Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының әнұраны

Бұл өлең Джон Стаффорд Смит Лондондағы Анакреондық қоғам үшін жазған танымал британдық әннің әуеніне жазылған. Смиттың «Анакреонға арналған жыр» (немесе «Анакреондық ән») атты әнінің әртүрлі мәтіндері Америка Құрама Штаттарында бұрыннан танымал болған. Бұл ән «Жұлдызды ту» деп аталып, көп ұзамай патриоттық әнге айналды. 19 жарты тондық диапазонға ие болғандықтан, ән айту өте қиын, өйткені бүгін орындалатын ән сопрано партиясы болып табылады. Өлең төрт шумақтан тұрса да, қазіргі таңда тек бірінші шумағы ғана әнтеледі. «Жұлдызды ту» алғаш рет 1889 жылы Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштерімен ресми түрде мойындалды. 1931 жылдың 3 наурызында Америка Құрама Штаттарының Конгресі бұл әнді Америка Құрама Штаттарының ресми әнұраны деп жариялайтын бірлескен қаулы қабылдады, және президент Герберт Гувер оған қол қойды. 1990 жылдардан бері әнұран мәтініндегі нәсілшілдік көзқарас пен Кьюдің құлдықпен байланысы болғандығы туралы пікірлерге байланысты Америка Құрама Штаттарында дау тудырып отыр.

Джон Стаффорд Смит музыкасы

Кей өлеңді қайын інісі Джозеф Х. Николсонға берді, ол сөздердің ағылшын композиторы Джон Стаффорд Смит жазған «Анакреонт әні» атты танымал мелодияға сай келетінін байқады. Бұл ән 18 ғасырда Лондондағы әуесқой музыканттардан құралған ерлер клубы – Анакреонтика қоғамының ресми әні болған. Николсон өлеңді Балтимордағы баспаханаға апарды, ол 17 қыркүйекте алғашқы кең таралған баспасын жасады; осы баспадан екі дана сақталған. 20 қыркүйекте «Балтимор Патриот» және «The American» газеттері әнді «Tune: Anacreon in Heaven» деген түсіндірмемен жариялады. Ән тез танымал болды және Грузиядан Нью-Гэмпширге дейінгі 17 газетте жарияланды. Біраз уақыттан кейін Балтимордағы Карр музыка дүкенінің иесі Томас Карр сөздер мен музыканы «Жұлдызды ту» деген атпен шығарды, бірақ бастапқыда ол «Форт Макгенриді қорғау» деп аталған. Томас Каррдың аранжировкасы «Анакреонт әнінен» стандартты түрде өзгешеленетін көтерілген төртінші нотаны енгізді. Әннің танымалдылығы артты және алғашқы рет қоғамдық орындалуы қазан айында Балтимор актері Фердинанд Дюрангтың Капитан Маккоулидің тавернасында орындауымен болды. Филадельфиядағы «Analectic Magazine» журналының редакторы Вашингтон Ирвинг 1814 жылдың қараша айында әнді қайта басып шығарды. 20 ғасырдың басында әннің көптеген нұсқалары қолданыста болды. Бірде-бір стандартты нұсқаны табу үшін президент Вудро Вильсон АҚШ Білім бюросына осы ресми нұсқаны әзірлеуді тапсырды. Бюро бұл жұмысты атқару үшін бес музыканттен көмек сұрады. Олар – Уолтер Дамрош, Уилл Эрхарт, Арнольд Дж. Гантворт, Оскар Соннек және Джон Филип Соуза. Осы бес музыканттың келісімімен бекітілген стандартты нұсқа 1917 жылдың 5 желтоқсанында Карнеги залында алғаш рет орындалды. Концертті Нью-Йорк ораториялық қоғамы ұйымдастырды, ал дирижерлік жасаған – Уолтер Дамрош. Осы бес музыканттың соңғы дауыс беру нәтижелерінің қолмен жазылған ресми тізімі табылды, онда әрбір музыканттың дауысы әрбір такт бойынша тіркелген.

