Кіріспе

Малидің жергілікті тұрғындары – Гананың солтүстігіндегі Дагбон Корольдігінің этникалық тобы.

Догон халқы – Батыс Африкадағы Малидің орталық жазық аймағында, Нигер өзенінің иілісінің оңтүстігінде, Бандиагара қаласының жанында және Буркина-Фасода қоныстанған этникалық топ. Халық саны 400 мыңнан 800 мыңға дейін жетеді. Олар догон тілдерінде сөйлейді, бұл тілдер Нигер-Конго тілдер отбасының жекеленген тармағы саналады, яғни басқа тілдермен тығыз байланысы жоқ.

География және тарих

Догондардың негізгі аймағын 150 км (90 миль) созылып жатқан биік құмтасты жарлық Бандиагара жарлығы екіге бөліп алады. Жардың оңтүстік-шығысында құмды Сено Гондо жазықтары, ал солтүстік-батысында Бандиагара таулы жерлері орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, догондық ауылдар Бандиагара аймағында мың жыл бұрын құрылған, себебі адамдар ислам дінін қабылдаудан бас тартып, мұсылмандар бақылайтын аймақтардан қашып кетті. Догондардың осы тарихи қысымға ұшыраған қауіпсіздігі олардың ауылдарын жардың қабырғалары бойындағы қорғаныш позицияларында орналастыруға мәжбүр етті. Олардың қоныстану орнын таңдауына әсер еткен тағы бір фактор – суға қолжетімділік болды. Нигер өзені жақын жерде, ал құмтасты тау жынысының ішінде, жауын-шашын кезінде аймақтың ең төменгі нүктесінде өзен ағып тұрады. Догон халқының арасында олардың шығу тегі туралы бірнеше ауызша дәстүрлер сақталған. Олардың бірі Бамакоға жақын Бандиагара жарлығының оңтүстік-батысында орналасқан Мандеден келгендігімен байланысты. Бұл ауызша салт бойынша, алғашқы догон қонысы Кани Надағы жардың оңтүстік-батысында құрылған. Догон аймағындағы археологиялық және этноархеологиялық зерттеулер қоныстану мен қоршаған ортаның тарихы, сондай-ақ осы аймақтағы әлеуметтік тәжірибелер мен технологиялар туралы бірнеше мың жылдық мәліметтерді ашты. Уақыт өте келе догондар солтүстікке қарай жылжып, 15 ғасырда Санга аймағына жетті. Басқа ауызша деректер догондардың шығу тегін Нигер өзенінің батысына немесе шығыстан келгендігін айтады. Қазіргі догондар исламнан қашу үшін көшіп келген әртүрлі тектес бірнеше топтардың ұрпақтары болуы мүмкін. Мұсылмандықтан бұрынғы дәстүрлер мен кейінгі дәстүрлерді ажырату қиын. Бірақ ислам заңы догон мен аймақтың көптеген басқа этностарын (Мосси, Гурма, Бобо, Буса және йоруба) канондық емес дар ал-харбқа жатқызып, саудагерлер ұйымдастырған құл шабуылына ашық мүмкіндік берді. Қалалардың өсуімен Батыс Африка аймағында құлдарға деген сұраныс та артты. Тарихи үлгіге жергілікті еркектерді өлтіру және әйелдер мен балаларды құлдыққа алу кірді. Шамамен 1000 жыл бойы догондар үстем мұсылман қауымдастықтарының джихадтары арқылы діни және этникалық қуғын-сүргінге ұшырады. Бұл джихадистік экспедициялар догондарды дәстүрлі діни сенімдерінен бас тартып, исламды қабылдауға мәжбүрлеу үшін жасалды. Мұндай джихадтар догондарды бастапқы ауылдарын тастап, Бандиагара жарларына көшуге мәжбүр етті, олар жақсы қорғану үшін және қуғын-сүргіннен құтылу үшін көбінесе шағын бұрыштар мен ойықтарда үйлерін салды.

