Кіріспе
Заңда ақылға қонымды адам, ақылға қонымды жігіт немесе Клэфэм омнибусындағы адам – кез келген ортақ фактілер жиынтығында мінез-құлқы мен әрекеттері жақсы тәжірибе немесе саясат арқылы анықталатын, нақты емес, гипотетикалық тұлға. Бұл стандарт соттар жасаған және сот шешімдері мен қазылар алқасының нұсқаулары арқылы жеткізілген. Ақылға қонымды адам заңды стандарттау, заң студенттерін оқыту немесе сотқа заңды түсіндіру үшін қолданылатын құрал. Ақылға қонымды адам заңдағы гипотетикалық тұлғалардың отбасының бір бөлігі болып табылады, оның ішінде: «қоғамның дұрыс ойлайтын мүшесі», «көңілсіз куәгер», «ақылға қонымды ата-ана», «ақылға қонымды үй иесі», «әділ және хабардар бақылаушы», «патенттік құқықтағы бұл салаға жарамды білімі бар адам» және римдік заңгерлерге дейін созылатын «жақсы әке» (bonus pater familias) тұлғасы бар. Жалпы заңдық ойдан шығарылған нәрселер сияқты, бұл да белгілі бір деңгейде манипуляцияға немесе өзгертуге ұшырауы мүмкін. Қатаң түрде айтқанда, тараптың нақты адамдардан дәлелдер іздеуі, олар қалай әрекет ететінін немесе нені болжайтынын анықтау үшін бұрыс болып табылады. Әрбір жағдайдың ерекшеліктері әртүрлі әрекеттер мен күтім деңгейін талап ететін болса да, ақылға қонымды адам стандарты өзгермейді. Бұл стандарт жеке адамның пікіріне әсер ете алатын жағдайларға тәуелді емес. Сот шешімін ескермей үкім шығарылатын жағдайларда, сарапталған қазылар алқасының бірлескен пікірі ақылға қонымды адамның пікірінен асып түсуі мүмкін, сондықтан ол күшін жояды. «Ақылға қонымды адам» тұжырымы заңның көптеген салаларында қолданылады. Бұл стандарт қылмыстық құқықта – яғни, қылмыстық немқұрайлылықта – және азаматтық құқықта немқұрайлылықты анықтауда маңызды рөл атқарады. Бұл стандарт келісім-шарт құқығында да қолданылады, келісім-шарттық ниетті анықтау үшін немесе (қамқорлық міндеті болған жағдайда) күтім стандартын бұзу болған-болмағанын анықтау үшін. Тараптың ниеті ақылға қонымды адамның түсінігін тексеру арқылы, істің барлық маңызды жағдайларын, соның ішінде келіссөздерді, тараптардың арасындағы кез келген тәжірибені, әдет-ғұрыптарды және тараптардың кейінгі әрекеттерін ескере отырып анықталуы мүмкін.
reasonable person in psychology
In law, a reasonable person, reasonable man, or the man on the Clapham omnibus, is a hypothetical person whose character and care conduct, under any common set of facts, is decided through reasoning of good practice or policy. crafted by the courts and communicated through case law and jury instructions. The reasonable person is used as a tool to standardize, teach law students, or explain the law to a jury. The reasonable person belongs to a family of hypothetical figures in law including: the "right thinking member of society", the "officious bystander", the "reasonable parent", the "reasonable landlord", the "fair minded and informed observer", the "person having ordinary skill in the art" in patent law, and stretching back to Roman jurists, the figure of the bonus pater familias, As with legal fiction in general, it is somewhat susceptible to ad hoc manipulation or transformation. Strictly according to the fiction, it is misconceived for a party to seek evidence from actual people to establish how someone would have acted or what he would have foreseen. While the specific circumstances of each case will require varying kinds of conduct and degrees of care, the reasonable person standard undergoes no variation itself. The standard does not exist independently of other circumstances within a case that could affect an individual's judgement. In cases resulting in judgment notwithstanding verdict, a vetted jury's composite judgment can be deemed beyond that of the reasonable person, and thus overruled. The "reasonable person" construct can be found applied in many areas of the law. The standard performs a crucial role in determining negligence in both criminal law—that is, criminal negligence—and tort law. The standard is also used in contract law, to determine contractual intent, or (when there is a duty of care) whether there has been a breach of the standard of care. The intent of a party can be determined by examining the understanding of a reasonable person, after consideration is given to all relevant circumstances of the case including the negotiations, any practices the parties have established between themselves, usages and any subsequent conduct of the parties.
