Кіріспе

Роскомон археологиялық ескерткіштері кешені, Ирландия

Раткроган – Ирландияның Роскомон округіне жақын Тюльск қаласының маңындағы археологиялық ескерткіштер кешені. Бұл орын батыс аймағының ежелгі және ерте тарихи билеушілері Коннахтаның дәстүрлі астанасы Круахан ретінде танылады. Раткроган кешені (Crúachan Aí) – ертедегі ирланд ортағасырлық қолжазбаларда көптеген сілтемелер кездесетін бірегей археологиялық ландшафт. Коннахт жазығында (Mag nAí / Machaire Connacht) орналасқан Раткроган – Ирландияның алты патшалық орынның бірі. Бұл ландшафттың аумағында 240-тан астам археологиялық нысан бар, олардың 60-ы ұлттық ескерткіштер тізіміне енген. Бұл ескерткіштер неолит дәуірінен (б.з.д. 4000–2500 жж.), қола дәуірінен (б.з.д. 2500–500 жж.) және темір дәуірінен (б.з.д. 500–400 жж.) бастап, ерте ортағасырлық кезеңге дейін және одан кейін де сақталған. Бұл ескерткіштерге қабірлер, сақина тәрізді бекіністер, ортағасырлық егістік шекаралары және тағы да басқалары кіреді. Ең қызықтылары – көп кезеңді Раткроган үйіндісі, Оуэйнгаттың құпия үңгірі, Муклагс – тік сызықты жер қазбалары, сондай-ақ Карнс ортағасырлық кешені. Раткроганға (Ráth Crúachan) қатысты тарихи деректер ерте ортағасырлық қолжазбаларда, оның ішінде 12 ғасырлық Лебор на Хуидреде жазылған. Раткроган Ирландияның ірі жәрмеңкелерінің бірі және аралдағы үш үлкен пұтқа табынушылар зиратының бірі ретінде танылған. Бұл орын сонымен қатар ұлттық эпикалық жыр – an Táin Bó Cúailnge-нің басталуы мен аяқталуы орны, Коннахттың батыр патшайымы Медбтің (Майв) патшалық ордасы. Раткроган Оуэйнгат (Мысықтар үңгірі) арқылы ортағасырлық дәуірде "Ирландияның тозаққа апаратын қақпасы" (әрине, бұл Әулие Патрик тозағынан өзгеше) ретінде сипатталған, басқа әлемге кіруге мүмкіндік береді. Үңгірдің Самайн, Хэллоуин сияқты ежелгі кельт мерекелерімен байланысы бар, сонымен қатар ол христиандыққа дейінгі Ирландияның кельт құдайы Морриганның "ыңғайлы мекені" ретінде де сипатталған.

Шығу тегі

Диндшенхас өлеңінде Круахан, Этайннің қызметшісі Крохеннің есімімен аталғандығы айтылады. Этайнды алғашқы сидх жары Мидир басқа әлемге қайтарғанда, Крохен олармен бірге келеді. Мидирдің жер асты сарайына жол тартқанда, олар Сид Синче деп аталатын төбеде біраз уақыт тоқтайды. Крохен осы сид (ертедегі төбе) оған қатты әсер етеді, сондықтан ол Мидирден бұл оның сарайы ма деп сұрайды. Этайнға деген адалдығы мен осы орынға көрсеткен құрметі үшін Мидир оны Крохенге сыйға береді және Этайнды Бри-Лейттегі сарайына жеткізер алдында оның құрметіне қайта атайды. Өлеңнің соңында Крохен Медбтің анасы ретінде еске алынады. Сол өлең Круаханды патшалық зират деп сипаттайды: "Круахудағы батырлар, тыңдаңдар! Әр бір асыл жұпқа арналған жеке обасы бар".