Өнер

Догон өнері негізінен мүсіндерден тұрады. Догон өнері діни құндылықтар, идеалдар және бостандықтар айналасында қалыптасқан (Лауде, 19). Догон мүсіндері көпшілікке көрсету үшін жасалмайды және көбінесе отбасылардың үйлерінде, қасиетті орындарда немесе Хогонның қасында жасырылып сақталады (Лауде, 20). Құпиялылықтың маңыздылығы бұл туындылардың символдық мағынасымен және олардың жасалу жолымен байланысты. Догон мүсіндерінде жиі кездесетін тақырыптар: қолдары көтерілген тұлғалар, бір-біріне орналасқан сақалды тұлғалар, аттылар, кариатидтермен безенділген орындықтар, балалы әйелдер, беттерін жабатын әйелдер, жүгері ұнтақтайтын әйелдер, бастарына ыдыс қойған әйелдер, кесе ұстаған есектер, музыканттар, иттер, төрт аяқты құмыралар немесе ойыстар, белден иілген тұлғалар, көріністердің кері бейнелері, алжапқыштар киген тұлғалар және тік тұрған тұлғалар (Лауде, 46–52). Догон өнерінде басқа да байланыстар мен тегінің белгілері байқалады. Догон халқы Бандиагара шатқалының алғашқы тұрғындары емес. Телем өнерінің әсері Догон өнерінде оның түзу сызықты дизайны арқылы көрінеді (Лауде, 24).

Мәдениет және дін

Қазіргі таңда догондардың кем дегенде 35% -ы ислам дінін ұстанады. Ал 10% -ы христиан дінін ұстанады. Догон қоғамы әкелік туыстық жүйемен ұйымдастырылған. Догондықтардың әрбір ауылы, яғни үлкен отбасына, бір ер адам басшылық етеді. Бұл бас рубасы - жергілікті әулеттің ең үлкен ұлы. 1946 жылы қазан айында догон ақсақалы, соқыр Оготеммели, француз антропологы Марсель Гриаулға догон дінінің негізгі символдарымен таныстырды. Гриаул Оготеммелимен кездесуге дейін он бес жыл догон халқының арасында өмір сүрген. Оготеммели Гриаулға діни әңгімелерді әкесінен және атасынан үйренгендей етіп үйретті, яғни, жиырма жылдан астам уақыт бойы ауызша жеткізген білім. Бұл жазбаның тарихи маңызы бар, себебі догон халқы дінін жазған кезде ауызша мәдениетін сақтап қалған. Олар Батыс Африкадағы тәуелсіздігін жоғалтып, француз үкімшілігіне бағынған соңғы халықтардың бірі болды. Дінде басқа дәстүрлі африкалық діндерде де кездесетін табиғаттың көптеген элементтері қамтылған. Діннің басты рухани тұлғалары – Нуммо/Номмо егіздері. Оготеммелидің айтуынша, ол «Су» деп атаған Нуммоның жасыл терісі және жасыл шашы болған, белден жоғары адам сияқты, ал төменгі жағы жылан сияқты пішінделген. Көздері қызыл, тілдері екі тілге бөлінген, ал қолдары иілгіш, буынсыз болған. Оготеммели Нуммоны гермафродиттер деп сипаттаған. Олардың бейнелері догон қасиетті орнының әйелдер бөлігінде пайда болған. Олар негізінен Күнмен бейнеленген, ол дінде әйел символы болған. Догон тілінде Күннің аты (nay) «ана» (na) және «сиыр» (nā) сөздерімен түбірлес. Олар қызыл түспен, әйел символымен байланысты болған. «Егіз туу» мен «бір туу» немесе андрогиния мен бір жынысты болу арасындағы мәселе, уақыттың басындағы тәртіпсіздікке себеп болды делінеді. Бұл тақырып догон дінінің негізгі ұстанымы болды. Оготеммели айтқандай: «Арқа жалғыз туған, сондықтан оның істегендерінің шегі жоқ». Догон еркектері негізінен бір жынысты шакалмен және Жердегі өліммен байланысты Сиги фестивалімен байланысты болған. Бұл фестиваль алпыс жылда бір рет өткізіліп, ақ ергеш жұлдызы, Сириус В жұлдызына арналған деп есептелген. Мұндай астрономиялық білімнің қалай пайда болғаны туралы көптеген болжамдар бар. Ақ түс еркектердің символы болған. Маскалар қоғамының («ава») еркек өкілдеріне үйретілген «Сиги со» немесе «Сиги тілі» деп аталатын ритуалдық тіл, «дого со» – догон тілінің толық сөздік қорына қарағанда кедей тіл деп саналған. «Сиги со» ғаламның, адам өмірінің жаратылуы және Жерде өлімнің пайда болуы туралы әңгімелерді айту үшін, сондай-ақ жерлеу рәсімдері мен «аза тұрудың аяқталуы» («дама») кезінде қолданылған. Жансыз шакалдың тууынан кейін, барлық адамдар бір жынысты болуға міндетті болды. Бұл, шакал сияқты жаратылыстың қайтадан дүниеге келмеуі үшін жасалған. «Нуммо ерлі-зайыпты туу ережесінің жойылатынын және жалғыз туған шакалдың қателіктеріне ұқсас қателіктер пайда болуы мүмкін екенін көріп білді. Құдайдың тұңғыш ұлы жалғыз болғандықтан, осылай әрекет етті». Догон дінінің негізінде осы егіздік немесе андрогинияның жоғалуы жатыр. Гриаул оны былай сипаттаған:

Гриаулдың заманында догон мәдениетінде адам егіздерінің тууы тойланды, себебі ол «барлық тіршілік иелері екі-екіден пайда болған, адамдар мен құдай арасындағы тепе-теңдіктің символы болған» ертегілік өткенді еске түсірді. Гриаулдың айтуынша, егіздердің тууы тойы бүкіл Африкаға тараған құлшылық болған, оған әйелдік принцип енгізілген.

Неке

Некелердің басым көпшілігі моногамды, бірақ догон мәдениетінде бір әйелден артық әйелге ие болуға рұқсат етіледі. Дегенмен, көп әйелділік некелерде де ер адамның екіден астам әйелі болуы сирек кездеседі. Көп әйелділік некеде әйелдер күйеуінің ауласында бөлек үйлерде тұрады. Бірінші әйел, яки я биру, кейінгі некелерден туған әйелдерге қарағанда отбасыда жоғары мәртебеге ие болады. Әйелдер күйеуінің үйіне тек бірінші баласы туғаннан кейін ғана қосылады. Әйелді таңдауды ер адамның ата-анасы жүзеге асырады. Некелер эндогамды, яғни адамдар тек өз руы мен кастасының ішінде некелесуге шектеледі. Әйелдер некеде тұңғыш баласы тумай тұрып күйеулерін тастауы мүмкін. Бірге балалары болған соң, ажырасу сирек және өте маңызды мәселе болып саналады, және оған бүкіл ауылдың қатысуы қажет. Көп әйелділік некелерде ажырасу моногамды некелерге қарағанда жиірек болады. Ажырасқан жағдайда әйел өзімен бірге ең кішкентай баласын алып кетеді, ал қалғандары күйеуінің үйінде қалады. Көп отбасы жүзге дейін адамнан тұруы мүмкін және оны гинна деп атайды. Догондар ынтымаққа баса назар аударады, бұл олардың көптеген дәстүрлерінде көрініс табады. Мысалы, олардың ең маңызды дәстүрлерінің бірінде әйелдер ерлерді мақтайды, ерлер әйелдерге алғыс айтады, жастар қарттарға құрмет көрсетеді, ал қарттар жастардың еңбегін мойындайды. Тағы бір мысал – догондықтар кездескенде бір-біріне құрметпен сәлемдесу салты. Бұл әдет догондық ауылдарында күні бойы қайталап орындалады. Сәлемдесу рәсімі кезінде кіріп келген адам сол жерде болған адамның бүкіл отбасы туралы бірқатар сұрақтарға жауап береді. Жауап – «сева», яғни «бәрі жақсы». Содан кейін догондық кіріп келген адам бұл рәсімді қайталап, тұрғынның отбасының жағдайы туралы сұрайды. «Сева» сөзі догондық ауылдарында жиі айтылатындықтан, көршілес халықтар догондарды «сева халқы» деп атап кеткен.

