Кіріспе
1-ғасырдағы христиан жақтаушысы, философ және епископ Тимоти немесе Ефестік Тимоти (грекше: Τιμόθεος; Timótheos, «Құдайды құрметтеуші» немесе «Құдайтан құрметтелген» деген мағына береді) ерте христиан жақтаушысы және Ефестің алғашқы христиан епискобы. Дәстүр бойынша, ол шамамен 97 жылы қайтыс болған. Тимоти Кіші Азиядағы Ликаон аймағындағы Лүстра немесе Дербе қалаларының бірінде дүниеге келген. Анасы – еврей, христиан сенімін қабылдаған, әкесі – грек болған. Апостол Пауыл оны екінші миссионерлік сапарында кездестіріп, Силаспен бірге серігі және миссионерлік әріптесі болды. Жаңа өсиетте Тимоти апостол Пауылмен бірге сапарлағандығы, сондай-ақ Пауылдың оның ұстазы болғандығы айтылады. Оған арналған Бірінші және Екінші Тимоти хаттары бар. Жаңа өсиеттегі Пауылдың хаттарының құрамына кіргенімен, көптеген библия ғалымдары Бірінші және Екінші Тимоти хаттарын Пауыл жазбаған, псевдоэпиграфиялық туындылар деп санайды.
Timothy or Timothy of Ephesus (Greek: Τιμόθεος; Timótheos, meaning "honouring God" or "honoured by God") was an early Christian evangelist and the first Christian bishop of Ephesus, who tradition relates died around the year AD 97. Timothy was from the Lycaonian city of Lystra or of Derbe in Asia Minor, born of a Jewish mother who had become a Christian believer, and a Greek father. The Apostle Paul met him during his second missionary journey and he became Paul's companion and missionary partner along with Silas. The New Testament indicates that Timothy traveled with Paul the Apostle, who was also his mentor. He is addressed as the recipient of the First and Second Epistles to Timothy. While included in the Pauline epistles of the New Testament, First and Second Timothy are considered by many biblical scholars to be pseudoepigraphical and not written by Paul.
Өмір
Тімоте Лиқаонияның (Анатолия) Листра немесе Дербе қалаларында туған. Пауыл мен Барнаба алғаш рет Лүстраға келгенде, туғаннан мүгедек болған бір адамды айықтырды, соның нәтижесінде көптеген тұрғындар оның үйретулерін қабылдады. Бірнеше жылдан кейін ол Силаспен бірге қайтып келгенде, әжесі Лоис және анасы Әунике сияқты христиандық қауымдастықтың құрметті мүшесі болды, екеуі де еврейлер еді. 2 Тімотеге 1:5-те оның анасы мен әжесінің ізгіліктері мен имандылықтары үшін ерекше аталып кеткені айтылады. Тімоте бала кезінен-ақ Құдай Сөзін білген. 1 Коринттіктерге 16:10-да оның мінезінен тартыншақ және ұялшақ болғаны айтылған: «Тімоте келсе, оған сіздердің араларыңда жеңілдік беруге тырысыңыз, өйткені ол Раббының ісін істеп жүр». Тімотенің әкесі грек мүшрік болған. Сондықтан Тімоте сүндеттелмеген еді, ал Пауыл, Елшілердің істері 16:1-3-ке сәйкес, оның еврейлерге қабылдануын қамтамасыз ету үшін оны сүндеттеді, оларға уағыздауды жоспарлаған. Джон Уильям Макгарвидің айтуынша: «Біз оның Тімотені өз қолымен сүндеттегенін көреміз, бұл сол аймақтағы белгілі бір еврейлер үшін». Бұл Иерусалим кеңесінде мүшрік сенушілердің сүндеттелуі міндетті емес деген шешімге қайшы келмеді. 52 жылы Пауыл мен Силас Тімотені Македонияға саяхаттарына алып кетті. Августин оның елін, үйін және ата-анасын дереу тастап, елшіге еріп, оның кедейлігі мен азаптарын бөлісуге дайындығын мақтайды. Тімоте денсаулығы нашар немесе «жиі ауруларға» шалдыққан болуы мүмкін, ал Пауыл оған «қарын үшін шарап ішуге» кеңес берді. Пауыл Афинаға барғанда, Силас пен Тімоте Берея мен Салоникада біраз уақыт болды, содан кейін Пауылға Коринфте қосылды. 