Кіріспе
Канаданың негізгі конституциялық құжаты 1982 жылғы Конституция Заңы Канада Конституциясының бір бөлігі болып табылады. Заң Канаданың конституцияны өз еліне қайтару процесінің аясында қабылданды, ол Британдық Солтүстік Америка Заңына бірнеше түзетулер енгізді, соның ішінде оны 1867 жылғы Конституция Заңы деп атады. Конституцияны өз еліне қайтарудан басқа, 1982 жылғы Конституция Заңы Канаданың Құқықтар мен бостандықтар Хартиясын бекітті; Канаданың абориген халықтарының құқықтарын кепілдеді; табиғи ресурстарға қатысты провинциялардың құзырларын нығайтты; болашақ конституциялық конференциялар өткізуді қарастырды; және Конституцияға болашақта түзетулер енгізу тәртібін белгіледі. Бұл қадамға 1931 жылғы Вестминстер Заңынан кейін Канада британдық парламентке өз конституциясына түзетулер енгізу құқығын сақтап қалуға рұқсат бергендіктен, Канада үкіметтері барлық канадалық түзету формуласына келісе алмайынша қажеттілік туды. 1981 жылы жаңа түзету формуласы бойынша маңызды келісімге қол жеткеннен кейін, Канада Парламенті Ұлыбритания Парламентінен Канада Конституциясын өзгерту құқығынан бас тартуды сұрады. 1982 жылғы наурызда британдық парламенттің Канада Заңының қабылдануы Конституцияның өз еліне қайтарылуын растады және Канадаға өз Конституциясын өзгерту құқығын берді. 1982 жылғы 17 сәуірде Елизавета II патшайымы және премьер-министр Пьер Эллиот Трюдо, сондай-ақ Әділет министрі Жан Кретьен және Бас тіркеуші Андре Уэллет 1982 жылғы Конституция Заңын күшіне енгізген Жарлыққа қол қойды. Бұл жарияланым Канаданың өз конституциясына билік ету құқығын ресми түрде қабылдағанын растады, бұл толық егемендікке жетудің соңғы қадамы болды. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін Квебек үкіметі заңның қабылдануын ресми түрде мақұлдаған жоқ, бірақ Жоғарғы Сот Квебектің ресми келісімінің қажет еместігін және ратификациядан кейін 15 жыл өткен соң Квебек үкіметі «өзгертуге рұқсат беретін қаулы қабылдады» деген шешімге келді. Дегенмен, ресми мақұлдаудың болмауы Квебек үшін тұрақты саяси мәселе болып қала береді. Мич-Лейк және Шарлоттаун келісімдері Квебектен мақұлдау алу мақсатымен жасалды, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды.
The Constitution Act, 1982 is a part of the Constitution of Canada. The Act was introduced as part of Canada's process of patriating the constitution, introducing several amendments to the British North America Act, 1867, including re naming it the Constitution Act, 1867. In addition to patriating the Constitution, the Constitution Act, 1982 enacted the Canadian Charter of Rights and Freedoms; guaranteed rights of the Aboriginal peoples of Canada; entrenched provincial jurisdiction over natural resources; provided for future constitutional conferences; and set out the procedures for amending the Constitution in the future. This process was necessary because, after the Statute of Westminster, 1931, Canada allowed the British Parliament to retain the power to amend Canada's constitution, until Canadian governments could agree on an all in Canada amending formula. In 1981, following substantial agreement on a new amending formula, the Parliament of Canada requested that the Parliament of the United Kingdom give up its power to amend the Constitution of Canada. The enactment of the Canada Act 1982 by the British Parliament in March 1982 confirmed the Patriation of the Constitution and transferred to Canada the power of amending its own Constitution. On April 17, 1982, Queen Elizabeth II and Prime Minister Pierre Trudeau, as well as the Minister of Justice, Jean Chrétien, and André Ouellet, the Registrar General, signed the Proclamation which brought the Constitution Act, 1982 into force. The proclamation confirmed that Canada had formally assumed authority over its constitution, the final step to full sovereignty. as of 2024, the Government of Quebec has never formally approved of the enactment of the act, though the Supreme Court concluded that Quebec's formal consent was never necessary and 15 years after ratification the government of Quebec "passed a resolution authorizing an amendment." Nonetheless, the lack of formal approval has remained a persistent political issue in Quebec. The Meech Lake and Charlottetown Accords were designed to secure approval from Quebec, but both efforts failed to do so.