Хогон

Хогон – ауылдың рухани және саяси басшысы. Ол ауылдың үлкен руының ең қарт ер адамдарының арасынан сайланады. Сайланғаннан кейін ол алты айлық дайындық кезеңінен өтеді, осы уақыт ішінде оған шаш қырқуға және жуынуға рұқсат етілмейді. Ол ақ киім киеді және ешкім оған тиісе алмайды. Етеккірін көрмеген бойжеткен оны күтіп бағады, үйін тазартады және тағамын дайындайды. Ол түнімен үйіне қайтады. Дайындық аяқталғаннан кейін Хогон қызыл фес киеді. Оның құлағындағы қасиетті інжу-маржан оның лауазымын көрсетеді. Бойжеткеннің орнын оның әйелдерінің бірі басады, ол да түнімен үйіне оралады. Хогон өз үйінде жалғыз тұруға тиіс. Догон тайпасы киелі жылан Лебе түнде келіп, оны тазартып, даналық сыйлайды деп сенеді.

Өмір сүру үлгісі

Догон халқы негізінен егіншілікпен айналысады, қарақұмық, сорго, күріш, пияз, темекі, жержаңғақ және басқа да көкөністер өсіреді. Гриаул Сангаға жақын жерде бөгет салуға ынталандырды және догондарды пияз өсіруге көндірді. Сол кезден бері Санга аймағының экономикасы екі есеге өсті, ал оның пиязы Бамако және Пил Сызығы базарларына дейін сатылады. Астық астық сақтау қоймаларында сақталады. Егіншілікпен қатар, әйелдер ауылдың сыртындағы бұталардан жабайы жемістер, түйнектер, жаңғақтар мен бал жинайды. Кейбір жас жігіттер ұсақ мал аулайды, бірақ ауылдарға жақын жерде жабайы жануарлар салыстырмалы түрде аз. Догон ауылдарында адамдар тауық немесе қой-ешкі шаруашылығымен айналысса да, мал шаруашылығының экономикалық құндылығы төмен. Әлеуметтік жағдайы жоғары адамдар аз мөлшерде малға ие болуы мүмкін. 20-шы ғасырдың соңынан бері догондар басқа халықтармен бейбіт сауда қарым-қатынасын дамытып, диеталық әртүрлілікті арттырды. Догон халқы әр төрт күн сайын фулани және диула сияқты көршілес тайпалармен бірге базарға қатысады. Догондар негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін: пияз, астық, мақта және темекі сатады. Олар қант, тұз, еуропалық тауарлар және сүт, май, құрғақ балық сияқты көптеген жануар өнімдерін сатып алады.

Касталар

Догон қоғамында екі эндогамиялық каста бар: теміршілер және былғары өңдеушілер. Осы касталардың мүшелері ауылдың қалған тұрғындарынан физикалық тұрғыдан бөлек тұрады, ауыл шетінде немесе одан толығымен тыс жерде орналасады. Касталар кәсіппен байланысты болғанымен, мүшелік туылу арқылы анықталады. Теміршілер маңызды ритуалдық күшке ие және әдетте кедей болады. Былғары өңдеушілер басқа этностық топтармен маңызды сауда-саттық жүргізіп, байлық жинақтайды. Қоғамның қалған бөлігіндегі қағидалардан өзгеше, каста ішінде параллель туысқан некелеріне рұқсат беріледі. Кастадағы ұлдар сүндеттелмейді.

