Кіріспе
1998 жылы АҚШ бомбалауымен судандық кешен қиратылды. 1998 жылы АҚШ-тың зымырандық шабуылы салдарынан зауыт толығымен жойылды, бір қызметкер қаза тауып, он бір адам жарақат алды. АҚШ үкіметі зауыттың VX нервтік газын өңдеу үшін пайдаланылғанын және зауыт иелерінің «Аль-Каида» террористік тобымен байланысы болғанын мәлімдеді. Алайда, зауыт иелері, Судан үкіметі және басқа да мемлекеттер бұл түсіндірмелерге қарсы шықты. Кейіннен американдық шенеуніктер «Президент Клинтонды Шифа зауытына зымыран шабуылын жасауға итермелеген дәлелдер бастапқыда айтылғандай сенімді емес екенін мойындады. Шындығында, кейіннен шенеуніктер американдықтар күдіктенгендей, зауытта нервтік газ өндірілгені немесе сақталғаны туралы ешқандай дәлел жоқ екенін, сондай-ақ, 1980-ші жылдары Хартумда тұрған Усама бен Ладенмен байланысы болғанына да ешқандай дәлел табылған жоқ» деді. Бұл шабуыл Моника Левински дауынан кейін бір апта өткен соң және «Итті шауып таста» фильмінен екі ай өткен соң жасалды, соның салдарынан кейбір сарапшылар бұл шабуылды жұртшылықтың назарын даудан ауыру мақсатында жасалған әрекет деп сипаттады.
The factory was destroyed in 1998 by a missile attack launched by the United States, killing one employee and wounding eleven. The U. S. government claimed that the factory was used for the processing of VX nerve agent and that the owners of the plant had ties to the terrorist group al Qaeda. These justifications for the bombing were disputed by the owners of the plant, the Sudanese government, and other governments. American officials later acknowledged "that the evidence that prompted President Clinton to order the missile strike on the Shifa plant was not as solid as first portrayed. Indeed, officials later said that there was no proof that the plant had been manufacturing or storing nerve gas, as initially suspected by the Americans, or had been linked to Osama bin Laden, who was a resident of Khartoum in the 1980s." The attack took place a week after the Monica Lewinsky scandal and two months after release of the film Wag the Dog, prompting some commentators to describe the attack as a distraction for the public from the scandal.
Жою
1998 жылдың 20 тамызында фабрика АҚШ әскерінің 7 тамызда Дар-эс-Саламда (Танзания) және Найробиде (Кения) елшіліктерге жүк көлігімен жасалған шабуылдарға жауап ретінде крейсерлік зымырандармен шабуылдалып қиратылды. Президент Билл Клинтон әкімшілігі бұл шабуылдарды "Шексіз жетістік" операциясы деп атап, әл-Шифа зауытының қауіпті VX нервтік газын өңдеумен айналысқанын және Осама бен Ладеннің исламист әл-Қаида тобымен байланысы бар екенін айтты. Бұл топ елшіліктерге жасалған жарылыстар мен "Боджинка" операциясының, ірі террористік қастандық жоспарының артында тұрды деп саналды. АҚШ-тың 20 тамыздағы әрекеті Ауғанстандағы әл-Қаида лагерлеріне де тиді, онда бен Ладен 1996 жылдың мамырында Суданнан қуылғаннан кейін көшіп келген болатын. 1996-2000 жылдар аралығында Судандағы Германия елшісі Вернер Даум бомбалау күні Германия Сыртқы істер министрлігіне зауытты химиялық қару зауыты деп атауға болмайтынын мәлімдеді. Оның орнына, фабрика негізінен антибиотиктер, безгекке қарсы, диареяға қарсы дәрілер, инфузиялық сұйықтықтар және кейбір ветеринариялық препараттар сияқты адамға арналған дәрі-дәрмектерді өндірген.
