Кіріспе

Томаттан жасалған соус – негізінен томаттан жасалған көптеген түрлі соустарды білдіреді, олар көбінесе дәмдеуіш ретінде емес, тағамның бір бөлігі ретінде беріледі. Томат соустары ет пен көкөністерге жиі қолданылады, бірақ олар мексикалық сальсалар мен итальяндық паста тағамдарына арналған соустардың негізі ретінде жақсы танымал. Томаттың бай дәмі, жоғары сулылығы, жұмсақ және оңай пісірілетін қасиеттері бар, ал қайнату кезінде соусқа айналу үшін қоюлатушы заттардың, мысалы, ру немесе масаның қажеті болмайды. Осының барлық қасиеттері оларды қарапайым және тартымды соустар жасауға өте ыңғайлы етеді. Ұлыбритания, Үндістан, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка сияқты елдерде "томат соусы" термині американдықтар "кетчуп" деп атайтын дәмдеуішті сипаттау үшін қолданылады. Кейбір елдерде осы екі термин де сол дәмдеуішті атау үшін қолданылады.

Тарих

Помидор соустары, сондай-ақ оған ұқсас және дайындалған томатилло соустары, Орталық және Оңтүстік Америка халықтары көптеген тағамдардың негізі ретінде ежелгі заманнан бері қолданған деп есептеледі. Дегенмен, Мексикадағы Колумбтан бұрынғы ас тарихының көп бөлігі, басқа да мәдени маңызы бар ақпараттармен бірге, еуропалықтар, әсіресе испандықтардың жаулау кезеңінде жойылды. Испания Корольдігінің францискан монахы Бернардино де Сахагун, Теночтитлан (қазіргі Мексика қаласы) базарларында сатылып жатқан томат соусы туралы жазған алғашқы еуропалық болып саналады.

Пісірілген қызанақ соустары

Қарапайым қызанақ соусы – майдаланған немесе ұсақталған қызанақтарды зәйтүн майында қуырып, шикі дәмі кеткенше қайнатып, тұз немесе басқа шөптер мен дәмдеуіштермен дәмдеуішпен жасалады. Қызанақтың қабығы мен тұқымы көбінесе алынып тасталады. Қызанақ соусы, одан жасалған қызанақ пюресінен жұқарақ болуы мүмкін. Ол спагетти мен котлеттер сияқты басқа тағамдардың құрамына да қолданылуы мүмкін. Соустың қайнау кезінде тым қою болмауы үшін су немесе дәмді сұйықтық, мысалы, қорық немесе шарап қосылады. Пияз бен сарыmsақ көбінесе қызанақ қосылғанға дейін қуырылады немесе қызанақпен бірге ұсатылып, содан кейін бірге пісіріледі. Басқа дәмдеуіштерге әдетте құрғатылған қызыл бұрыш, эпазот, базилик, орегано, ақжеңке және қара бұрыш жатады. Көптеген етті соустарға, мысалы, ragù alla napoletana сияқты, қызанақ кіреді; итальяндық ragù alla bolognese нұсқасында қызанақ салыстырмалы түрде аз мөлшерде қолданылады.

Шикі қызанақ соустары

Италияда шикі, пісірілмеген қызанаққа негізделген көптеген паста соустары бар. Мексикада ең танымал шикі қызанақ соусы – пико де гальо, оны сальса круда деп те атайды.

Мексика

Домат соусы ежелгі мезоамерикалық тағамдардың дәмдеуіші болған. Томат соусы туралы алғаш жазған адам – испан францискан дінбасы Бернардино де Сахагун, ол кейіннен Жаңа Испанияға көшіп барған. Ол (испан тілінен аударған) былай жазды: text=Олар бұрыштар мен томаттардан жасалған сорпаларды сатады – әдетте оларға бұрыш, қабақ тұқымы, томат, жасыл бұрыш және майлы томаттар, сондай-ақ дәмді сорпа жасайтын басқа да заттар қосады. |source=Флоренция кодексі (1540–1585) Испаниялықтар кейіннен Еуропаға томаттарды әкелді. Мексикалық томат соусын дәстүрлі түрде томаттарды пюрелеу үшін молькаджете арқылы дайындаған. Томат соусында пісірілген тағамдар энтоматада деп аталады. Томат соусы өткір соустар мен моль үшін негіз ретінде қолданылады.