Сүндеттелу

Догон ойлауынша, еркектер мен әйелдер екі жыныстық мүшемен туады. Клитор еркек, ал алқабы әйел деп есептеледі. Сүндет ету рәсімдері әр жыныстың дұрыс физикалық жасын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ұлдарды үш жылдық топтарға бөліп сүндеттейді, мысалы, 9 мен 12 жас аралығындағы барлық ұлдарды санауға болады. Бұл олардың балалық шағының аяқталып, ересек өмірге қадам басқанын білдіреді. Темірші сүндетті орындайды. Содан кейін, жаралары жазылғанша, ұлдар ауыл тұрғындарынан бөлек, бірнеше күн үйдің ішінде қалады. Сүндет ету рәсімі тойланады және сүндеттелген ұлдар сыйлықтарды қабылдап жүреді. Олар ағаш таяқша мен қабақтан жасалған, дірілдейтін дыбыс шығаратын арнайы музыкалық аспапта ойнайды. Жаңадан сүндеттелген жастар, енді жас жігіттер деп есептелінеді, бір ай бойы жалаңаяқ жүріп, олардың жасқа келгендері рудың құрметіне ие болады. Бұл дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді және тіпті қыста да сақталады. Ұл сүндеттелгеннен кейін ересек жасқа көшіп, әкесінің үйінен шығып кетеді. Оның жасындағы барлық еркектер үйленіп, балалы болғанға дейін дуньеде бірге тұрады. Догондар әйелдердің жыныс мүшелерін кесуді, соның ішінде I типті сүндеттеуді, яғни клиторды алып тастауды жүзеге асыратын африкалық этностардың бірі болып табылады. Сонго ауылында жануарлар мен өсімдіктердің қызыл және ақ түсті тас суреттерімен безендірілген сүндеттеу үңгірі бар. Жанында музыкалық аспаптар сақталатын үңгір орналасқан.