Өнер көрсетулер

Бұл әнді кәсіби емес әншілер орындауға өте қиын, себебі оның диапазоны өте кең – октаваның он екі сатысы. Юморист Ричард Армор өзінің "Барлығы Колумбпен басталды" атты кітабында осы әннің қиындығына тоқталып өткен: Кәсіби және әуесқой әншілердің сөзді ұмытуы жиі кездеседі, соның салдарынан ән кейде алдын ала жазылып, еріксіз ойнатылады. Поп-жұлдыз Кристина Агилера Super Bowl XLV алдында әннің сөзін қате оқыды, төртінші тармағын ("o'er the ramparts we watched were so gallantly streaming") екінші тармаққа ұқсас нұсқасымен ("what so proudly we watched at the twilight's last gleaming") алмастырды. Кейде орындаушылар әнұранды ән айтудың орнына аспаптық түрде орындап, мұндай жағдайдың алдын алады. SABR басылымының "The Fenway Project" еңбегінде хабарланғандай, әнұранды алдын ала жазу кейбір стадиондарда, мысалы Бостонның "Fenway Park" стадионында қалыпты жағдайға айналды. "Жұлдызды ту" әні Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері NFL комиссары Элмер Лейденнің бұйрығымен NFL ойындарының басында тұрақты түрде орындалып келеді. Бұл ән Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бейсбол ойындарында да жиі орындалған. Ұлттық хоккей лигасы (НХЛ) мен Басты лига футбол (MLS) екі елдің командалары қатысатын ойындарда АҚШ және Канаданың әнұрандарын орындауды талап етеді. Сондай-ақ, АҚШ және Канаданың әнұрандары (НХЛ және MLS сияқты) Торонтоның "Blue Jays" және "Raptors" командаларының қатысуымен өтетін Басты лига бейсболы (MLB) және Ұлттық баскетбол қауымдастығы (NBA) ойындарында, сондай-ақ MLB, NBA және НХЛ-дегі "All Star" ойындарында орындалады. АҚШ-Канада шекарасында орналасқан және көптеген канадалық жанкүйерлері бар НХЛ-дың "Buffalo Sabres" командасы, қонақ командасы қай елден болса да, барлық үй ойындары алдында екі әнұранды да орындайды. Әннің ерекше екі орындалуы 11 қыркүйекке жасалған терактіден кейін болды. 2001 жылдың 12 қыркүйегінде Ұлыбританияның королевасы Елизавета II дәстүрден аттап, Лондонның Бэкингем сарайындағы "Coldstream Guards" оркестріне әнұранды орындауға рұқсат берді. Келесі күні Сент-Пол соборында өткен естелік рәсімінде королева әнұранды хормен бірге орындады, бұл бұрын-соңды болмаған жағдай еді. "Жұлдызды ту" әні терактіден кейін 20 жыл өткен соң Виндзор сарайында "Coldstream Guards" оркестрімен қайтадан орындалды. 2019-20 жылдардағы Гонконгтағы наразылықтар кезінде, наразылық білдірушілер АҚШ консулдығының алдында әнұранды орындап, АҚШ үкіметінен олардың мәселесіне көмектесуді сұрады.

200 жылдығын мерекелеу

"Жұлдызды байрақ" әнұранының 200 жылдығы 2014 жылы АҚШ-та түрлі арнайы шаралармен тойланды. Ерекше маңызды мереке 2014 жылдың 10-16 қыркүйегі аралығында Балтимор, Мэриленд және оның төңірегінде өтті. Шаралардың бастылары – Джон Уильямс жасаған әнұранның жаңа үлгісін орындау және президент Барак Обаманың 2014 жылдың 12 қыркүйегінде Форт МакГенридегі Қорғаушылар күніне қатысуы болды. Бұдан өзге, әнұранның екі жүз жылдығына арналған жастар музыкалық фестивалі ұйымдастырылды, онда Ноа Алтшулердің жазған Ұлттық әнұранның екі жүз жылдығына арналған жастар сайысының жеңімпаз композициясы таныстырылды.

