Византия императоры Зeno-ның 482 жылғы діни құжаты: Хенотикон

Кіріспе

Византия императоры Зенон 482 жылы шығарған христологиялық құжат – Хенотикон (/h//ə/'/n//ɒ//t//ᵻ//k//ə//n/ немесе /h//ə/'/n//ɒ//t//ᵻ/,/k//ɒ//n/; грекше ἑνωτικόν henōtikón "бірлік актісі") – Византия императоры Зенонның 482 жылы Халкедон соборының жақтастары мен қарсыластары (Халкедон емес христиандар) арасындағы келіспеушіліктерді татуластыруға жасаған сәтсіз әрекеті. Осыдан кейін Акациялық схизма (діни ағымдардың бөлінуі) болды.

Тарих

451 жылы Халкидон кеңесі монофизизмді де, несториандықты да айыптап, христологиялық дауларды шешті. Алайда, Шығыс Рим империясының ірі бөліктері, әсіресе Египетте, сондай-ақ Палестина мен Сирияда миафизит көзқарастар сақталды. Бірлікті қалпына келтіру үшін Константинополь патриархы Акакий бітімгерлік формула ойлап тапты, оны император Зенон епископтар синодының келісімінсіз жариялады. Хенотикон Евтих және Несторийге Халкидон кеңесінде жарылған айыптамаларды бекітті және Александриялық Кириллдің он екі анафемасын нақты мақұлдады, бірақ Мәсіхтің бір немесе екі табиғаты бар екендігі туралы нақты мәлімдеме жасамай, даудың екі тарапын да татуластыруға тырысты. Бұл әрекет ешбір тарапты қанағаттандыра алмады. Императордың шіркеу доктринасын ашық түрде диктациялауына барлық тарап наразылық білдірді, бірақ Антиохия патриархына Хенотиконға қол қоюға қысым көрсетілді. Александрия патриархы Иоанн I бас тартқанда, император оны қуғынға түсірді және оның орнына Хенотиконды қабылдаған миафизит Петр Монгосты мойындады. Дегенмен, басқа миафизиттер одан бас тартып, басшыларынан айырылғандықтан «Акефалой» (бассыз) деп аталды. Акакий екі жыл бойы дұрыс емес әрекет еткенінен және уақытты созудан кейін, Рим папасы Феликс III оның әрекетін айыптады және Акакийді анафемалады (484), бірақ бұл 489 жылы Акакий қайтыс болғаннан кейін де Константинопольде көп назарға ілінбеді. Зенон 491 жылы қайтыс болды. Оның ізбасары Анастасий I монофизиттерге көңіл бөлді және Хенотиконды қабылдады. Алайда, Анастасийдің ұстанымы Константинополь халқының басым көпшілігі құрайтын Халкидондықтармен келіспеді, және Халкидондық генерал Виталиан 514 жылы оны құлатуға тырысты. Содан кейін Анастасий папа Хормиздаспен келісімге келуге тырысты, бірақ Анастасий қазір қайтыс болған Акакийдің анафемасын мойындаудан бас тартқандықтан бұл сәтсіз аяқталды. Виталиан императорды екінші рет құлатуға тырысты, бірақ адал офицерлер оны жеңді. Хенотиконнан туған алауыздық 519 жылы император Юстин I Акакийдің анафемасын мойындап, Халкидондық шіркеулерді қайта біріктірген кезде ресми түрде шешілді. Алайда, Александрия және Антиохияның сол кездегі патриархтары әлі де миафизиттік көзқарасты ұстанды, ал олардың шіркеулері қазіргі уақытта Шығыс православие шіркеулері деп белгілі. Бұл оқиға Константинополь мен Рим шіркеулері арасындағы үдемелі ажырымды жоймады, бұл кейінгі ғасырларда Шығыс-Батыс схизмасына әкелді.

In 451, the Council of Chalcedon settled christological disputes by condemning both Monophysitism, held by Eutyches, and Nestorianism. However, large sections of the Eastern Roman Empire, especially in Egypt, but also in Palestine and Syria, held miaphysite views. In order to restore unity, the Patriarch of Constantinople, Acacius, devised an eirenic formula, which Emperor Zeno promulgated without the approval of a synod of bishops. The Henotikon endorsed the condemnations of Eutyches and Nestorius made at Chalcedon and explicitly approved the twelve anathemas of Cyril of Alexandria, but avoided any definitive statement on whether Christ had one or two natures, attempting to appease both sides of the dispute. This act failed to satisfy either side. All sides took offence at the Emperor openly dictating church doctrine, although the Patriarch of Antioch was pressured into subscribing to the Henotikon. When Patriarch John I of Alexandria refused, the Emperor had him expelled and instead recognized the Miaphysite Peter Mongos, who accepted the Henotikon. However, other miaphysites abandoned him and were thenceforth called Akephaloi (headless ones), since they had lost their leader. After two years of prevarication and temporizing by Acacius, Pope Felix III of Rome condemned the act and excommunicated Acacius (484), although this was largely ignored in Constantinople, even after the death of Acacius in 489. Zeno died in 491. His successor Anastasius I was sympathetic to the monophysites, and accepted the Henotikon. However, Anastasius's position was at odds with the predominantly Chalcedonian population of Constantinople, and Vitalian, a Chalcedonian general, attempted to overthrow him in 514. Anastasius then attempted to heal the schism with Pope Hormisdas, but this failed when Anastasius refused to recognize the excommunication of the now deceased Acacius. Vitalian tried to overthrow the emperor a second time, but he was defeated by loyal officers. The schism caused by the Henotikon was officially settled in 519 when Emperor Justin I recognized the excommunication of Acacius and reunited the Chalcedonian churches. However, the then Patriarchs of Alexandria and Antioch still embraced miaphysitism, and their churches came to be known in modern times as the Oriental Orthodox Churches. Meanwhile, the incident did nothing to mend the growing rift between the churches of Constantinople and Rome, which would lead in later centuries to the East West Schism.