Ольстер циклі

Круахан Ольстер циклында маңызды орын алады, себебі ол оның басты кейіпкерлерінің бірі – Медб патшайымының мекені болған. Ол Коннахт патшалығын әкесі, Ұлы король Эокайд Фейдлек сыйлаған, ол бұрынғы патша Тинди Мак Конраны адалсыздық жасағаны үшін тақтан түсірген. Тинди провинцияны Круаханнан басқарған, әлде Медб үшін салынған-ды, әлде оның құрметіне салынған-ды, белгісіз. Тағы бір аңыз бойынша, Медб оны өлтіргенге дейін Круаханды патшайымның қарындасы Клотру басқарған. Батыс астанасының жарқын сипаттамалары "Флед Брикренн" ("Брикриу тойы") және "Таин Бо Фрейх" еңбектерінде келтірілген: "Үй қарағайдан салынған; сыртында шатыр жамылғысы бар. Үйде он алты терезе болған, әрқайсысының алдында қоладан жасалған жақтау, ал төбесінде қоладан жасалған тіреуіш. Аилл мен Медбтің бөлмесінде төрт қола бағана бар, барлығы қоламен әшекейленген, және ол үйдің ортасында орналасқан. Оның айналасында екі күміс рельс, алтынмен қапталған. Алдыңғы жағында күміс таяқ үйдің ортаңғы қабырғаларына дейін созылған. Үй есіктен бастап, екінші жағына дейін қоршалған". Оуэйнгаттан шығатын жаратылыстар туралы сенімнің бір бөлігі осы болған. Осыған негізделген аңыз – "Нераның баяндары", онда батыр Нера Самайин түнінде сотталған адамның аяғына бұтақ байлап қоюға міндетті. Сотталған адамға су әкелуге келіскеннен кейін, ол ерекше үйлерді көреді, үшінші үйден су алып келген соң, оны қайтадан тұтқынға алып келеді, бірақ Ратхроганның патшалық құрылыстарын рухтар қиратып жатқанын көреді. Ол сидке дейін перілер тобымен бірге жүреді, онда ол кездескен әйел, егер оның өмірлік серіктері ескертілмесе, бір жыл ішінде осы көрініс оқиғасы орын алатынын айтады. Ол сидтен шығып, Аилилл мак Матаға көрінісін айтады, ол содан кейін Сидхты жояды.

Морриган

Морриган Таин Бо Регамнадағы осы үңгірден бір аяқты, каштана түсті бие жегілген күймемен шығады. Ол қоңыр бұқамен шағылыстыру үшін, алыптың екі ұшты таяқпен жетелеген сиырды алып келеді. Тағы бір әңгімеде Морриган Одрас есімді әйелдің сиырларын алады, ол Морриганның ізімен үңгірге кіріп, содан кейін сиқырлы ұйқыға кетеді. Оянғаннан кейін ол Морриганды көріп, Морриган оған бір сиқырлы сөз айтады, Одрасты өзенге айналдырады.