Дәлел
Әл Шифа зауытын химиялық қару өндірумен байланыстыратын маңызды физикалық дәлел – ЦРУ-дың құпия операциясы кезінде зауыттың топырағынан алынған EMPTA-ның табылуы болды. EMPTA, немесе O этил метилфосфонотио қышқылы, Химиялық қарулар жөніндегі конвенцияға сәйкес 2B тізіміне жатады, яғни ол химиялық қарудың құрамына кіретін зат (оны VX нейротоксинін жасауға қолдануға болады), бірақ сонымен қатар химиялық соғыстан тыс, шағын көлемде заңды түрде қолданылуы мүмкін, сондықтан оны аз мөлшерде өндіруге рұқсат етіледі. EMPTA-ны қолданудың әлеуетті мүмкіндіктері мен патенттелген процестер, мысалы пластик өндірісі болғанымен, EMPTA-ның өнеркәсіптік қолданылуы туралы ешқандай мәлімет болған жоқ, сондай-ақ EMPTA құрамындағы өнімдер де табылған жоқ. Дегенмен, АҚШ үкіметі бастапқыда мәлімдегендей, Химиялық қарулар жөніндегі конвенцияда тыйым салынбаған. Сонымен қатар, EMPTA-ның Әл Шифаның шекарасына жақын жерде болуы оның зауытта өндірілгенін дәлелдемейді; Майкл Барлеттаның баяндамасына сәйкес, EMPTA «Аль Шифада өндірілгеннің орнына, онда сақталған немесе жақын жерде тасымалданған болуы мүмкін». Мемлекеттік хатшының орынбасары Томас Пикеринг Суданға қарсы жеткілікті дәлелдер бар екенін мәлімдеді, оның ішінде Аль Шифа зауытының қызметкерлері мен Ирактың химиялық қару сарапшылары арасындағы байланыстар бар екені, ал Ирактың химиялық қару бағдарламасы VX өндірісі үшін EMPTA қолданумен анықталған жалғыз бағдарлама екені де соның ішінде. Судандық оппозициялық Ұлттық демократиялық одақ (НДО), Мұбарак әл-Махди басшылығымен, зауыт химиялық қару үшін ингредиенттер өндіріп жатыр деп мәлімдеді. Клинтон әкімшілігінің өкілдері айтқандай, зауыт қатаң күзетпен қамтылған және онда кәдімгі коммерциялық қызмет көрсетілмеген. Алайда, 1992-1996 жылдар аралығында зауыт құрылысы кезінде техникалық менеджер болып жұмыс істеген британдық инженер Томас Карнаффин, зауыттың қатты күзетілмегенін, құпия емес екенін және ол нейротоксинге қажетті ингредиенттің өндірісіне қатысты ешқандай дәлел көрмегенін мәлімдеді. Химиялық қаруды тыйым салатын келісімге сәйкес келуді бақылайтын топ EMPTA-ның фунгицидтер мен антибиотиктер өндірісінде заңды коммерциялық мақсаттары бар екенін жариялады, ал зауыт иесі сұхбаттарында зауыт фармацевтикалық өнімдерден басқа ештеңе үшін қолданылмағанын және керісінше дәлелдің жоқтығын баса айтты. Клинтон әкімшілігінің терроризмге қарсы кеңесшісі Ричард Кларк және ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Сэнди Бергер де бұл нысандардың бұрынғы ирак үкіметімен байланысы бар екенін атап өтті. Кларк сонымен қатар БҰҰ-ның «Азық-түлік үшін мұнай» бағдарламасы бойынша ветеринариялық медицина үшін «Аль Шифа» компаниясымен жасалған 199 000 долларлық келісімшартты келтірді. БҰҰ-ның бұрынғы қару инспекторы Дэвид Кей де Ирактың «Әл Шифа» зауытын салуға көмектескен болуы мүмкін екенін айтты, сондай-ақ Суданның VX өндіруге техникалық білімі болмайтынын атап өтті. Алайда, кейінірек ресмилер «президент Клинтонды Шифа зауытына зымыран соққысын жасауға итермелеген дәлелдер алғашқыда көрсетілгендей берік емес екенін мойындады. Шындығында, кейіннен ресмилер бұл зауытта американдықтар күдіктенгендей нейротоксин өндіргені немесе сақтағаны туралы дәлел жоқ екенін, сондай-ақ, 1980 жылдары Хартумда тұратын Усама бен Ладенмен байланысы бар екенін айтты». АҚШ Мемлекеттік департаментінің барлау және зерттеу бюросы 1999 жылы фабрикаға шабуыл жасалғанына күмән келтіріп, бен Ладенмен байланысы дұрыс емес екенін