Бейімделулер

АҚШ-тың кең танымал ортасындағы алғашқы танымал музыкалық орындалушы – пуэрторикалық әнші және гитарист Хосе Фелисиано болды. Ол 1968 жылғы Детройт пен Сент-Луис арасындағы Әлем сериясының бесінші ойыны алдында Детройттегі Тайгер стадионында әнді баяу, блюз стилінде орындағанда бүкіл елде қызу пікір тудырды. Бұл орындау "Жұлдызды ту" туралы қазіргі заманғы дауларды бастады. Вьетнам соғысы кезеңіндегі АҚШ халқының көп бөлігі бұл орындауға жағымсыз жауап берді. Дауға қарамастан, Фелисианоның орындауы жылдар бойы естілген "Жұлдызды тудың" көптеген әртүрлі нұсқаларына есік ашты. Фелисианоның орындауынан бір апта өткен соң, әнұран тағы да жаңалықтарда болды, себебі АҚШ спортшылары Томми Смит пен Джон Карлос 1968 жылғы Олимпиада ойындарында "Жұлдызды ту" ойналып тұрған кезде медаль табыстау рәсімінде наразылық білдіріп, қолдарын жоғары көтерді. Рок-гитарист Джими Хендрикс 1968 жылдан 1970 жылы қайтыс болғанға дейін концерттерінде жиі әртүрлі аспаптық орындауларды қосты. Жоғары күшейткіш және бұрмалау эффектілерін, сондай-ақ гитарасындағы вибратоны пайдаланып, Хендрикс әннің мәтіні оқылатын кезде ракеталар мен бомбалардың дыбыстарын шығаруға қол жеткізді. 1969 жылғы Вудсток музыка фестиваліндегі осындай орындаулардың бірі 1970 жылғы деректі фильмдегі басты оқиғалардың бірі болды және "алпысыншы жылдардың рухының" бір бөлігіне айналды. Джими Хендрикстің Вудсток нұсқасы 2009 жылы Grammy атақ-даңқ залына енгізілді. Марвин Гей 1983 жылғы NBA All-Star ойынында соул стилінде орындады, ал Уитни Хьюстон 1991 жылғы Super Bowl XXV алдында жанды ән шырқады, ол 1991 жылы 20-орынды, ал 2001 жылы 6-орынды иеленген жеке ән ретінде шығарылды (Хосе Фелисианомен бірге, ұлттық әнұран Billboard Hot 100 тізіміне енген жалғыз жағдай). Розанна Барр 1990 жылдың 25 шілдесінде Сан-Диего Падрес бейсбол матчында әнұранды орындағанда дау тудырды. Комик әнді дауыспен айқайлап, кейін ойыншыларды мазақтап, қорғаныш құралдарын түзеткендей түкірді және астынан ұстады. Бұл оқиға АҚШ президенті Джордж Буш кіріп, кейбір адамдарды ренжітті. Стивен Тайлер 2001 жылы (кейіннен ол ашық түрде кешірім сұраған Индианаполис 500-де) және 2012 жылы (AFC Чемпионатында) әннің мәтінін өзгерткен а капелла нұсқасымен дау тудырды. 2014 жылы Super Bowl XLVII алдындағы салтанаттарда сопрано Рене Флеминг футбол матчында Ұлттық әнұранды орындаған алғашқы опера әншісі болды, ал оның эмоционалды және жаңашыл орындауы (барлық уақыттағы ең жоғары бағаланған орындаулардың бірі) Fox телеарнасын компания тарихындағы ең жоғары рейтингке жеткізді және бүгінге дейін солай болып қала береді. 2016 жылы Арета Франклин ұлттық телеарнада көрсетілген Миннесота Викингс – Детройт Лайонс Тараптағы күніндегі ойын алдында төрт минуттан астамға созылған және көптеген импровизацияларды қамтыған орындау жасады. Бұл Франклиннің 2018 жылы қайтыс болғанға дейінгі соңғы қоғамдық көріністерінің бірі болды. Black Eyed Peas әншісі Ферги 2018 жылы әнұранды орындағанда дау тудырды. Сыншылар оның орындауын гимннің "сексуалды" джаздық нұсқасына теңеді, бұл өте орынсыз деп саналды, оның орындауы Мэрилин Монроның 1962 жылғы "Туған күніңмен, мырза Президент" орындауымен салыстырылды. Ферги кейіннен әнді орындағаны үшін кешірім сұрап, "Мен өнер жағынан тәуекелге барамын, бірақ бұл орындау күтілген тонға сәйкес келмеді" деді. 2005 жылдың наурыз айында Harris Interactive жүргізген сауалнама көптеген ересектер әнұранның сөздерін де, тарихын да білмейтінін көрсеткеннен кейін, үкімет демеушілігімен "Ұлттық әнұран жобасы" бағдарламасы іске қосылды.

Кино, теледидар, әдебиеттегі сілтемелер

Бірнеше фильмнің атаулары әннің мәтінінен алынған. Оларға G. I. Joe эпизоды "Red Rocket's Glare"; Columbo эпизоды "By Dawn's Early Light"; "Dawn's Early Light" (2000 және 2005) атты екі фильм; "By Dawn's Early Light" (1990 және 2000) атты екі телефильм; "So Proudly We Hail" (1943 және 1990) атты екі фильм; "Суспенің соңғы жарқырауы" (1977) толық метражды фильмі және (2005) жылғы қысқа фильм; сондай-ақ "Rocket's Red Glare" және "Home of the Brave" (1949, 1986, 2004 және 2006) атты төрт фильм кіреді. 1936 жылы Warner Bros. Pictures шығарған "The Song of a Nation" атты қысқаметражды фильмде әннің пайда болу тарихының бір нұсқасы көрсетілген. Исаак Азимовтың 1980 жылғы "Ешқандай пана сақтай алмайды" атты әңгімесі әннің үшінші шумағына сілтеме жасайды, ал осы шумақтың түсініксіздігі сюжеттің маңызды бөлігі болып табылады.

