Кіріспе
Рим католик архиепископы Джайлз О. С. А. (лат. Aegidius Romanus; итал. Egidio Colonna; шамамен 1243 – 22 желтоқсан 1316) – орта ғасырлық философ және схоластикалық теолог, сонымен қатар өз орденінің және Бурж архиепископының басқарушысы лауазымына тағайындалған Сент-Августин орденінің монахы. Ол логик ретінде белгілі, Аристотельдің "Органон" еңбегіне түсіндірме жазған, сондай-ақ екі маңызды еңбектің авторы: "De ecclesiastica potestate" – 14 ғасырдың басындағы паптық биліктің маңызды мәтіні және "De regimine principum" – христиандық әлемдік басшыларға арналған нұсқаулық. Папа Бенедикт XIV Джайлзды "Doctor Fundatissimus" ("Ең негізді ұстаз") деп атады. 14 және 15 ғасырлардағы Джон Тревиза және Томас Хокклив сияқты жазушылар оның еңбектерін ағылшын тіліне аударған немесе бейімдеген.
Giles of Rome O. S. A. (Latin: Aegidius Romanus; Italian: Egidio Colonna; c. 1243 – 22 December 1316) was a medieval philosopher and Scholastic theologian and a friar of the Order of St Augustine, who was also appointed to the positions of prior general of his order and as Archbishop of Bourges. He is famed as being a logician, who produced a commentary on the Organon by Aristotle, and as the author of two important works: De ecclesiastica potestate, a major text of early 14th century papalism, and De regimine principum, a guide book for Christian temporal leadership. Giles was styled Doctor Fundatissimus ("Best Grounded Teacher") by Pope Benedict XIV. Writers in 14th and 15th century England such as John Trevisa and Thomas Hoccleve translated or adapted him into English.
Ерте өмір
Оның ерте өмірі туралы өте аз мәлімет белгілі, бірақ Августин орденінің дінбасысы Джордан Кведлинбург өзінің Liber Vitasfratrum еңбегінде Джайлздың Римнің асыл тегінен шыққан Колонна әулетіне жататынын айтқан. Бірақ Джордан Джайлздың замандасы емес, көптеген ғалымдар оның Джайлздың ерте өмірі туралы баяндамасына күмәнмен қарайды. Римдегі Сент-Августин ермектері орденіне кірген соң, оны ордені Париж университетіне философия және теологиялық білім алуға жіберді. Онде доминикан Тома Аквинскийдің шәкірті болды, кейіннен университетте оқытуға тағайындалды, ол орденінен алғаш рет осындай мүмкіндік алған адам болды. Джайлздың 1269-1272 жылдар аралығында Тома Аквинскийден сабақ алғаны болжамдалады, ал одан кейін он үшінші ғасырда жаңадан өркендеген Аристотельдің еңбектеріне көптеген түсіндірмелер жазды, сондай-ақ Питер Ломбардтың «Сөйлемдеріне» түсіндірме берді. Джайлз Парижде теологияны оқып, оқыта берді, бірақ епископ Этьен Темпьер христиан ділінде аристотелизмді қолдануды, соның ішінде Аристотельдің еңбектеріне түсіндірме жазғандарды да айыптады. Жұмысы айыпталып, Джайлз париждік академиялық ортадан жоғалып кетті. 1277-1281 жылдар аралығында Италияға оралғанға дейін оның тағдыры туралы ешқандай мәлімет жоқ. Алайда, 1281 жылы Парижде өткен отыз алтыншы соборда епископтар мен саяхатшылар ордендері арасындағы келіспеушіліктер қарастырылды. Осыған байланысты, замандас философ Годфри Фонтен Джайлзды бүкіл қаланың ең белгілі теологы деп атады (qui modo melior de totâ villâ in omnibus reputatur), бұл оның Римге қайтып келгенге дейін осы кезеңде Парижде болғанын көрсетеді. Францияның Филипп III-шісі Джайлзге өз ұлы мен мұрагерінің білімін тапсырды, ол кейін 1285 жылы Филипп IV атымен таққа отырды. Жаңа король Реймсте киеленгеннен кейін Парижге келгенде, Джайлз университет атынан құттықтау сөз сөйлеп, король үшін ең маңызды қасиет – әділдік екенін баса көрсетті. 1285 жылы Джайлздың еңбегі тағы да сынауға түсті, бірақ 1287 жылы оған оқытуды жалғастыруға рұқсат берілді. Сегіз жылдан кейін, 1295 жылы Джайлз Бурж архиепископы болып тағайындалды және ол бұл туралы «De renunciatione» еңбегінде жазды.