Догондық маскалар қоғамы

Ава – маска кигізіліп биленіп орындалатын, салт-дәстүрлік және әлеуметтік маңызы бар қоғам. Оның қатаң әдеп кодексі, міндеттері, тыйымдары және құпия тілі (сиги сǫ) бар. Аваға барлық кіріктірілген догон еркектері қатысады, кейбір каста мүшелерінен басқа. Әйелдерге Аваға қосылуға және сиги сǫ тілін үйренуге тыйым салынған. «Ава» мүшелерінің рәсімдер кезінде киетін әсем маскаларымен ерекшеленеді. Ава екі маңызды шара өткізеді: «сиги» және «дама» рәсімдері. «Сиги» – догон халқының барлық мүшелерін қамтитын, алғашқы ата-бабаларды құрметтеу және тану рәсімі. Догон ауылдарының арасындағы бірлік пен бейбітшілікті сақтау мақсатымен пайда болған деп есептеледі. Догон аймағының солтүстік-шығысынан бастап, әрбір ауыл кезекпен тойлар, салтанаттар мен мерекелер ұйымдастырады. Осы уақытта жаңа маскалар жасалып, ата-бабаларға арналады. Әрбір ауыл шамамен бір жыл тойлайды, содан кейін «сиги» келесі ауылға көшеді. Жаңа «сиги» 60 жыл сайын басталады. Догонның жерлеу рәсімдері екі кезеңнен тұрады. Біріншісі адамның қайтысынан кейін бірден, ал екіншісі жылдар өткен соң өтуі мүмкін. Қымбатқа түсетіндіктен, екінші дәстүрлі жерлеу рәсімдері, яғни «дамалар» сирек болып барады. Бүгінде өткізілетін «дамалар» көбінесе бастапқы мақсатымен емес, догон өмір салтына қызығушылық танытқан туристер үшін өткізіледі. Догондар бұл ойын-сауық арқылы туристерден маскаларды көру үшін және рәсімге қатысу үшін ақша алып, табыс табады (Дейвис, 68). Дәстүрлі «дама» – өлгендердің жанын соңғы тынығу орындарына жеткізу үшін жасалатын маскарад. Догон «дамаларында» көптеген маскалар қолданылады, оларды киюшілер тістеріне бекітеді, сондай-ақ мүсіндер де пайдаланылады. Догон ауылдарындағы «дама» рәсімінде қолданылатын маскалардың дизайны әр түрлі болуы мүмкін. Сол сияқты, әрбір ауылдың «дама» рәсімдерін орындау тәсілі де өзгеше болуы мүмкін. «Дама» рәсімі адамның қайтысынан кейін бірден басталатын және бір күнге созылатын шарадан тұрады (Дейвис, 68). Шон Р. Дэвистің сөзіне сүйенсек, бұл рәсімде ингим мен даним элементтері бар. Йинкомоли рәсімінде марқұмның ағаш ыдысы, сопағы және бундюкамба (жерлеу көрпесі) үстінен сабан ұшырылады. Бұл рәсімде маска киген адамдардың кіруін білдіреді, ал марқұмның отбасылық үйіне кіреберісі рәсімдік элементтермен безендіріледі (Дейвис, 72–73). Йинкомоли рәсімінде қолданылатын маскалар: Яна Гулай, Сатимбе, Сириге және Канага. Яна Гулай маскасы фулани әйелінің бейнесін сомдайды және мақта матасынан және ұлу шелгілерінен жасалады. Сатимбе маскасы әйелдердің ата-бабаларын бейнелейді, олар марқұмның рухтарын өмірден кейінгі өмірге жетелеу арқылы маскалардың мақсатын ашқан делінеді (Дейвис, 74). Сириге маскасы – Сиги рәсімі кезінде тірі болған ерлерге арналған, жерлеу рәсімінде ғана қолданылатын биік маска (төменде қараңыз) (Дейвис, 68). Канага маскаларын кигендер бұрын өлгендерді бейнелейтін бундкамбаның қасында билейді және отырады. Ингрим мен даним рәсімдері бірнеше күнге созылады. Бұл шаралар соңғы «Дамадан» бері қайтыс болған ақсақалдарды құрметтеу үшін жыл сайын өткізіледі. Ингрим – сиыр немесе басқа да құнды жануарларды құрбандыққа шалу және соғыс имитациясынан тұрады. Үлкен соғыс имитациялары марқұмның денесінен және ауылынан, «ньяма» деп аталатын рухты қууға көмектесу үшін өткізіледі, содан кейін ол өмірден кейінгі жолға бағытталады (Дейвис, 68). Даним бірнеше айдан кейін өтеді. Даним кезінде маска кигендер ауылдың дәстүріне сәйкес, алты күнге дейін әр таңертең және кешке би билейді. Маска кигендер марқұмның үйінің шатырында, бүкіл ауыл бойынша және ауылдың айналасындағы егістік жерлерде билейді (Дейвис, 68). Маска кигендер билерін аяқтағанша және барлық рәсімдер орындалғанша, кез келген бақытсыздыққа өлгендердің қалған рухтарын кінәлауға болады (Дейвис, 68).

Тілдер

Догон тілі көбінесе бір тіл ретінде айтылады. Дегенмен, кемінде бес ерекше диалект тобы бар. Ең ежелгі диалектілер – дямсай және томбо, олардың ішінде дямсай дәстүрлі дұғалар мен ритуалдық әндерде жиі қолданылады. Догон диалектілері бір-бірінен күрт өзгеше, ал көптеген түрлері өзара түсінікті емес, тіпті шамамен 12 диалект пен 50 поддиалектке жетеді. Сонымен қатар, Сиги рәсімінде Маскалар қоғамының басшыларына (олубару) үйретілетін, Сиги тілі (сиги сǫ) деп аталатын құпия ритуалдық тіл де бар – олардың барлығы сүннеттелген болуы керек. Догон тілінің Нигер-Конго тілдер отбасына жататыны қабылданған, бірақ дәлелдері әлсіз. Ол Манде тармақшасымен де, Гурмен де байланыстырылған. Нигер-Конго отбасының соңғы шолуында Догон тілі тәуелсіз тармақ ретінде қарастырылады. Догон тілдерінде ерекше зат есімдер класы жүйесінің қалдықтары сақталған, мысалы, адамдарды білдіретін зат есімдер ерекше көпше түбір жұрнағын алады. Бұл лингвистерді Догон тілінің Нигер-Конгодан өте ерте бөлініп шыққан деген қорытындыға әкеледі. Бұған тағы бір дәлел – Догон тілінің Ижоид және Манде сияқты Нигер-Конго тілдерімен ортақ субъект-объект-глагол сөздер тізбегі. Малидің оңтүстігіндегі жеті ауылда 1500-ге жуық этникалық догон халқы Бангиме тілінде сөйлейді, ол басқа догон тілдерінен мүлдем өзгеше және лингвистердің пікірінше, ежелгі, Догон тіліне дейінгі оқшауланған тіл, бірақ лингвистердің аз бөлігі (әсіресе Роджер Бленч) оның прото-нило-сахара тілімен байланысты болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынады.