Қолмен басқару
АҚШ-тың жалпы құқығы бойынша, ақылға қонымды адам жоғарыда тізілген критерийлерді қалай бағалайтынын анықтау үшін белгілі, бірақ міндетті емес тест 1947 жылы АҚШ-тың екінші апелляциялық округінің бас судьясы, Learned Hand, АҚШ-тың «Кэролл Тоуинг» компаниясына қарсы ісінде белгіленген. Іс кемедегі тұғырдан босап қалған баржаға қатысты. Сотқа жазған хатында Хэнд былай деді: [Т] иесінің басқа ұқсас жағдайлардағыдай, туындаған зиянды болдырмау міндеті үш фактордың нәтижесі болып табылады: (1) босап қалу ықтималдығы; (2) егер босаса, туындаған зиянның ауырлығы; (3) тиісті сақтық шараларының салмағы. Хэнд ұсынған тест жоғарыда аталған барлық критерийлерді қамтымаса да, абайсыздыққа қатысты істе қазылар алқасы жауапкердің абайсыздығын анықтау үшін басқа факторларды да қарастыруға бағытталған нұсқаулар ала алады. Седона конференциясы киберқауіпсіздік саласында қол ережесін дамыту мақсатында «Қауіпсіздіктің ұқсас тесті» туралы түсіндірме жариялады. Түсіндірмеде «Қол ережесіне» үш маңызды қағида қосылды: егер ешқандай баламалы сақшылық шарасы қосымша ауыртпалықтан артық пайда әкелмесе, адам ақылға қонымды деп есептеледі, тәуекелдің пайдалылығы есептеуде фактор ретінде қарастырылуы керек (жағдайға байланысты шығын немесе пайда ретінде), сондай-ақ тестте сапалық және сандық факторларды қолдануға болады.
[T]he owner's duty, as in other similar situations, to provide against resulting injuries is a function of three variables: (1) The probability that she will break away; (2) the gravity of the resulting injury, if she does; (3) the burden of adequate precautions. While the test offered by Hand does not encompass all the criteria available above, juries in a negligence case might well still be instructed to take the other factors into consideration in determining whether the defendant was negligent. The Sedona Conference issued its Commentary on a Reasonable Security Test to advance the Hand Rule for a cybersecurity context. The commentary adds three important articulations to the Hand Rule; a person is reasonable if no alternative safeguard would have provided an added benefit that was greater than the added burden, the utility of the risk should be considered as a factor in the calculation (as either a cost or a benefit, depending on the situation), and both qualitative and quantitative factors may be used in the test.
Жеке жағдай
Бұл – нашар шешім қабылдаудың немесе өз мүмкіндіктерінен асып түсуге тырысудың желеуі бола алмайды. Егер олай болса, қанша қорғанысшы болса, сонша стандарт болар еді; және соттар есепсіз сағаттарды, ал тараптар одан да көп ақшаны осы нақты қорғанысшының жағдайын анықтауға жұмсайтын болар еді. Жауапкершілікті анықтау кезінде.
Ақылға қонымды адам стандартын қолдану арқылы соттар объективті құралды пайдаланады және мұндай субъективті бағалаулардан қашындырады.
