өлшегішті түзету мәселесі қарастырылмады. Өрттің себебі анықталмады. Сутектік дирижабльдер осыған ұқсас жағдайда өртенбей құлаған. Тергеушілер әуе кемесінің электр жүйесінен шыққан ұшқын сутекті тұтандырып, жарылысқа себеп болған деген болжамды ең ықтимал деп санайды. Басқа ұсыныстар арасында бақылау кабинасындағы кальцийлі жарықтардың сумен жанасқанда тұтануы, электростатикалық разряд немесе қозғалтқыш бөлімдерінің бірінде өрт шығуы мүмкін еді, олар стартерлік қозғалтқыштар үшін бензинмен жабдықталған. Бір анық нәрсе – ол бірден тұтанып, қатты өртке ұшырады. Ауыр ыстықтан апат орнынан шыққан отын жерге сіңіп, өрт алды; келесі күні әуемен келген алғашқы топтың қызметкерлері оны әлі де сөндіре алмады. Тергеу "егер мемлекеттік саясат мәселелері оның мұны жасауын өте қажет деп есептемесе, 4 қазан күні кешке R101 Үндістанға басталмас еді" деген тұжырымға келді, бірақ мұны жоғарыдан тікелей араласудың орнына R101 құндылығын дәлелдеуге құштар болғандардың барлығының нәтижесі деп есептеді.

Салдары

R101 апаты соғысқа дейінгі кезеңде британдықтардың дирижабльдерге деген қызығушылығын тоқтатты. Шеффилдтегі Thos W Ward Ltd компаниясы қираған кеменің қалдықтарын мүмкіндігінше көп құтқарып алды, жұмыс 1931 жылға дейін жалғасты. Қалдықтардың ешқайсысын естелік ретінде сақтамау керектігі айтылса да, Ward компаниясы "R101 металлынан" деген жазуы бар шағын табақтар жасады, себебі олар бұрын жұмыс істеген кемелердің немесе өнеркәсіптік құрылымдардың металлынан да осылай жасаған. "Zeppelin" компаниясы апат орнынан 5 тонна дуралюмин сатып алды. Сол кезде Императорлық әуе кемелері жобасы үлкен қаржы шығындарына байланысты және кейбір адамдар әуе кемелерінің пайдалылығына күмәндануы себепті даулы болды. Кейіннен R101-дің артықшылықтары туралы да пікір таластар туды. R100 командасы мен Кардингтон және Әуе министрлігі арасындағы өте нашар қарым-қатынас наразылық пен қызғаныш атмосферасын құрды, бұл ұзаққа соққан реніштерге әкелуі мүмкін. Невил Шут Норвегияның автобиографиясы 1954 жылы жарыланғаннан кейін "Sunday Graphic" газетінде бөлім-бөлім жарияланды және сенсациялық ақпараттарды қамтиды деп бұрмаланып жарнамаланды, ал оның шындығына қатысты мәселелер әуе кемелері тарихшылары арасында дау тудырды. Барнс Уоллис кейінірек дизайнды қатысты сынға алды, бірақ бұл жеке антагонизмнің нәтижесі болуы мүмкін. Дегенмен, оның Ричмондтың "шектен тыс мақтаныш сезімін" апаттың басты себебі деп атауы және оны өзгеше ойластырмауы оның объективтілігіне күмән тудырады. Апаттан 84 жыл өткен соң, 2014 жылдың 27 қарашасында Базильдон баронессасы Смит, Әуе кемелері мұрагерлік қорының мүшелерімен бірге Вестминстер сарайындағы Сент-Стефенс залында R101-ге арналған ескерткіш тақтасын ашты.

Танымал мәдениетте

Доктор Кто аудиоойыны Storm Warning саяхаты кезінде R101 бортында өтеді, Сегізінші Доктордың жаңа серігі Чарли Поллард дирижабльдегі экипаж мүшесі болып көрінеді; Доктормен бірге өткізген уақыты, тарихи жазбалар Чарлидің R101-де қаза болуы тиіс екенін көрсеткенде, оны күмәнде қалдырады. R101 Джон Г. Фуллердің "Өлмейтін ұшқыштар" кітабында маңызды орын алды, онда апатқа дейін бірнеше жыл бұрын медиум Эйлин Дж. Гарретттің апат туралы болжамы және апаттан кейін қаза тапқан офицерлермен өткізілген сеанс туралы айтылады. R101 – судья Смиттің 2000 жылғы "Curly's Airships" ("сазды әңгіме") рок-операсының тақырыбы. R101 National Geographic арнасында Крис Барридің қатысуымен "Британияның ең ұлы машиналары" телесериалында көрсетілді. Брюс Дикинсонның 2015 жылғы "The Book of Souls" альбомындағы "Empire of the Clouds" Iron Maiden әні R101 және оның соңғы рейсі туралы айтады. Монти Пайтонның "Тарихи бейнелер" скетчінде Наполеон (Терри Джонс) R101 апаты рөлінде көрінеді. Джон Кроулидің 1991 жылғы "Уақыттың ұлы еңбегі" повесінде R101-дің жойылғаны (немесе жойылмағаны) – бұл оқиғалардың бірі, оның орын алуы (немесе орын алмауы) мүмкін болатын уақыт ағынының белгілі бір тармақталу нүктесін анықтайды, содан кейін роман аяқталады. Lifesigns прогрессивті рок тобының 2017 жылғы "Cardington" альбомында R101 және оның ангары бейнеленген, бұл суретте де, атау трегінде де көрінеді.