Кіріспе
Француз зерттеушісі және тері саудагері Медар Шоар де Грозельерс (1618 жылы туған) – Канададағы француз зерттеушісі және тері саудагері. Ол көбінесе 20 жас кіші, қарындасының күйеуі Пьер Эспирт Радиссонмен бірге жұмыс істеген. Екеуі тері саудасымен және жаңа жерлерді зерттеумен айналысты. Олардың британдық қызметке өту шешімі 1670 жылы Гадсон шығанағы компаниясының құрылуына себеп болды. Бұл компания Батыс Канададағы жергілікті халықтармен сауда орындарын құрып, кең қарым-қатынас орнатты. Бұл аймақты британдық отарлауға дайындауда маңызды рөл атқарды. Радиссон, Грозельерспен бірге, көптеген Ұлы көлдерді және отарлаушылар қолданған сауда жолдарын картаға түсірді.
Médard Chouart des Groseilliers (born 1618) was a French explorer and fur trader in Canada. He is often paired with his brother in law Pierre Esprit Radisson, who was about 20 years younger. The pair worked together in fur trading and exploration. Their decision to enter British service led to the foundation of the Hudson's Bay Company in 1670. This company established trading posts and extensive relations with the First Nations in western Canada. It was highly influential in making the region amenable to British colonization. Radisson, with Groseiliers, also mapped many of the Great Lakes and trading routes used by settlers.
Ерте өмір
Медар Шоар Францияның Шампан провинциясындағы Шарли-сюр-Марн қаласында туды. Оның әкесі Медар Шоар, анасы Мари Пуарье болды. Оның Медар Шоар есімді туысы да болған. Кейіннен ол өзін Басевельдегі ата-анасы басқарған шаруа қожалығының атымен – Sieur des Groseilliers деп атады. Ол 1641 жылы 23 жасында Жаңа Францияға көшіп келгені хабарланған, бірақ тарихшы Грейс Ли Нуттің сөзіне сенсек, бұл ешқашан дәлелденбеген. Ол қазіргі Онтарио штатының Симкоу округіне жақын орналасқан Хюрон аймағындағы иезуит миссияларында донант немесе миссионерлік көмекші ретінде қызмет етті. Осы жерде ол куёр де буа шеберлігін үйренді. 1646 жылы Грозельерс гурондықтармен бірге ирокездерге қарсы күресті. 1647 жылдың 3 қыркүйегінде Грозельерс Квебек қаласының айналасында жатқан, кейін Ыбырайым жазығы деп аталатын жердің иесі болған Абрахам Мартиннің қызы, жесір Хелен Мартинге үйленді. Олардың тұңғыш баласы 1648 жылы қайтыс болды. Олардың екінші баласы, Медар есімді ұлдары 1651 жылы дүниеге келді, сол жылы Хелен қайтыс болды. 1640 жылдардың соңында ирокездер гурондық миссияларын қиратқаннан кейін, халықты батысқа қарай жылжуға мәжбүрледі. Осыдан кейін Грозельерс, әсіресе Супериор көлі аймағында сауданы қайта жандандыруға күш салды. 1653 жылы Грозельерс Акадияға Клод де ла Турмен кездесу үшін сапар шекті, шілде айында Жаңа Францияға оралып, Трои-Ривьерде қоныстанды. Онда ол екінші әйелі Маргерит Хаетке (кейде Хайо деп те жазады), Пьер Эсприт Радисонның жесір қарындасына үйленді және одан Трои-Ривьердегі жерлерін мұраға алды. Оның алғашқы некесінен туған екі ұлы да көп қиындықтар туғызды. 1654 жылы Грозельерс Жаңа Франция губернаторына балаларға басқа қамқоршы табу туралы өтініш жасады, ол қабылданды. Оның Маргериттен туған тұңғыш баласы Жан Батист 1654 жылдың 5 шілдесінде крещение рәсімінен өтті. Оның Маргериттен туған екінші баласы, сонымен қатар Маргерит, 15 сәуірде крещение алды, ал үшінші баласы Мари Антуанетта 1661 жылдың 8 маусымында крещение рәсімінен өтті.
Француз қызметі
1654 жылдың тамызында Грозельерс белгісіз серіктесімен бірге жаңа гурондық жерлерге батысқа сапарға жіберілді. Саяхатты аяқтауға екі жыл кетті, ал 1656 жылдың тамызында қайтып келгенде, олар каноэларында бірнеше алғашқы халықтармен, оның ішінде сиу, поттаватоми, винебаго және фокс тайпаларымен байланыс орнатқандары туралы хабарламалар мен "14-тен 15 мың ливрге дейін" бағаланған терілерді әкелді. 1659 жылдың тамызында Грозельерс пен Радсон батысқа, Көлінің ең шеткі нүктесіне сапар шегіп, қазіргі Висконсин штатындағы Лак-Курт-Орельде қыстады. Радиссонның саяхат туралы баяндамасына сәйкес, олар Оттава өзені бойындағы ирокездердің шабуылын тойтарды және осы кезде Гудзон шығанағынан тері саудасы жасау туралы ой келді. Олар 1660 жылдың жазында оралды және Жаңа Францияға келген соң, олар лицензиясыз кеткендігі үшін отарлық үкімет олардың пайдасының көп бөлігін айыппұл ретінде алып қойды. Бұл саяхат француздардың континенттің ішкі аймақтарында байлық таба алатынын көрсетті, соның салдарынан көптеген француздар батысқа бет бұрды, ал жетісі сол жылдың ішінде Көліне жол тартты. Кри саудагерлерінен француздар терілердің негізгі көзі көлдің солтүстік-батысында екенін білді. 1661 жылы Грозельерс айыппұлды жою үшін Францияға барды, бірақ сәттілікке жете алмады және сол жылы Жаңа Францияға қайтып келді. Грозельерс пен Радсон француз королі Людовик XIV-нің қаржы министрі Жан-Батист Колберге тері саудасы үшін компания құруды ұсынды. Колберт мұны қаржыны ысырап ету деп есептеді және жобаны қолдаудан бас тартты. 1662 жылдың көктемінде Грозельерс пен Радсон Гудзон шығанағы арқылы батысқа сапар шегуді ниеттенді. Грозельерс Персе аралынан Гудзон шығанағына жету үшін кеме жалдауды жоспарлады. Алайда, жоспарлар орындалмады, сондықтан Грозельерс пен Раддисон оңтүстіктегі Жаңа Англияда қолайлы кеме табу үмітімен іздестірулер жүргізді.