Тарих

Сияқты басқа патшалық орындармен бірге, бұл жердегі сақина тәрізді бекіністердің ең жақсы мысалдары христиан дәуірінен басталады. Бұл, әрине, маңызды зират болған, ол Тайльтиу және Тарамен қатар үш үлкен жерлеу орнының бірі ретінде жазылған, көптеген сақиналы обалар оны Тайльтиу және Тарамен бірге үш үлкен жерлеу орнының бірі ретінде атаған жазушылардың айғақтарымен расталады, сонымен қатар жиын орыны немесе оэнах болған. Барлық жиналыстар мен оэнахтар діни және жерлеу салтының бөлігі болды, сондықтан Тайльтиу зиратында өткен жиналыс сияқты (19 ғасырға дейін), Круаханда да осындай жиналыс өткен болуы керек. Көптеген адамдар патшайым Медбті жергілікті жер анасы деп санайды, Тарадағы Медб Леддерг сияқты, ал патша болу жермен үйленуді, Круаханмен біртүтас болуды білдіреді, сондықтан таққа отыру рәсімі Ратхроган төбесінде өткен болуы мүмкін. Круаханның діни маңызы христиандық пайда болғаннан кейін азайды, бұл Оэнгустың мартирологиясының кіріспесінде айқын көрінеді, онда Круаханның күшінің аяқталуы Клонмакнайздың пайда болуымен салыстырылады. Жаңа жазушылар осы сияқты орындарда не болғанын толық жазбаған, керісінше, Круаханның сидіне Аилл мен Медбтің шабуыл жасағанын көрсететін әңгімелер құрастырды, ал Оуэнгатты Ирландияның тозақ қақпасы деп атады. Бірінші ғасырдың соңында бұл жерде бірнеше раттар салынды. Олардың кейбіреулерінде Оуэйнгаттың үстіне салынған жер асты жолдары болды, олар құрылыста Коннахт аймағында ғана кездесетін, әдетте Ирландияның оңтүстік-батысында ғана табылған тұрған Огам тастары қолданылды. Аймақ ортағасырлық егістік жағалауларымен толы, ең жақсы мысалдары Религ на Ри төңірегінде, бұл Круаханның бастапқыда көршілес Тюльск қаласында салынған ерте ортағасырлық бекініске қосылған маңызды жайылым жері болғанын көрсетеді, ал тағы бір жақын орналасқан нысан – Карнфри төбесі – Коннахттың О'Коннор патшаларының таққа отыру орны ретінде пайдаланылды. Ескерткіштер арасында орта ғасырдан асып кеткен шағын үйлер немесе сеан-байлелердің іздері табылды; алайда, келесі маңызды даму 18 ғасырдың ортасында басталған геодезиялық жұмыстар болды, оның жарқын мысалы – Габриэль Беранжердің Круахан төбесінің түсті суреті. Бұл жұмыс 1830 жылдары ординарлық зерттеумен жалғастырылды, ол жергілікті халықтың көмегімен осы күнге дейін қолданылып келе жатқан ескерткіштерге атаулар берді. Ратхроган төбесінің айналасында көптеген қазба жұмыстары жүргізілмеген, бірақ радар және магниттік зерттеулер сияқты технологиялар Ратхроган, Тара және Эмен Маха арасындағы үлкен ұқсастықтарды көрсететін ерекшеліктерді анықтады. 1999 жылы Тюльск қаласында Cruachan Ai келушілер орталығы аяқталды, ол Ратхроган, сондай-ақ Карнфри және Тюльск қаласындағы соңғы зерттеулердің барлық нәтижелерін көрсетеді. Үңгір туралы тарихи мәліметтерді Ирландияның 14-19 ғасырлардағы Триадаларында табуға болады, онда "Уам Чногба, Уам Сланге және Диарк Ферна" "Ирландияның ең қараңғы үш жері" деген тақырыпта тізімделген. Соңғысы, яғни "Альдер үңгірі" деген мағынада, қазіргі Данмор үңгірі деп есептеледі, ал алғашқы екеуі Ноут үңгірлері және Слейни үңгірлері деп аударылады. Слейни өзенінің жанындағы үңгірлер/өткелдер қабірлерінің нақты қай жүйесіне қатысты екені белгісіз, ең мүмкін болғаны – Балтингластағылар. Басқа дереккөздер аталған жерлерді Рат Кроган, Слейн үңгірі немесе криптасы және "Ферн үңгірі" деп аударады.

Археология

Ратхроган кешені шамамен 4 шаршы миль (10 км²) аумақтың ішінде орналасқан 240-тан астам археологиялық ескерткіштерді қамтиды, олардың 60-ы ұлттық ескерткіштер ретінде тіркелген. Бұл ескерткіштер неолит дәуірінен бастап орта ғасырға дейінгі кезеңдерді қамтиды және оларға обалар, сақина тәрізді бекіністер, тік сызықты жер қазбалары және қоршаулар кіреді.

Раткроган үйіндісі

Кешеннің басты нүктесі – Рахкроган үйіндісі – кең, жалпақ жоны бар дөңгелек үйінді. Оның негізіндегі орташа диаметрі және биіктігі бар. Шығыс және батысқа қарай көлбеу пандустар шыңға өтуге мүмкіндік береді, онда кішкентай үйіндінің іздері сақталған. Зерттеулер Рахкроган үйіндісі екі концентрлі тас қабырғадан тұратын бұрынғы ескерткіштің үстіне салынғанын көрсетті. Зерттеу кезінде диаметрі және тереңдігі бар үлкен қоршау да табылды. Бұл қоршау үлкен үйіндіні және басқа да ескерткіштерді қоршап, Ирландиядағы Тара, Эмен Маха және Дун Айлинне сияқты басқа патшалық орындармен салыстыруға мүмкіндік береді.