Астрономиялық нанымдар

Француз антропологы Марсель Гриаулдан бастап бірнеше авторлар догон дәстүрлі дінінде көзге көрінбейтін астрономиялық денелер туралы мәліметтер бар екенін айтты. Бұл идея Жаңа дәуір және ежелгі астронавт әдебиеттеріне Малиге ерте заманда жерден тыс келгендердің келгенін көрсететін дәлел ретінде енді. Басқа авторлар 20 ғасырдағы догонға келген еуропалықтардың осындай ақпараттың сенімдірек көзі болуы мүмкін екенін айтады және Гриаулдың есебі догон мифтерін дұрыс сипаттай ма деп таласады. 1931 жылдан 1956 жылға дейін Гриаул догонды 1931, 1935, 1937 және 1938 жылдары бірнеше күннен екі айға дейінгі далалық сапарларда зерттеді, содан кейін 1946 жылдан 1956 жылға дейін жыл сайын зерттеді. 1946 жылдың соңында Гриаул догонның данасы Оготеммелимен 33 күн бойы сөйлесті, бұл Гриаул мен Жермен Дитерленнің болашақ жарияланымдарының көп бөлігінің көзі болды. Олар догондықтардың түндегі ең жарқын жұлдыз Сириус (Сиги Толо немесе "Сиги жұлдызы") екі серігі бар деп сенетінін хабарлады: По Толо (дигитария жұлдызы) және Ęmmę ya tolo (қызыл сорго жұлдызы), тиісінше Сириус А-ның бірінші және екінші серіктері. Догон жүйесінде Сириус кішкентай жұлдыздың орбитасы үшін фокус нүктесінің бірін құрады, ол дигитария жұлдызы. Дигитария Сириусқа ең жақын болғанда, бұл жұлдыз жарқырайды: Сириустан ең алыс болғанда, ол бірнеше жұлдыз сияқты көрінетін шоқжұлдызды әсер береді. Орбиталық цикл 50 жылға созылады. Олар догондықтар Сатурнның сақиналарын және Юпитердің айларын білетінін де айтады. Гриаул мен Дитерлен Суданның бұл жұлдыз жүйесіне таңғалды және талдауларын "Құралдары жоқ адамдардың қозғалысын және дерлік көрінбейтін жұлдыздардың кейбір сипаттамаларын қалай білуі мүмкін екені мәселесі әлі шешілмеді, тіпті қойылған жоқ" деген ескертумен бастады. Соңғы уақытта Гриаул мен Дитерленнің жұмысының дұрыстығына күмән туды. 1991 жылы Current Anthropology журналында жарияланған мақалада антрополог Вутэр ван Бек догондықтар арасындағы зерттеуінен кейін: "Олар Сигу Толо туралы сөйлесе де [Гриаул догондықтардың Сириус деп атағанын айтқан], олар қандай жұлдызды білдіретіні туралы мүлдем келіспейді; кейбіреулер үшін бұл сигу [фестиваль] жариялау үшін көтерілуі керек көрінбейтін жұлдыз, ал басқалары үшін бұл Венера, басқа позицияда Сигу Толо ретінде көрінеді. Алайда олардың барлығы жұлдыз туралы Гриаулдан білгендерін айтады". Гриаулдың қызы Женевиева Каламе Гриаул кейінірек шыққан санында Ван Бек "білім алу үшін қажетті қадамдардан өтпегенін" айтып, Ван Бектың догондық хабаршылары оны "догонның мұсылмандық ортодоксалдығын тексеру үшін саяси және әкімшілік билік жіберген" деп ойлаған болуы мүмкін деп болжады. Калифорния университетінің профессоры Эндрю Аптер тәуелсіз баға берді. 