57-58 жылдардың қысында Пауыл Римдіктерге хат жазғанда Тімоте онымен бірге болды. Елшілердің істері 20:3-6 бойынша, Тімоте 58 жылы Пасхадан бұрын Пауылмен Македонияда болды; ол Пауылдан бұрын қаладан шығып, Пауылды Троаста күтіп алуға кетті. «Елшілердің істері кітабында Тімоте туралы соңғы айтылған осы», - деп жазады Реймонд Браун. 64 жылы Пауыл Тімотені Ефесте қалдырып, сол шіркеуді басқаруды тапсырды. Пауыл түрмеде шейіттікке дайын тұрғанда, ол адал досы Тімотені соңғы қоштасуға шақырды. Жаңа өсиетте айтылмаса да, басқа көздер елшінің өлімі туралы мәліметтерді сақтайды. Апокрифтік Тімоте әрекеттерінде 97 жылы 80 жастағы епископ Диана қасиетіне арналған шеруді тоқтатуға тырысқандығы айтылады, осы үшін ол Інжілді уағыздаған. Ашулы мүшріктер оны ұрып, көшелер арқылы сүйреп, таспен өлтірді. Тит және Силаспен бірге, Тімоте Америкадағы Евангелистік лютеран шіркеуімен 26 қаңтарда еске алынады. Лютеран шіркеуі – Миссури Синоды Тімоте мерекесін 24 қаңтарда тойлайды. Тімоте Англия шіркеуі мен Епископтық шіркеу күнтізбесінде (Титпен бірге) 26 қаңтарда құрметтеледі. 4 ғасырда Тімотенің қабірлері Ефестен Константинопольге көшіріліп, Андрей мен Лұқаның қабірлері жанындағы Киелі елшілер шіркеуіне қойылды. Қалдықтар 1945 жылы қайта жаңарту жұмыстары кезінде қайта табылды.
Қамқорлық
Тимофей асқазан және ішек ауруларына қарсы қолданылады.
Пастырлық хаттар
Тімотеге жазылған екі хат бар, олар апостол Пауылға жатқызылады: Бірінші Тімотеге хаты және Екінші Тімотеге хаты. Бұл хаттар – Титке жазылған хатпен бірге – Пасторальдық хаттар деп аталады, және кейбір қазіргі ғалымдар, оның ішінде Барт Эрман, Реймонд Коллинз және Дэвид Э. Аун оларды псевдоэпиграфиялық деп есептейді.
Бірінші Тімоте (шамамен 62-64 жж.)
Бұл хаттың авторы Тімотеге шіркеу ұйымдастырылуы және оның қауымдағы жетекшілік рөлі туралы жазады. Басты тақырыптар: Заңның қолданылуы, Энкратизм сияқты бұрыс ілімдерге ескертулер, дұға жасау туралы нұсқаулар, шіркеудегі әйелдердің міндеттері, шіркеу жетекшілеріне қойылатын талаптар, сондай-ақ жесірлерге, қарттарға, қожайындарға, жастарға және жалпы қауым мүшелерімен қарым-қатынас ережелері.
Тімотеге арналған екінші хат (шамамен 62-64 жж.)
Хабарламада Пауыл Тімотеге "қорқақ рухтан" сақтануға және "біздің Тәңір туралы куәлік беруден ұялмауға" шақырады. Ол сондай-ақ Тімотеден қыс кірмей тұрып оның қасына келуін және Маркпен бірге келуін өтінеді. Пауыл 2 Тімотеге 4:6–8 аяттарындағы қоштасу сөздерінде өзінің өлімге кесілетінін және одан кейінгі жағдайды анық сезеді. Ол рухани "ұлы" Тімотеге жалған ілімдерге қарсы күресу үшін барлық күшін жұмсауға және олармен күресуде бұрынғы үйретімдерге сүйенуге, қудалауға төзімділік танытуға, өзінің қызметтік міндеттерін адал орындауға шақырады, сондай-ақ тірілер мен өлгендердің (Құдайдың) сот алдында тұратынын еске салады.
Тімотедің істері
Тімотедің істері (Acta Timothei) – Жаңа Келісімнің апокрифтік шығармасы, көбінесе 5 ғасырдан таралған. Бұл шығармада Пауылдың Нерон билігінде Тімотені Ефеске бірге сапар барысында епископ етіп тағайындауы баяндалады. Кейін, Нерва тұсында Тімоте бір жазыққы ойын-сауық кезінде шейіт болады. Тімоте "қанағатсыз, зорлық-зомбылыққа толы той-думанды тоқтатуға тырысады, бірақ өзінің азаптаушылардың құрбанына айналады". Тімотедің істерінде Жаңа Келісімді уағыздаушы Жохан туралы, ол да Ефесте тұрған, Тімоте туралы жазылған материалдармен шамалас көлемде ақпарат бар.