Ратмор

Бұл үйінді атауын тікелей аударғанда "Үлкен бекініс" деп аталады. Оның пішіні дөңгелек келген, диаметрі белгілі бір шамада және айналасы кең арықпен қоршалған. Бұл шөппен қапталған, тік беткейлі үйінді темір дәуірінің соңғы кезеңінен ерте ортағасырлық кезеңге дейінгі мерзімде салынған болуы мүмкін. Бұл қорғанға ұқсас болғанымен, үйіндінің шыңы тым кішкентай саналады. Үйіндінің жоғарғы жағында табылған ықтимал тіреу тесіктері осы жерде темір дәуіріндегі қоғамдық зал немесе осыған ұқсас дөңгелек құрылыс болғандығын көрсетеді. Геофизикалық зерттеулер ішкі жағында ошақтардың, шұңқырлардың және пештердің іздерін анықтады, бұл үйіндінің тұрғын үй ретінде пайдаланылғанын көрсетеді.

Рат на дТарбх

Ағылшынша жазуы – Ратнадарве, ал атауы ағылшын тілінде «Бұқалардың қамалы» дегенді білдіреді. Ратхроган төбесінің батысында үлкен дөңгелек қорған және айтарлықтай биіктіктегі қоршау мен сыртқы ор орналасқан. Қоршауда бірнеше үзілістер бар, солтүстік-шығыстағысы болу мүмкін кіреберіс. Бұл дәстүрлі түрде «Тайн Бо Куайльнге» дастанының соңында Донн Куайльнге мен Финнбеннах бұқалары арасындағы шайқас орны саналады.

Религ на Ри

Ағылшынша жазуы Relignaree және ирланд тілінен аударғанда "Патшалардың жерленген орны" дегенді білдіреді. Бұл диаметрі [диаметрінің мәні] және биіктігі [биіктігінің мәні] болатын үлкен дөңгелек қоршау. Қоршаудың ішінде кішірек дөңгелек қоршаудың іздері бар, оның диаметрі [кішірек қоршаудың диаметрінің мәні]. Ежелгі егістік жер шекаралары осы жерден өтеді, оны төрт тең емес бөлікке бөліп тұр, ал кішкентай бес тікбұрышты үйдің қалдықтары жердің ішінде және айналасында көрінеді. 1872 жылы оңтүстік-батыс бөлігінде жер асты қоршауы қазылып, жануарлардың сүйектері табылған.

Оуингатт

Бұл жердің ирландша атауы Uaimh na gCat, ол "Мысықтар үңгірі" деп аударылады. Бұл кіреберісінде адам жасаған жер асты жолдары бар, табиғи тар әктас үңгірі. Алғашқыда жер астына түсетін кіреберіс топырақ үйіндісінің ішінде орналасқан, бірақ 1930 жылдары жол салу кезінде бұл үйінді бұзылды. Жер асты жолдары құрғақ тас қабырғалар, орфостаттар және диндельдерден тұрғызылған, кіреберістен табиғи үңгірге дейінгі жалпы ұзындығы шамамен ... метрді құрайды. Табиғи үңгір одан әрі созылады.

Жер асты жолының кіреберісіндегі жоғары орналасқан диндельде "VRAICCI MAQI MEDVVI" деген огам жазуы бар. Аударғанда бұл "Фрех, Медбтың ұлы" деп оқылады, Фрех "Тайн Бо Куаилнге" эпосында Круахан және Медбпен байланысты. Фрех жақын орналасқан Карнфи ескерткішімен (Carn Fraích) де байланысты. Жолдың ішіндегі тағы бір диндельде, көзбен шамалы байқалатын "QR G SMU" деген екінші огам жазуы бар. Бұл жазу толық емес болғандықтан, сенімді түрде оқу мүмкін емес.

Дати төбешігі

Бұл үйінді Ирландияның соңғы язычник Жоғары Королі Датидің жерленген жері деп есептелген. Ол жалпы диаметрі - 2 м, шығыс және батыс жағында қарама-қарсы кіреберістері бар, тіктеп салынған қабір үйіндісі сияқты көрінеді. Үйіндінің үстінде қызыл құмтастан жасалған бағаналы тас тұр, биіктігі - 2 м. 1913 жылы Макалистердің жүргізген зерттеулері үйіндінің табиғи құмды тізбекшенің ішінде қазылғанын көрсетті, ал 1981 жылы жасалған шектеулі қазбалар да оны растады. Бұл қазбаларда ешқандай қабір табылған жоқ, бірақ алынған көмір үлгілері құрылыс мерзімінің б.з.д. 200 – б.з. 200 жылдары аралығында болғанын көрсетеді. Бұл дерек Датидің соңғы тыныс алатын жері туралы аңызға қайшы келеді, өйткені ол шамамен 429 жылы, осы орынның салынуынан кем дегенде 200 жыл кейін қайтыс болған деп есептеледі.