көрсеткен баяндама жазды. Джеймс Райзен «Нью-Йорк Таймс» газетінде былай деп жазды: «Сарапшылар күмәндерін қайта жандандырып, Мемлекеттік хатшының көмекшісі Филис Оуклиге ЦРУ-дың шабуылға негіз болған дәлелдері жеткіліксіз екенін айтты. Мисс Оукли оларға екі рет тексеруді тапсырды, мүмкін олар әлі көрмеген кейбір ақпараттар бар шығар. Жауап тез келді: Қосымша дәлел жоқ. Мисс Оукли негізгі көмекшілерінің жиналысын шақырды және олар бір пікірге келді: Әкімшілік айтқаннан айырмашылығы, «Әл Шифаны» бен Ладенмен немесе химиялық қарумен байланыстыратын жағдай әлсіз болды». Судан үкіметін сынға алған «Эль Шифа» фармацевтикалық өндірісінің төрағасы журналистерге: «Менде әр химиялық заттың тізімі және әрбір қызметкердің тарихы туралы жазбалар бар еді. Бұл жерде мұндай [нейротоксин] химиялық заттар жасалмайды». 2004 жылы Клинтонның қорғаныс министрі Уильям Коэн 9/11 комиссиясына куәлік беріп, Аль Шифаны «ХВҚ-мен байланысты нысан» деп сипаттады, ол «химиялық қарулармен байланысты рөл атқарды», осылайша Ирактың химиялық қару бағдарламасымен байланысының көмегімен Аль-Қаидаға химиялық қару технологиясын алу қаупін тудырды. Судан үкіметі зауытты американдық шабуылдың еске салғысы ретінде бұзылған күйде сақтауды қалайды және АҚШ-ты осы жерде химиялық сынақ жүргізуге шақырды, бірақ АҚШ бұл шақыруды қабылдамады. Судан АҚШ-тан шабуылға қатысты кешірім сұрауды сұрады, бірақ АҚШ зауыттың химиялық қару әзірлеумен қандай да бір байланысы болу мүмкіндігін жоққа шығармағандықтан бас тартты. Бір айдан кейін «Guardian» газетінің тілшісі Патрик Винтур зауыт «Суданның дәрі-дәрмегінің 50 пайызын қамтамасыз еткенін» және оның қирауы елді құртқаушылық көмексіз қалдырғанын, оның ішінде малярияға қарсы стандартты емдеу құралы – хлорохин де жоқ екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ британ үкіметі (зауытты бомбалау туралы АҚШ шешімін жария түрде қолдаған) судандықтар фармацевтикалық өндірісін қайта жаңғыртуға дейін шұғыл көмек ретінде хлорохинмен жабдықтау туралы өтініштерін қабылдамағанын атап өтті. «CBW (Химиялық және Биологиялық қарулар) конвенциясының бюлетеніне» сәйкес, зауыт Суданның малярияға қарсы және ветеринариялық препараттарының негізгі көзі болды. АҚШ-тың Судан елшісі Вернер Даум 2001 жылы жариялаған мақаласында дәрі-дәрмек жетіспеуінен туындаған судандық азаматтардың «бірнеше ондаған мыңдаған өлімдері» «ақылға қонымды болжам» екенін айтты. Human Rights Watch бомбалаудың елдегі ашаршылықтан зардап шеккен аймақтарға көмек көрсетуге бағытталған көмек шараларын тоқтатудың салдары болғанын хабарлады. Осы агенттіктердің көпшілігі американдықтармен толық немесе жартылай қамтылған, кейіннен жауап шараларынан қорқып елден эвакуацияланды. Агенттіктің президент Клинтонға жолдаған хатында «көптеген көмек шаралары белгісіз мерзімге кейінге шегерілді, оның ішінде АҚШ-та орналасқан International Rescue Committee жүргізіп жатқан маңызды шара, онда күніне 50-ден астам оңтүстік тұрғындары қаза болады» делінген. «Financial Times» газетіндегі Марк Хубанд шабуыл «Суданның исламист үкіметінің ортасында күтілген пайдалы саяси өзгерістерді» «сыртқы әлеммен прагматикалық қарым-қатынасқа» қарай бұзды деп жазды. «Аль-Қаида: Террор көлеңкесін құру» кітабында журналист Джейсон Берк «Operation Infinite Reach» [бен Ладен мен оның жақын серіктеріне], сондай-ақ осы көзқарасты бөлісетін бүкіл әлемдегі басқаларға «әлемнің жақсы мен жаман арасындағы ғарыштық күрес ретіндегі түсініктері дұрыс екенін» көрсетті деп мәлімдеді.