Дау
Джайлз 1277 жылы Этьен Темпиер жариялаған айыптауға қатысты. Архиепископ Темпиер оның бірнеше пікірін кінәлі деп тапты, ал 1285 жылы Папа Хонорий IV оны бұл пікірлерінен ресми бас тартуды сұрады. Бірақ бұл оның беделін төмендетпеді, керісінше, 1287 жылы Флоренцияда өткен Августиндіктердің бас жиналысының шешімінде Джайлстің ілімі "күлкілі әлемді нұрландырады" (venerabilis magistri nostri Ægidii doctrina mundum universum illustrat) деп айтылып, орденнің барлық мүшелеріне оның барлық жазба және жазба жоқ пікірлерін қабылдауға және қорғауға бұйрық берілді. Ордендегі бірнеше маңызды лауазымдарды атқарғаннан кейін, 1292 жылы ол басқарушы/генерал болып сайланды. Үш жыл өткен соң Папа Бонифаций VIII оны Францияның Бурж архиепискобы етіп тағайындады, бірақ бұл орынға Папа Селестин V Жан де Савиньиді бұрыннан-ақ белгілеген еді. Француз аристократиясы Джайлздің итальяндық екеніне қарсылық білдірді, бірақ оның тағайындалуы күшінде қалды және король бекітті. Ол 1311-1312 жылдарғы Вьенн соборында болды, онда Тамплиерлер ордені таратылды. Ол Авиньонда қайтыс болды.
Шығармалары
Оның еңбектері философия мен теология салаларын қамтиды. Оның шығармаларының толық басылымы жоқ, бірақ бірнеше трактаттары жеке жарияланды. Киелі кітаптар мен теологияда ол Хексамеронға, Әндер әніне және Римдіктерге жолданған хатқа түсіндірмелер жазды; сондай-ақ бірнеше Opuscula мен Quodlibeta, түрлі трактаттар, әсіресе Петр Ломбардтың «Төрт сөйлем кітабына» түсіндірмелер жазды. Философияда Аристотельдің дерлік барлық еңбектеріне түсіндірмелер бергеннен бөлек, ол бірнеше арнайы трактаттар жазды. Бірақ оның ең маңызды еңбегі – шәкірті Филипп IV-ке арнап жазылған «De regimine principum» трактаты. Ол көптеген басылымдардан өтті (біріншісі, Аугсбург, 1473) және бірнеше тілге аударылды. 1607 жылғы римдік басылымда Эгидионың өмірбаяны жазылған. Бұл еңбек үш кітаптан тұрады: біріншісі патшаның жеке мінез-құлқы, оның нағыз бақытының мәні, ізгіліктерді таңдау және дамыту, құштарлықтарды бақылау туралы; екіншісі отбасылық өмір мен әйел, балалар және қызметшілермен қарым-қатынас туралы; үшіншісі мемлекет, оның пайда болуы және бейбіт және соғыс уақытында басқарудың дұрыс жолдары туралы. «De regimine» трактатын Анри де Гоши дереу көне француз тіліне аударды. Ол сондай-ақ итальян және орта ғасырлық ағылшын тілдері, соның ішінде жеті басқа еуропалық тілдерге аударылды (Джон Тревиза, және еврей тілі). Бұл «Секрета секреторум» сияқты «княздарға арналған айна» ең көп көшірілген еңбектердің бірі болды. Оның педагогикалық еңбектері Kaufmann (Фрайбург, 1904) баспасында неміс тілінде жарық көрді. Папа Бонифаций VIII мен Филипп IV арасындағы дауларда оның ұстанымы патшаға жағымды болды деп ұзақ уақыт сендірілді. Бірақ ол «De potestate ecclesiasticâ» трактатының авторы екені дәлелденді, онда паптың құқықтары қорғалады. Бұл