Муклагтар

Халық аңыздарына сүйенсек, бұл алып топырақ үйінділері алып шошқаның тамыр жаюының нәтижесі екендігі айтылады, «muic» сөзі ирланд тілінде шошқа деген мағынаны білдіреді. Бұл – үш ілеспе ормен бірге қос жағалаулардан тұратын екі сызықты топырақ үйінділері. Олар солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай қисық параллель бағытта, арақашықтығы шамамен ... метрдей болып созылады. Солтүстік Муклаг екеуінің арасында қысқасы болып табылады, ұзындығы ... метрді құрайды, бірақ құрылысы өте әсерлі. Оңтүстік Муклаг айтарлықтай ұзын, шамамен ... метрге жетеді. Бұл топырақ үйінділерінің мақсаты әлі анықталған жоқ.

Ратбег

Ратбег, "Шағын бекініс" аталымы, қабаттасқан концентрлі шеңберлермен қоршалған сақиналы оба ретінде жіктеледі, бұл обаға қабатты эффект береді. Бұл төбе Раткроган обасының солтүстік-батысында орналасқан. Ескерткіштің үш жағында қос ор және батыс жағында қосымша ор бар. Төбесінде шағын қоршаулар мен орлармен шеңберленген кішкентай оба орналасқан, бұл террасаларды құрайды. Обаның диаметрі шамамен тең. Обадан табылған өңделген кремень тас темір дәуіріне және, мүмкін, қола дәуіріне жатады, бірақ өзінің құрылымы неолиттік ескерткіштерге сәйкес келеді.

Ақшалай ақша

Ирланд тілінде атаудың жазылуы – Caiseal Mhanannán, бұл «Мананнанның қамалы» дегенді білдіреді және ирланд мифологиясындағы Мананнан мак Лир деген құдайға сілтеме жасайды. Бұл үш қабатты сопақша тас бекіністің негіздері, үш тығыз орналасқан концентрлі топырақ және тас қоршауларынан тұрады, олардың әрқайсысының ені шамамен 6 метрді құрайды. Ішкі диаметрі өлшенбеген, ал сыртқы өлшемдері солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс бағытында өлшенбеген. Басты қоршауға солтүстік және шығыс жақтарынан екі тікбұрышты қоршау тіркелген, олардың әрқайсысы бір қоршаумен белгіленген. Кашельманнанның нақты мақсаты белгісіз, себебі қазба жұмыстары жүргізілмеген, бірақ бұл кешенде тастан салынған жалғыз құрылым болуы, оның жоғары мәртебелі және жақсы қорғалған ғимарат болғанын көрсетеді.

Басқа жерлер

Мисгуан Медб – Ратхроган үйіндісінің жанында орналасқан құлаған тік тас. Ежелгі даңғыл – екі төмен жағалаумен шектелген даңғыл немесе жол. Оның бір бөлігі Ратскрейгтің сыртқы дөңгелек жағалауы мен арығымен қиылысады, ол ортасында кішкентай үйінді бар ескерткіш. Шамамен кең даңғыл Фланаган бекінісінде аяқталады, ол да ортасында кішкентай үйіндісі бар сақина тәрізді бекініс. Екі бекініс те даңғыл салынғаннан кейін тұрғызылған.

Анализдік сілтемелер

Раткроган кешені туралы ақпарат көзінің бір бөлігі жылнамалық сілтемелерден алынған. Бұл сілтемелер оқиғалар туралы мәлімет бере алады, ал Раткроганға ең ертедегі жылнамалық сілтеме «Төрт шебердің жылнамасында» кездеседі және ол б.з.б. 1681 жылға жатқызылған. Біздің заманымыздың 8-ші ғасырына дейін осы ертеректегі сілтемелер прототарихи деп есептелуі мүмкін. 783 және 814 жылдары Круухан жерінде Әулие Патрик заңы мен Әулие Киран заңының қабылдануы осы орынның орта ғасырларға дейін маңызды екенін көрсетеді, және бұл Раткроганға қатысты ең алғашқы нақты тарихи сілтеме болуы мүмкін.