Италия

Италиялық асүйіндегі қызанақ соусы алғаш рет Антонио Латинидің "Lo scalco alla moderna" (Неаполь, 1692) аспаздық кітабында еске алынған. Латини Неапольдің испан вице-королінің аспазшысы болған, ал оның томат рецептілерінің бірі "испандық стильдегі" соусқа арналған. Қызанақ соусын макаронмен бірінші рет қолдануды итальяндық "L'Apicio moderno" аспаздық кітабында, римдік аспаз Франческо Леонарди 1790 жылы жариялаған.

Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка

Томат соусы – кең таралған, өндірістік жолмен жасалатын, томат кетчупына ұқсас дастарқан соусы. Ол әдетте ет пирогы, шұжық және балықпен картоп қуырылған тағамдарға қолданылады. Кейбір дереккөздерде австралиялық томат соусында кетчупқа қарағанда томат азырақ болады, бірақ бұл әр түрлі брендтерге байланысты өзгереді. Макаронға берілетін томат негізді соустарды көбінесе "макарон соусы" немесе "Наполетан соусы" деп атайды.

Ұлыбритания

"Томат соусы" терминінің мағынасы жағдайға қарай өзгереді; мейрамхана мәзірінде "томат соусында" деген тіркес макаронға берілетін, жаңадан дайындалған томат негізді соусты білдіреді, ал күнделікті сөйлеу тілінде ол макаронға арналған соусқа немесе томат кетчупына қатысты болуы мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та қызанақ соусы көбінесе банкаларда немесе консервіленген түрде, азын-малы ингредиенттермен сатылады және оны әдетте өздігінен қолданбайды. Томат пюресі мен томат пастасы оған ұқсас ингредиенттер, бірақ паста тығыз консистенциялы. Томат пюресі мен томат пастасы томаттың құрамындағы қатты заттардың пайыздық көрсеткіштері бойынша FDA стандарттарына (1939 жылдан бері) сәйкес келеді және тарихи тұрғыдан тұздан басқа қосымша дәмдеуіштер болмаған; соңғы онжылдықтарда базилик немесе басқа дәстүрлі итальян дәмдеуіштері қосылған түрлері кеңінен таралды. Томат соусы стандартталмаған.

Луизиана

Луизиана Каджун асханасында кең таралған пикантты томат соусы бар, оған теңіз өнімдері, құс еті немесе жабайы аң сияқты кез келген ет түрлері қосылуы мүмкін. Ол әдетте ақ күрішпен беріледі. Луизиана креолдық асханасында креол соусы деп аталатын томат соусы да бар. Ол итальяндық томат соусына ұқсас, бірақ француз және испан ас мәдениеттерінің қосылуынан пайда болған Луизианаға тән дәмдерге ие. Екеуінде де әдетте дәстүрлі "қасиетті үштік" – турап кесілген болгар бұрышы, пияз және сельдерей қолданылады.

Томаттан жасалған соус

Томатты соус итальяндық американдықтар қолданатын томат соусының бір түрінен ерекшеленеді, әсіресе томат негізгі тағам болған аймақтарда. Пісірілген қызанақ, май (көбінесе шошқа майы) және ұн бірге қалыңдағанша қайнатылады, содан соң тұз және бұрышпен дәмделеді. Пияз немесе болгар бұрышы да қосылуы мүмкін. Әдетте, томатты соус макаронмен беріледі.

Жексенбілік соус

Итальяндық американдық тағамдарда кең таралған қызанақ негізіндегі соус, "жексенбілік соус" деп аталады, оны түрлі еттермен бірге дайындауға болады.

Үндістан

Кейбір үнді карилері қызанақ негізіндегі соусқа ие, әсіресе көптеген вегетариандық тағамдарда осы соус қолданылады.