Балалар
Ақылы адам стандартына жасалатын кең жеңілдіктердің бірі – балаларға жасалатын жеңілдік. Бұл стандарт бойынша бала, "осындай жас, интеллект және тәжірибеге ие ақылға қонымды адамның" ұқсас жағдайдағы әрекеттеріне сәйкес әрекет етуі керек. Көптеген ортақ құқық жүйелерінде 6 немесе 7 жасқа дейінгі балалар, олардың әрекеттерінен туындайтын тәуекелді түсінуге қабілетсіз деп есептелетін болғандықтан, азаматтық немесе қылмыстық жауапкершіліктен босатылады. Бұл балалық шаққа байланысты қорғаныс деп аталады: латын тілінде doli incapax. Кейбір заңнамалық аумақтарда, осы жеңілдіктерге ерекшеліктер бар, олар негізінен жоғары тәуекелді ересектерге арналған қызметпен айналысатын балаларға қатысты, мысалы, автокөлікті жүргізу. Сондай-ақ, кейбір заңнамалық аумақтарда балалар, кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстар үшін "ересектердей сотталуы" мүмкін, бұл жағдайда сот айыпталушының жасын ескермейді.
Психикалық ауру
Ақылға қонымды адам стандарты психикалық ауруларға ешқандай жеңілдік жасамайды. Мұндай бас тарту Менлове ісінде белгіленген стандартқа дейін жетеді, онда Менловенің адвокаты субъективті стандартты қолдануды ұсынған. Содан бері 170 жыл бойы заң тек бір ғана, объективті стандартты сақтап келеді. Мұндай сот шешімі психикалық ауруға шалдыққан адамдардың тәуекел тудыратын әрекеттерден аулақ болуы керек екенін көрсетеді, егер олар жауапкершіліктен қашынғысы келсе, олар өте жоғары деңгейде өзін-өзі бақылап, сақтық шараларын қолдануы тиіс. Әдетте, соттар психикалық ауруды өтемалдауға кедергі ретінде қабылдамау арқылы, жауапты болуы мүмкін үшінші тарап, мысалы, күтімші, халықты қорғауға көбірек бейім болады деп санайды. Соттар сондай-ақ, адамдардың психикалық ауруға шалдыққан адамды бала немесе физикалық мүгедектігі бар адам сияқты оңай анықтай алмайтындығын да айтты.
Кәсібилер
Адам білгіштікпен әрекет етуге тырысқанда, "жағдайға қарай ақылға қонымды адам" тестісі, сол адам шын мәнінде кәсіби маман болса да болмаса да, оқытылған немесе тәжірибелі болса да, "жағдайға қарай ақылға қонымды маман" қалай әрекет ететін деңгейіне дейін көтеріледі. Сонымен қатар, маманның білім деңгейі сияқты басқа факторлар да маңызды болады (яғни, белгілі бір саланың маманы ма, әлде тек кәсіптің жалпы шебері ме), сондай-ақ ұқсас мамандықтардың қалыпты тәжірибелері мен жалпы процедуралары да ескеріледі. Дегенмен, мұндай басқа факторлар шешуші болып табылмайды. Кейбір кәсіптер жақсырақ әдіс пайда болғаннан кейін де бұрынғы тәжірибелерін сақтап қалуы мүмкін. Жаңа тәжірибелер, қауіпсіз болса да, толығымен назардан тыс қалуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, маман дәстүрге немесе жалпыға ортақ тәжірибелерге қарамастан, ақылға сыймайтын әрекет жасаған болуы мүмкін.
Медициналық мамандар
Денсаулық сақтау саласында талапкерлер сараптамалық куәлік арқылы тиіс медициналық көмек стандартын және осы стандарттан ауытқуды дәлелдеуі керек. Сараптамалық куәлік талабынан тек бір ғана ерекшелік бар: егер медициналық тәжірибеден ауытқу соншалықты ауыр болса, оны кез келген адам оңай анықтай алады. Дегенмен, медициналық қоғамдастықтың құрметті және беделді аз бөлігі қолдаған немесе медицина саласында қай тәжірибе ең жақсы дегенде келіспеушілік болған жағдайда, даулы медициналық тәжірибелер ақылға қонымды деп танылуы мүмкін.