I бөлім: Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы хартиясы
Канадалық құқықтар мен бостандықтар хартасы 1982 жылғы Конституциялық актінің I бөлігі болып табылады. Харта – Канададағы адамдардың белгілі бір саяси, құқықтық және адам құқықтарын мемлекеттік биліктің барлық деңгейлерінің саясаты мен іс-әрекеттерінен қорғауға бағытталған құқықтар жиынтығы. Хартаның қосымша мақсаты – канадалықтарды осы құқықтарды бейнелейтін принциптер жиынтығымен біріктіру. Хартаға дейін 1960 жылы Джон Дифенбейкер үкіметі жасаған Канаданың құқықтары туралы биллі болды. Алайда, бұл билль тек федералдық заң болды және провинциялық заңдарға тікелей қолданылмағандықтан тиімділігі шектеулі болды. Бұл үкіметтегілердің бірігіп, барлық канадалықтар үшін конституциялық деңгейдегі құқықтар биллін құруына түрткіс болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған адам құқықтары мен бостандықтары үшін күрес, Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясында жарияланған принциптерді бекітуді де мақсат етті. Харта 1982 жылғы Конституциялық актіні қабылдауға дейінгі жылдары федералдық үкімет провинциялық үкіметтермен кеңесе отырып әзірленді. Хартаның қабылдануының ең маңызды салдарының бірі – сот бақылауының ауқымын кеңейту болды, себебі Харта құқықтарды кепілдендіру және судьялардың оларды іске асырудағы рөлі тұрғысынан Канаданың құқықтары туралы билльге қарағанда нақтырақ болды. Соттар Харта құқықтарының бұзылуына тап болғанда, конституцияға қайшы келетін заңдарды немесе заңдардың бөліктерін жойды, бұрынғыдай федерализм мәселелерін шешумен айналысқан кезде канадалық сот тәжірибесінде болғандай. Алайда, Хартаның 24-бабы соттарға жаңа өкілеттіктер берді, олар арқылы шығармашылық шешімдерді қабылдауға және қылмыстық істерде заңсыз алынған дәлелдерді жоққа шығаруға мүмкіндік болды. Бұл өкілеттіктер жалпы құқық және Парламенттік басымдық принципі бойынша бұрынғыдан артық болды, осы принциптерді Канада Ұлыбританиядан мұра еткен. 59-бап Квебек провинциясында Хартаның 23-бабының қолданылуын шектейді. Хартаның 23(1)(a) тармағы, «өмір бойы бірінші тілі ретінде және қазір де түсінетін тілі провинциядағы ағылшын немесе француз тілді азшылық қауымының тілі» болып табылатын канадалық азаматтардың азшылық тілінде білім алу құқығын кепілдейді, ол Квебек үкіметі немесе заң шығарушы органы ратификациялауды шешкенге дейін Квебекте күшіне енбейді.
II бөлім: Канаданың түпкүлдік халықтарының құқықтары
1982 жылғы Конституция туралы заңның 35-бабы Канададағы аборигендер мен келісімдер бойынша қолданыстағы құқықтарды "танып, бекітеді". Бұл аборигендердің құқықтары аборигендердің ерекше мәдениеттерінің ажырамас бөлігі болып табылатын қызметтерді, практикаларды немесе дәстүрлерді қорғайды. Келісімдер бойынша құқықтар Корольдік билік пен аборигендер арасындағы келісімдерді қорғайды және күшіне енгізеді. 35-баб сонымен қатар жерді дәстүрлі мақсаттарда пайдалануды қорғайтын аборигендердің жер иелену құқығын қорғауды қамтиды. 35(2)-тармақша аборигендер мен келісімдер бойынша құқықтардың индейлерге, инуиттерге және метистерге де таралатынын, ал 1983 жылы қосылған 35(4)-тармақша олардың "әр ер және әйел адамға тең кепілдік берілетінін" қамтамасыз етеді. Сондай-ақ 1983 жылы қосылған 35(3)-тармақша "келісімдер бойынша құқықтар" "қазіргі кезде жер дауы туралы келісімдер арқылы бар немесе болашақта осылайша алынған құқықтарды" қамтиды деп нақтылайды. Осының нәтижесінде, жер дауы туралы келісімдерге қол қою арқылы Канада үкіметі мен аборигендер халқының мүшелері конституциялық түрде танылған және бекітілген жаңа келісімдер бойынша құқықтарды орната алады. 1982 жылғы Конституция туралы заңда аборигендердің құқықтарына қатысты басқа да баптар бар. Хартияның 25-бабында Хартиядағы құқықтар мен бостандықтарға кепілдік беру "Канаданың аборигендеріне қатысты кез келген аборигендік, келісімшарттық немесе басқа құқықтар мен бостандықтарды, соның ішінде (а) 1763 жылғы 7 қазандағы Корольдік жарлығымен танылған кез келген құқықтар мен бостандықтарды және (б) жер дауы туралы келісімдер арқылы қазіргі кезде бар немесе болашақта алынатын кез келген құқықтар мен бостандықтарды жоюға немесе шектеуге болмайды" деп қарастырылған.