Сын
Кристофер Хитченс фабриканың "бір-екі күнде шатыр сияқты жиырылып, жасырынып кетпегенін" айтты. АҚШ-тың Суданмен дипломатиялық қарым-қатынасы бар. Онда неге асығу керек болды? Бұл сұраққа бір ғана жауап бар. Клинтон бір күн "президенттік бейнеде" көрінуі керек еді. 9/11 комиссиясы "Итті шауып жібер" теориясын (шабуылдардың себебі ішкі саяси мәселелерден назарды аудару болды деген) бағалап, оған сенуге немесе бұрынғы президент Клинтонның, бұрынғы вице-президент Гордың, ЦРУ директоры Тенеттің, бұрынғы ұлттық қауіпсіздік кеңесшілері Бергер мен Кларктің 2004 жылғы әл-Шифаны жоюдың әлі де ұлттық қауіпсіздік үшін мақұл мақсат екендігі туралы куәліктері мен мәлімдемелеріне күмәндануға ешқандай себеп жоқ деп тапты. АҚШ Әділет министрлігі 2001 жылдың 13 ақпанында Усама бен Ладенге қарсы іс барысында, "Әл-Қаидадан бас тартқан" деген күдікпен бір куәгерді ұсынды. Куәгер Джамал әл-Фадл 1993 немесе 1994 жылдары өзі қатысқан "Әл-Қаида" тобының Суданның Хартум қаласында химиялық қару жасағанын мәлімдеді. 2001 жылы "The Guardian" газеті зауыт иесі Салах Идрис өзінің немесе зауытының қандай да бір қарумен немесе террористік ұйыммен байланысы бар екенін қатаң түрде жоққа шығарғанын хабарлады. Ол зауыттың тек дәрі-дәрмек шығаратынын көрсету үшін сарапшыларды жалдағаннан кейін АҚШ үкіметін 35 миллион фунт стерлингке сотқа беруге тырысты. АҚШ және Ұлыбританияда Идрис ісіне қолдау артқанмен, Вашингтон өзінің ешқандай талабын қайтарудан бас тартып, сотқа қарсылық білдірді. Сот саяси мәселе ретінде істі қараудан бас тартты, ал Идрис апелляциялық шағымында жеңіліске ұшырады. 2006 жылдың сәуір айында бұрынғы ЦРУ талдаушысы Мэри Маккарти жұмыстан босатылғаннан кейін әл-Шифа зауытын бомбалау туралы ақпарат қайта жаңғырды. Маккарти 1998 жылы зауытты бомбалауға қарсы болған және президент Клинтонға наразылық хат жазған. Бұрынғы ЦРУ талдаушысы Майкл Шойердің сөзіне қарағанда, ол зауыттың "Әл-Қаидамен" байланысы бар екеніне немесе химиялық қару өндіріп жатқанына күмән келтірген. "The New York Times" газеті былай деп хабарлады: "Суданның Хартум қаласындағы Аль-Шифа фармацевтикалық зауытының жағдайында оның алаңдаулары негізді болуы мүмкін. Судандық шенеуніктер мен зауыт иесі "Әл-Қаидамен" байланысы бар екенін жоққа шығарды. Шабуылдан кейін Ақ үй ішінде зауыт туралы барлау мәліметтерінің дұрыстығына қатысты пікірталас кеңінен таралды. Ақырында, Клинтон әкімшілігінің өкілдері зауытты бомбалауды ақтау үшін қолданылған ең маңызды дәлел – VX газын жасау үшін қолданылатын химиялық заттың бар екенін көрсеткен жалғыз топырақ үлгісі екенін мойындады."
Жауапкершілік
Томас Джосселин АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің бұрынғы қызметкері Дэниел Бенджаминнің сөздерін келтіреді: "9/11 комиссиясының есебінде Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің қызметкерлері 2000 жылдың сәуірінде барлау мәліметтерін қарастырып, ЦРУ-дың бин Ладен және әл-Шифа бойынша бағалауының дұрыс екеніне қорытынды жасады; осы туралы Клинтонға жолданған меморандумға Ричард Кларк пен барлау бағдарламалары жөніндегі ҰҚК аға директоры Мэри Маккарти қол қойды, олар 1998 жылы әл-Шифаны бомбалауға қарсы болған. Есепте сондай-ақ комиссия алдындағы куәліктерінде Аль Гор, Сэнди Бергер, Джордж Тенет және Ричард Кларк әл-Шифаны бомбалау туралы шешімді қолдады деген мәлімет бар". Бұрынғы Қорғаныс министрі Коэн 2004 жылы 9/11 комиссиясына берген куәлігінде, сондай-ақ 9/11 комиссиясының жеке куәліктерінде басқа да Клинтонның қауіпсіздік кабинетінің мүшелерімен бірге, әл-Шифаны жою туралы шешімді қорғады: "Ол кезде барлау қауымдастығының ең жоғары деңгейдегі өкілдері бізге «бұлдан жақсы нәтиже болмайды» деп бірнеше рет сендірді, яғни мақсатты нысанға қатысты барлау қорытындысына деген сенімнің деңгейі одан артық болмайды. Бұл сенімнің себебі де жетерлік болды, оның ішінде ақпараттың бірнеше, бір-бірін күшейтетін элементтері бар еді: ғимаратты салған ұйымның бин Ладенмен және Ирактың химиялық қару бағдарламасының басшылығымен байланыстары; ғимарат салынып жатқан кездегі ерекше қауіпсіздік шаралары; орыннан алынған физикалық дәлелдер; және ХУМИНТ және техникалық көздерден алынған басқа да ақпарат. Террористердің америкалықтарға қарсы химиялық қаруды қолдануға деген қызығушылығы және әл-Шифа нысанына қатысты бізге ұсынылған барлауды ескере отырып, мен оны жою дұрыс шешім болды деп есептеймін".