трактат пен «Unam Sanctam» бұқасының ұқсастығы кейбір авторлардың оның осы бұқаның авторы болғаны туралы пікірін қолдайды. Ол Бонифацийдің папалыққа сайлануының заңдылығына қатысты пікірталас пен дауларды аяқтауға белсенді қатысқан. «De renunciatione Papæ sive Apologia pro Bonifacio VIII» трактатында ол Целестиннің отставкасының және оның салдарынан Бонифацийдің сайлануының заңдылығын көрсетеді. Философия мен теологияда ол көбінесе өзінің ұстазы – қасиетті Томас Аквинаттың пікірлерін ұстанады, оның еңбектерін ол scripta communia деп атайды. Оксфордтық францискан Уильям де ла Мареге қарсы «Defensorium seu Correctorium corruptorii librorum Sancti Thomæ Acquinatis» трактатының оған жатқызылуы мүмкін, бірақ бұл әлі де нақты емес. Дегенмен, көптеген мәселелерде ол тәуелсіз көзқарас білдіріп, томистік ілімнен бас тартып, Сент-Августин мен францискандық мектептің пікірлерін қабылдайды. Ол тіпті Адамға күнә жасағанға дейін рақым берілмегенін айту арқылы қателікке бой береді, бұл пікірді дұрыс емес түрде Сент-Августинге жатқызады. Джайлс Гвидо Кавалкантидің философиялық махаббат әні «Donna me prega» туралы түсіндірме жазды (Enrico Fenzi, La canzone d'amore di Guido Cavalcanti e i suoi antichi commenti, Melangolo, 1999).
Эгидия мектебі
Жоғарыда айтылған 1287 жылғы бас шынжырының жарлығынан кейін, оның пікірлері Августин ордені ішінде кеңінен қабылданды. Осылайша ол Эгидия мектебінің негізін қалады. Осы мектептің ең көрнекті өкілдерінің қатарында Витерболық Джакомо Капоччо (1307 ж. қайтыс болды) және Августин Триумф (1328 ж. қайтыс болды) – екеуі де оның замандастары, сонымен қатар Париж университетінің студенттері мен профессорлары: Реджио Эмилиялық Проспер, Падуалық Альберт, Сиеналық Жерар, Фримарлық Генри, Страсбургтік Томас – барлығы он төртінші ғасырдың бірінші жартысында. Біраз уақыттан кейін Августин орденінде басқа пікірлер басым болды. Бірақ он жетінші ғасырға дейін Рафаэлло Бонхерба (1681 ж. қайтыс болды), Disputationes totius philosophiæ in quibus omnes philosophicæ inter D. Thomam et Scotum controversiæ principaliter cum doctrinâ nostri Ægidii Columnæ illustrantur (Палермо, 1645, 1671) және Августино Арпе (1704 ж. қайтыс болды), Summa totius theologiæ Ægidii Columnæ (Болонья, 1701 ж. және Генуя, 1704) еңбектерін жазды. Колоннаның ең маңызды түсіндірушісі Федерико Николо Гаварди (1715 ж. қайтыс болды) Theologia exantiquata iuxta orthodoxam S. P. Augustini doctrinam ab Ægidio Columnâ doctoræ fundatissimo expositam (6 том, fol., Неаполь және Рим, 1683–1696) еңбегін жазды; бұл еңбекті Ансельм Хёрманнседер өзінің Hecatombe theologica (Пресбург, 1737) еңбегінде қысқартып берді. Бенинус Сихровский (1737 ж. қайтыс болды) сондай-ақ Philosophia vindicata ad erroribus philosophorum gentilium iuxta doctrinam S. Augustini et B. Ægidii Columnæ (Нюрнберг, 1701) еңбегін жазды.