III бөлім: Теңестіру және аймақтық айырмашылықтар
36-бапта Канада халқы үшін тең мүмкіндік принципі, осы теңдікті қолдауға бағытталған экономикалық даму және халыққа қолжетімді мемлекеттік қызметтер Конституцияда бекітілген. 2-тармақ федералды үкіметтің теңестіру төлемдерін қамтамасыз етуі тиіс деген "принципті" мойындайды. 1982 жылы профессор Питер Хогг бұл ереженің соттар түсіндіріп, оны қолдана алатынына күмән келтірді, оның "құқықтық емес, саяси және моральдық" сипатын атап өтті. Басқа ғалымдар 36-баптың тым жалпы екенін айтты. Соттар бұл бапты түсіндіруде көп көмек бере алмайтындықтан, 1992 жылы Шарлоттаун келісімімен оны орындауға болатын етіп түзетуге талпынылды. Бірақ келісім күшіне енген жоқ.
IV және IV.1 бөліктер: Конституциялық конференциялар
Осы екі бөлімде белгілі бір уақыт шегінде конституциялық конференциялар өткізу қарастырылған. Конференциялар өткен соң, екі бөлім күшін жойды.
V бөлім: Канада Конституциясын өзгерту тәртібі
1982 жылғы Конституция Заңының 52-бабының 3-тармақшасы конституцияға енгізілген өзгерістердің Конституцияның өзінде белгіленген ережелерге сәйкес жасалуын талап етеді. 52-баптың 3-тармағы конституциялық үстемдікті бекітеді және Парламент пен провинциялық заң шығарушы органдарға қарапайым заңдар арқылы конституциялық түзетулер жасауға тыйым салады. Канада конституциясын өзгерту ережелері өте күрделі. Олардың көп бөлігі 1982 жылғы Конституция Заңының V бөлімінде жазылған. Әр түрлі түзетулерге қолданылатын бес түрлі түзету рәсімі бар. Бұл бес формула: Жалпы рәсім («7/50» рәсімі) – 38-бап. Түзетуді Төменгі палата, Сенат және провинциялық заң шығарушы жиналыстардың кемінде үштен екісі, провинциялардың жалпы халқының кемінде 50% өкілдігімен қабылдауы керек. Бұл стандартты рәсім және ол 41, 43, 44 немесе 45-баптарда арнайы қарастырылмаған кез келген түзету рәсімін қамтиды. Жалпы формула 42-бапта көрсетілген алты жағдайдың кез келгеніне қолданылуы тиіс. Бір дауыстылық рәсімі – 41-бап. Түзетуді Төменгі палата, Сенат және барлық провинциялық заң шығарушы жиналыстар қабылдауы керек. Арнайы келісімдер рәсімі («екіжақты» немесе «кейбір, бірақ барлық емес провинциялар» рәсімі) – 43-бап. Түзетуді Парламент, Сенат және түзетуге қатысы бар провинциялардың заң шығарушы жиналыстары қабылдауы керек. Тек Федералды Парламент («федералды бір жақты» рәсімі) – 44-бап. Бұл түзетуді Парламент тек қана әдеттегі заң шығару рәсімі бойынша қабылдауы керек. Тек провинциялық заң шығарушы орган («провинциялық бір жақты» рәсімі) – 45-бап. Түзетуді тек провинциялық заң шығарушы орган ғана өздерінің әдеттегі заң шығару рәсімі бойынша қабылдауы тиіс. Конституциялық түзетулерді жасау үшін аборигендер мен аумақтардың келісімі қажет емес, тіпті егер ол олардың мүдделеріне әсер етсе де. 35.1-бап Канада және провинциялар үкіметтерін «Конституциялық актінің 1867 жылғы 91-бабының 24-тармағына, Хартияның 25-бабына немесе 1982 жылғы Конституциялық актінің 35-бабына немесе 35.1-бабына) түзетулер енгізілгенге дейін» Премьер-министр провинциялық премьерлердің конференциясын шақырып, түзетуді талқылауға және «Канаданың аборигендерінің өкілдерін» түзетуді талқылауға шақыруға міндеттейді. 35.1-бап 1983 жылы 1982 жылғы Конституциялық актінің II бөліміне қосылды. 35.1-бап Шарлоттаун келісіміне әкелген келіссөздерде қолданылды, ол аборигендердің құқықтарын едәуір кеңейтіп, өзін-өзі басқару құқығын мойындады. V бөлімнің басқа да бөлімдерінде конституциялық түзетуден бас тарту үшін өтемақы, провинцияның конституциялық түзетуден қашан және қалай бас тарта алатыны және конституциялық түзетуді жүзеге асыру мерзімі сияқты мәселелер қарастырылған.