Қарулы мамандар
"Ақылға қонымды офицер" стандарты – құқық қорғау органдары мен басқа да қарулы кәсіптерде күш қолданудың артық болған-болмағанын анықтауға көмектесетін жиі қолданылатын әдіс. Бұл сынақ – тиісті білім алған маман, офицердің сол уақытта білгенін біліп, белгіленген нұсқауларды (мысалы, күш сатысын) сақса, дәл осы деңгейдегі немесе одан да жоғары күш қолданар ма еді деген сұраққа жауап беруден тұрады. Егер күш деңгейі негізделген деп табылса, күш мөлшері, егер басқа факторлар болмаса, қажетті деп есептеледі. Мысалы, егер жаттығудан өткен полиция қызметкері күдіктіге қатысты атуды ақтаған болса, онда басқа факторлар болмаған жағдайда – мысалы, өзгелердің қауіпсіздігіне немқұрайлы қарау немесе күдікті енді қауіпті болмаған кезде қосымша күш қолданылған жағдайда – атыс саны қажетті деп есептеледі.
Тәжірибесіздік
Кез келген адам егер басқаларға қауіп тудыруы мүмкін дағды талап ететін жұмысты қолға алса, онда ол адамның мінез-құлқы, осы жұмыстағы тәжірибелі ақылды адамның қалай әрекет етерінің ең төменгі стандартына сай болуы керек, ал оның нақты тәжірибесі қандай болса да маңызды емес.
Сыртқы жағдайлар
Қабылданушының бақылауынан тыс факторлар әрқашан маңызды. Сонымен қатар, әрбір әрекет жасалған жағдай да маңызды. Адамның қалай әрекет ететініне көптеген нәрсе әсер етеді: жеке түсініктер, білім, ауа райы сияқты. Керек деңгейі жағдайға байланысты, бірақ әрқашан орынды болуы керек. Қандай әрекет күтілетінін көрсету үшін қоғамдық әдет-ғұрыптарға жүгінуге болады, бірақ олардың өзі орынды адамның не істерін анықтау үшін шешуші емес. Орынды адам стандарты осы кең ауқымды мүмкін фактілердің әртүрлілігіне байланысты осылай кең (және көбінесе түсініксіз және қолдану қиын). Дегенмен, маңызды жағдайлардың бірнеше жалпы саласы басқаларынан ерекшеленіп тұрады.
Төтенше жағдай туралы ілім
Фактілерді тексерушіге кейіннен туындайтын пікірлерге қарсы болу үшін, адамның шұғыл жағдайда әрекет ету қажеттілігін ескеру маңызды. Ұқыпты адам тыныш жағдайдағыдай әрдайым әрекет етпеуі мүмкін. Сотталушының іс-әрекетіне әсер еткен кез келген шұғыл жағдайларды ескере отырып бағалау әділ.
Қолда бар ресурстар
Адамдар қолда бар нәрсеге немесе ала алатынына қанағат етуге тиіс. Мұндай жағдайлар күдіктінің дұрыс әрекет еткен-етпегенін анықтауда маңызды. Ресурстар жетіспесе, олар көп болғанда орынды болмас еді, кейбір әрекеттер ақылға қонымды болуы мүмкін.
Қауіпсіздіктің өзі
Ақылға қонымды адам заңды біледі деп объективті түрде қарастырылатындықтан, жергілікті қауіпсіздік ережесін сақтамау да немқұрайлылық болып табылуы мүмкін. Бұл орайда, немқұрайлылық принципі заңда белгіленген қамқорлық стандартын бұзу арқылы туындайтын заңдық талаптарды қарастырады. Керісінше, қауіпсіздік ережесін минималды түрде сақтау, егер фактілерді анықтаушы орган ақылға қонымды адам заң талап ететіннен артық шаралар қабылдайтын болар деп шешсе, айыпталушыны толығымен ақтамайды. Фактілерді анықтаушы орган, егер заң стандартының өзі орынды деп табылса және айыпталушы заңда көзделгендей әрекет етсе, айыпталушының қамқорлық міндетін орындалған деп есептеуі мүмкін.