Гадсон шығанағы компаниясының құрылуы
Гросселлер мен Радсон Массачусетс шығанағындағы Бостон қаласына сапар шекті. 1663 жылы олар Гудзон шығанағына тағы бір экспедиция ұйымдастырды, бірақ мұздың кедергісінен кері қайтуға мәжбүр болды. 1665 жылы Бостонда олар сэр Джордж Картрайтпен кездесті, ол оларға қолдау алу үшін Англияға баруды кеңес берді. Сапар барысында голланд жеке қарақшыларына түскен француздықтар Испанияға жеткізілді. Англияға жеткен соң, олар король Чарльз II-ге жолдары берілді және принц Рупертпен байланыс орнатты. Ақырында, принц Руперт Раддисон мен Гросселлер үшін екі кеме жалдады. 1668 жылы Англиядан Гудзон шығанағына екі кеме аттанды: Захария Гиллам басқаратын «Нонсач» (Nonsuch), Гросселлер оның оң қол ассистенті болса, және Уильям Станнард басқаратын «Иглет» (Eaglet), Раддисон оның оң қол ассистенті ретінде болды. «Иглет» дауылға ілігіп, зақымданып, Англияға қайтуға мәжбүр болды. «Нонсач» Гудзон шығанағына жетіп, оңтүстікке қарай Джеймс шығанағына қарай жолын жалғастырды. «Нонсач» олардың меценатының құрметіне аталған Руперт өзенінің сағасына жетті. Олар қазіргі Квебек провинциясының Уаскаганиш қаласына жақын жерге қонды, онда бекініс салып, қыстады. 1669 жылы экспедиция Англияға мол терілі жүкті әкеліп оралды. Терилердің көптігі король Чарльзды таң қалдырды және принц Руперт пен оның серіктес инвесторларын 2 мамыр 1670 жылы «Гудсон шығанағына сауда жасау үшін Англияның авантюристтерінің компаниясын» құруға итермеледі, бұл компания Гудсон шығанағы компаниясы (Hudson's Bay Company) деп белгілі болды. Гудсон шығанағы компаниясына болашақта Руперт жері деп аталатын аумақтың монополиясы берілді. 1670 жылдан 1675 жылға дейін Гросселлер мен Раддисон Гудсон шығанағы компаниясының қызметкерлері болып жұмыс істеді, Гудсон шығанағына сауда посттары мен бекіністер құру және аймақты зерттеу үшін саяхаттар жасады. Олардың қызметтерін қызығушылықпен бақылаған француздықтардың экономикасы ағылшын тері саудагерлерінің келуінен зардап шекті.
Француз қызметіне қайта оралу
1674 жылы француз иезуит діни қызметкері Шарль Альбанель Гудзон шығанағына солтүстікке жіберілді. Альбанель Гудзон шығанағы компаниясының өкілдері тарапынан тұтқындалып, тұтқын ретінде Англияға жіберілді. Англияда ол Грозелье мен Радисонды француз қызметіне қайта оралуға көндірді. Грозелье Францияға сапар шегіп, 1676 жылы Жаңа Францияға оралғанға дейін бір жыл өткізді. 1682 жылдың 20 мамырында француздар француз үкіметінің жарғысымен құрылған La Compagnie de la Baie d’Hudson немесе Compagnie du Nord деп аталатын өз тері сауда компаниясын құрды. Компания Гудзон шығанағы компаниясымен бәсекелесу үшін құрылды. Грозелье компанияға қосылып, Радисонмен бірге француз сауда бекетін құру үшін солтүстікке қарай Хейс және Нельсон өзендеріне аттанды. Гудзон шығанағы компаниясынан және Бостоннан Бенджамин Гиллам басқаруымен келген топтар да сол кезде келді. Үш топ тәжірибелі жетекшілері Радисон мен Грозелье басқаруымен шайқасты, олар жеңіске жетті. Олар бостондықтардың көпшілігін және Гудзон шығанағы компаниясының қызметкерлерін, соның ішінде Гудзон шығанағының жаңа губернаторы Джон Бридгарды тұтқынға алды және бұрынғы жұмыс берушілерінен терілерді тартып алды. Жаңа Францияға оралғаннан кейін екі француз өз әрекеттері британдықтарды ашуландырғанын және француз шенеуніктерді алаңдатқанын байқады. Британдықтардың шығындарын өтеу үшін Compagnie du Nord компаниясы өз терілеріне салық төлеуге мәжбүр болды. 1683 жылы Радисон мен Грозелье салық мәселесін қарау үшін Францияға барды. Француз үкіметі британдықтардың пайдасына шешім шығарды, олардың басшысы Йорк герцогы Франция үшін ағылшындарды қайтадан католицизмге қайтарудың ең жақсы мүмкіндігі болды. Францияда Грозелье Гудзон шығанағы компаниясына қайта қосылу туралы ұсыныстан бас тартып, Трои-Ривьердегі өз шаруашылығына оралды. Оның соңғы тағдыры белгісіз.