The general procedure (the "7/50" procedure) – section 38. The amendment must be passed by the House of Commons, the Senate, and at least two thirds of the provincial legislative assemblies representing at least 50% of the total population of the provinces. This is the default procedure and it covers any amendment procedure not covered more specifically in sections 41, 43, 44 or 45. The general formula must be used for any of the six situations identified in section 42. The unanimity Procedure – section 41. The amendment must be passed by the House of Commons, Senate, and all provincial legislative assemblies. The special arrangements procedure (the "bilateral" or "some but not all provinces" procedure) – section 43. The amendment must be passed by the House of Commons, the Senate, and the legislative assemblies of those provinces that are affected by the amendment. Federal Parliament Alone ("federal unilateral" procedure) – section 44. The amendment must only be passed by Parliament under its ordinary legislative procedure. Provincial Legislature Alone ("provincial unilateral" procedure) – section 45. The amendment must only be passed by the provincial legislature under its ordinary legislative procedure. Neither aboriginal peoples' or the territories' agreement is required to make a constitutional amendment, even if it affects their interests. Section 35.1 commits the governments of Canada and the provinces "to the principle that, before any amendment is made [to subsection 91(24) of the Constitution Act, 1867, section 25 of the Charter or sections 35 or 35.1 of the Constitution Act, 1982]" that the Prime Minister will convene a conference of first ministers (i. e. provincial premiers) to discuss the amendment and invite "representatives of the aboriginal peoples of Canada" to discuss the amendment. Section 35.1 was added to Part II of the Constitution Act, 1982 in 1983. Section 35.1 was invoked in the negotiations that led to the Charlottetown Accord, which would have greatly expanded aboriginal rights and recognized a right to self government. Various other sections of Part V lay out such things as compensation for opting out, when and how a province may opt out of a constitutional amendment, and time limits for achieving a constitutional amendment.
VI бөлім: 1867 жылғы Конституцияға түзетулер енгізу туралы заң
Заң сондай-ақ 1867 жылғы Конституция актісіне табиғи ресурстар туралы түзетуді қосу арқылы өкілеттіктерді бөлуді өзгертті. Жаңа ережелер, 92А-бап және Алтыншы қосымша, провинцияларға жаңартылмайтын табиғи ресурстарды дамытуды және электр энергиясын өндіруді реттеуге ерекше құзырет берді. Бұл түзетулер 1982 жылғы заңның 50- және 51-баптарында баяндалған.
Канада Конституциясының басымдығы
1982 жылғы Конституция туралы заңның 52(1)-тармағы Канада Конституциясының «Канаданың жоғарғы заңы» екенін, ал «Канада Конституциясының қағидаларына қайшы келетін кез келген заң, қайшылық дәрежесінде, күшін жойғанмен тең» екенін белгілейді. Конституцияға қайшы келетін заң теориялық тұрғыдан алғанда, қабылданған сәттен бастап күшін жояды. Бірақ, практикалық тұрғыда, мұндай заң сот оны Конституцияның қағидаларына қайшы деп жариялағанға дейін жарамсыз деп есептелмейді. Сот күшін жойған деп шешкен заңды атқарушы билік орындай алмайды. Алайда, мұндай заңды тек Парламент немесе провинциялық заң шығару органы ғана жоя алады. 1982 жылғы Заң күшіне енгенге дейін, 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка туралы заң (қазіргі Конституция туралы 1867 жылғы заң) Канаданың жоғарғы заңы болды. 1867 жылғы заңның үстемдігі бастапқыда Колониялық заңдардың жарамдылығы туралы заңның 2-тармағы арқылы бекітілді, ол Империялық заңды бұзатын кез келген колониялық заңды жарамсыз деп жариялаған Британ Империясының жарғысы. Британдық Солтүстік Америка заңы Канадаға қолданылатын Империялық заң болғандықтан, BNA заңын бұзатын кез келген канадалық заң әрекетсіз болып саналды. Канадалық заңның BNA заңын бұзғаны және осылайша әрекетсіз екені туралы шешім қабылдауға соттарға тікелей өкілеттік берілмегенімен, бұл өкілеттік Колониялық заңдардың жарамдылығы туралы заңның 2-тармағында жасырылған, ол соттар қолданатын заңдардың басымдығын белгіледі. 1931 жылы Ұлыбритания Парламенті Вестминстер статутын 1931 қабылдады. Бұл заң Колониялық заңдардың жарамдылығы туралы заңның Канаданы қоса алғанда, британдық доминиондарға қолданылмайтынын көздейді. Алайда, ол Канаданың Британдық Солтүстік Америка заңын өзгерте алмайтынын, оны өзгерту құқығы тек Британ Парламентіне ғана тиесілі екенін қарастырды. Бұл ереже 1982 жылғы Конституция заңы қабылданғанға дейін Канада заң жүйесінде Британдық Солтүстік Америка заңының үстемдігін сақтап тұрды.