Қарап тұрған адам
Жалпы құқық шарттарында шарт жасау туралы даулар шарттың бар-жоғын анықтау үшін «объективті келісім сынағы» деп аталатын процедураға бағынады. Бұл стандартты «көзбен көрген адам», «ақылға қонымды көрермен», «ақылға қонымды үшінші тарап» немесе «тараптың орнындағы ақылға қонымды адам» деп те атайды. Бұл, көптеген азаматтық құқық жүйелерінде қолданылатын субъективті сынақтан өзгеше. Бұл сынақ сот саясатының келісімге қол жеткізу және сенімділік мүдделерін теңгерлеуге жасалған әрекеттерден туындайды. Біріншісі, егер адам осындай келісімге келіспесе, оны шарт міндеттемелерімен байланыстыруға болмайды дейді; екіншісі, егер ешкім келісімді көрсететін іс-әрекеттерге немесе сөздерге сүйене алмаса, онда коммерциялық қарым-қатынастардың бүкіл жүйесі құлайды. 19 ғасырға дейін соттар субъективті бағалауды пайдаланды; егер екі тараптың да пікірлері мен түсініктері бір болса, онда келісім білдірілген деп есептелді және шарт жарамды болды. 19-шы және 20-шы ғасырлар аралығында соттар объективті сынаққа көшті, себебі субъективті куәліктер көбінесе сенімсіз және жеке мүдделерді қорғайтын болып шықты.
Сатиралық
Кейбір заң салаларында «ақылды әйел» стандарты қолданысқа енгенмен, ол әзілшілердің сын астында қалды. 1924 жылы заң әдебиетіндегі юморист А. П. Герберт «Фарделлге қарсы Поттс» атты құбылмалы істе «ақылды адам» тұжырымын кеңінен қарастырды. Герберттің ойдан шығарылған оқиғасында судья жалпы құқықта «ақылды әйел» стандартының болмауын атап өтіп, соңында «ақылды әйел деген жоқ» деген шешімге келді.
Орташа сезімді адам
"L'homme moyen sensuel" ұғымы ақылға қонымды адамның қабілеттерін, іс-әрекеттерін немесе түсініктерін сипаттамайды. Оның орнына, бұл ұғым ақылға қонымды адамның сурет, дыбыс немесе кітап, журнал оқу арқылы алған ақпаратқа қалай реакция жасайтынын көрсетеді. Бұл ұғымның кең таралған мысалы – судья Джон М. Вулсидің Джеймс Джойстің "Улисс" кітабына қойылған тыйымды алып тастауы. Бұл шешім кітаптың ақылға қонымды және орташа сезімталдыққа ие адамға қандай әсер ететінін қарастырды. Сол сияқты, "Ұлы зар және басқа өлеңдер" кітабының авторы Калифорниядағы сотта әдепсіз кітап жариялаған деген айыппен күдікке іліккенде, "l'homme moyen sensuel" ұғымы соттың күдіксіз деп шешім қабылдауына ықпал етті. Вулсиден шамамен екі он жыл өткен соң, АҚШ Жоғарғы Соты материалдарды "l'homme moyen sensuel" көзімен қарап, оларды әдепсіз деп тану немесе тану емес стандартын белгіледі. Жалпы алғанда, соңғы 100 жыл бойы кітаптарда, фильмдерде, суреттерде және қазіргі интернетте не әдепсіз, не порнографиялық екенін анықтауда "l'homme moyen sensuel" маңызды рөл атқарды.
Біліктіліктері
Көп жағдайда, мысалы, шуылға қатысты ережелерде, заңды қолданудың мақсаты – "қалыпты сезімталдығы бар орташа адамның" құқығын қорғау ғана болады.