1978 жылғы сыншы Иан Ридпатт: "Догондар Гриол мен Дитерлен келгенге дейін Батыс білімін ұзақ уақыт бұрын алған болуы мүмкін". Нұх Бросч өзінің "Сириус мәселесі" атты кітабында догондықтар 1893 жылдың 16 сәуірінде болған күн тұтылуын зерттеу үшін Анри Александре Деландрес басқарған бес апталық экспедиция кезінде догон аумағында орналасқан астрономдармен байланысқа түскен болуы мүмкін деп болжайды. Роберт Тодд Кэрролл да Сириус жұлдыздық жүйесі туралы білімнің көбірек ықтимал көзі - бұл рулардың қызығушылық танытқан мүшелеріне ақпарат берген қазіргі заманғы, жер бетіндегі көздер екенін айтады. Алайда Джеймс Оберг бұл күдіктерді келтіре отырып, олардың толыққанды болжамдық сипатын атап өтеді, "Астрономиялық білімнің өркендегені белгілі бір жерден келген болуы керек, бірақ бұл ежелгі мұра немесе заманауи трансплантация ма? Темпл көнелігін дәлелдей алмаса да, ақпараттың жақында ғана жиналғандығы туралы дәлелдер әлі де толыққанды мән-жайлық болып табылады". Сонымен қатар, Джеймс Клиффорд Грайол дәстүрлі білім туралы сөйлесуге ең жақсы білікті информанттарды іздегенін және христиандыққа, исламға немесе ақ адамдармен тым көп байланыста болған адамдарға терең сенімсіздік танытқандығын атап өтті. Оберг догондықтардың сеніміне қатысты бірқатар қателіктерді, соның ішінде Юпитерде бар айлардың санын, Сатурнның күннен ең алыс планета екендігін және сақиналары бар жалғыз планета екенін атап өтті. Басқа жалғанға ұқсайтын басқа да талаптарға қызығушылық, атап айтқанда, Сириус айналасында айналып жүрген қызыл карлик жұлдызға қатысты (1950 жылдарға дейін болжам жасалмаған), оны Темплдің бұрынғы сын-қатеріне көңілін аударуға итермеледі, "Темпл басқа ойлау жолын ұсынды. "Догондық ақпаратта біздің міндетіміз алдын ала болжау механизмі бар, оны біздің алдын ала түсінігімізге қарамастан тексеруіміз керек". Мысалы: "Егер Сириус С табылып, қызыл карлик екені анықталса, догондық ақпарат толыққанды расталған деп қорытынды жасаймын". Бұл Сириус жүйесіндегі басқа жұлдыз Ęmmę Ya туралы догондықтардың білгеніне сілтеме жасайды, ол "Сириус В-дан үлкен, бірақ жарықтан кем жұлдыз". 1995 жылы гравитациялық зерттеулер Сириустың айналасында айналып жүрген қоңыр карлик жұлдызының (Сириус С) болу мүмкіндігін көрсетті, оның орбиталық периоды алты жылды құрайды. Жаңағы зерттеулер, инфрақызыл суреттерді пайдалану арқылы, Сириус үшін үш жұлдыздық жүйенің болу ықтималдығы "қазір төмен" екенін көрсетті, бірақ Сириус А-ның 5 астрономиялық бірліктерінен аспан аймағы қамтылмағандықтан оны жоққа шығаруға болмайды.

Өнер

Дэвис, Шон Р. "Догон қабірлері" Африка өнерінде; 2002 жылғы жаз, 35-том, 2-шы нөмір.