Ағылшын және француз тілдеріндегі нұсқалары
Заңның 56-бабы Конституцияның ағылшын және француз тілдерінде қабылданған бөліктерінің тең күшті екенін, ал 57-бабы 1982 жылғы Конституция заңының ағылшын және француз тілдеріндегі нұсқаларының да тең екенін көздейді. 57-бап Шартының 18-бабына ұқсас, ол федералдық және Нью-Брансуик заңдарының ағылшын және француз тілдеріндегі нұсқаларының теңдігін белгілейді. Жоғарғы Сот 1867 жылғы Конституциялық актінің 133-бабын және 1870 жылғы Манитоба актісінің 23-бабын федералдық, Квебек және Манитоба заңдарының ағылшын және француз тілдеріндегі нұсқаларының теңдігін білдіретіндей түсіндірді. 56 және 57-баптарға қарамастан, Канада Конституциясының маңызды бөліктері тек ағылшын тілінде қабылданды, тіпті ресми емес француз тіліндегі аудармалар болған жағдайда да, олардың тек ағылшын тіліндегі нұсқалары ғана заң күшіне ие. Бұл мәселені шешу үшін 55-бап федералды Әділет министрінен «Канада Конституциясының француз тіліндегі нұсқасын мүмкіндігінше жылдам дайындауды» талап етеді. Әділет министрі 1984 жылы Конституцияның француз тіліндегі нұсқаларын дайындаған және 1990 жылы министрге ұсынған Конституцияны әзірлеу комитетін құрды. 55-бап сондай-ақ «егер оның жеткілікті бөлігі іс-қимылға дайындық үшін жететін болса, ол Канада Конституциясының сол ережелеріне түзетулер енгізуге қолданылатын тәртіпке сәйкес, Канаданың Ұлы мөрімен бекітілген генерал-губернатордың жариялануы арқылы заңға енгізу үшін ұсынылуға тиіс» деп белгілейді. Француз тіліндегі нұсқаны заңдастыру үшін ешқандай қадам жасалмады. Генерал-губернатордың жариялануына сілтеме жасау француз тіліндегі нұсқаны қабылдау үшін жалпы, бірауыздан келісім және ерекше шаралардың біріктірілген процедурасы қажет екенін білдіреді. Бұл мақсатта Канада үкіметі Төменгі палатаға түзету ұсынысын енгізу арқылы осыны істеуі мүмкін болғанымен, Сенат немесе провинциялық үкімет те осыны істей алады, өйткені 46-бапқа сәйкес мұндай түзетулерді «Сенат немесе Төменгі палата немесе провинцияның заң шығару жиналысы бастамамен жүзеге асыруға болады».
Австралия мен Жаңа Зеландия
Канада конституциясының елге қайтарылуы Австралия мен Жаңа Зеландияның ұқсас қадамдарына үлгі болды. 1985 және 1986 жылдары Австралия мен Ұлыбритания парламенттері Австралия заңы 1986 жылды қабылдады. Австралияның Жоғарғы соты кейіннен бұл заң Австралияны тәуелсіз мемлекет ретінде мойындап, Ұлыбританияны шетелдік күшке айналдырды. Жаңа Зеландия 1984 жылы конституциялық дағдарысқа тап болды, бұл конституциялық реформаға деген қажеттілікті тудырды. Жаңа Зеландия Парламенті 1986 жылғы Конституция заңы арқылы өз конституциясын елге қайтарды. Канададан өзгеше, Жаңа Зеландияның өз конституциясына өзгерістер енгізуге құқығы болғандықтан, Ұлыбритания тарапынан тиісті заң шығарылмады.