Кеден және федералды құқық

1931 жылы АҚШ ұлттық әнұраны заңмен ресми түрде мойындалғанда, оны орындау барысындағы мінез-құлық ережелері белгіленбеген. 1942 жылдың 22 маусымында заңға түзетулер енгізіліп, әскери форма кигендер әнұран орындалғанда салют беруі, ал қалғандары тік тұрып, назар аударуы, ерлер бас киімдерін шешіп алуы тиіс болды. Сондай-ақ, әйелдердің ұлттық әнұран орындалған кезде, егер ту көрсетілсе, қолдарын жүректеріне қоюы, ал ту болмаса – міндетті емес еді. 1942 жылдың 23 желтоқсанында заң тағы да өзгертіліп, ерлер мен әйелдерге музыка ойналған кезде тік тұрып, беттерін музыка бағытына бұру нұсқау берілді. Бұл түзетуде, қолдарын жүректеріне тек ту көрсетілген кезде ғана қою керектігі айтылды. Әскери форма кигендер салют беруі керек еді. 1976 жылдың 7 шілдесінде заң оңайлатылды. Ерлер мен әйелдерге қолдарын жүректеріне қойып, бас киімдерін шешіп, ту көрсетілгеніне немесе көрсетілмегеніне қарамастан тұруға, ал әскери форма кигендер салют беруге нұсқау берілді. 1998 жылдың 12 тамызында заң қайта жазылды, бірақ бұрынғы ережелер сақталды, сонымен қатар "әскери формадағылар" мен "Қарулы Күштердің мүшелері мен ардагерлер" арасындағы айырмашылық нақтыланды. Екеуі де ту көрсетілгеніне немесе көрсетілмегеніне қарамастан, әнұран орындалғанда салют беруге міндетті болды. Жылдар бойы заңдағы өзгерістер мен Саналылық сертіне берілетін нұсқаулар мен Ұлттық әнұран арасындағы шатасулар салдарынан, 20-шы ғасырдың көп бөлігінде көптеген адамдар әнұран орындалғанда жай ғана тік тұрып немесе қолындарын алдарына бүктеп тұрды. Ал серт оқылғанда, олар қолын (немесе бас киімін) жүректеріне ұстады. 2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғасынан кейін ұлттық әнұран орындалғанда қолды жүрекке қою кең таралды. 1998 жылдан бері АҚШ кодексінде белгіленген федералды заңға сәйкес, ұлттық әнұран орындалған кезде, ту көрсетілгенде, барлық қатысушылар, соның ішінде әскери форма кигендер де, тік тұрып назар аударуы керек; әскери қызметте емес азаматтар туға оң қолын жүрегіне қойып қарауы керек; Қарулы Күштердің мүшелері мен әскери форма кимеген ардагерлер әскери салют бере алады; әскери қызметте емес адамдар оң қолымен бас киімін шешіп, сол иығына ұстауы керек, қолы жүрегінде болуы тиіс; ал әскери форма киген Қарулы Күштердің мүшелері мен ардагерлер әнұранның алғашқы нотасында әскери салют жасап, соңғы нотаға дейін сол күйде тұруы керек. Заңда сондай-ақ, егер ту көрсетілмесе, барлық қатысушылар музыкаға қарай бет бұрып, ту көрсетілгендегідей әрекет етулері керектігі де айтылған. Әскери заңға сәйкес, әнұран орындалған кезде барлық көліктер тоқтауы керек, ал сырттағы адамдардың барлығы музыка бағытына қарап тұрып, әскери формада болса салют беруі керек, ал әскери формасыз болса оң қолын жүрегіне қоюы керек. 2008 жылы заңға түзетулер енгізіліп, содан бері әскери ардагерлерге де формасыз салют беруге рұқсат етілді. Бұл мәтіннің мазмұны ұсыныс сипатында және нормативтік емес. Ұсыныстарды орындамау заң бұзу болып табылмайды. Ұлттық әнұранға қатысты мінез-құлық талаптары, Адалдық сертіне қатысты болғандай, Бірінші түзетуге байланысты дау тудыруы мүмкін. Мысалы, Куәгерлер әнұранды орындамайды, бірақ олар әнұран орындалғанда тік тұру – әркімнің өзінің ар-ұжданына сәйкес "әдепті шешім" екенін үйретеді.

Аудармалар

Құрама Штаттарға көшіп келу және ағылшын тілінде сөйлейтін емес адамдардың елге енуі нәтижесінде әннің сөзі басқа тілдерге аударылды. 1861 жылы ол неміс тіліне аударылды. Конгресс кітапханасы 1919 жылғы испан тіліндегі нұсқаны да сақтайды. Кейіннен еврей иммигранттары оны иврит және идиш тілдеріне, Латын Америкасы испан тіліне (бір нұсқасы 2006 жылғы иммиграциялық реформаға қарсы наразылықтарда кеңінен таралды), Луизиана акадиялықтары француз тіліне, самоан және ирланд тілдеріне аударды. Әнның үшінші шумағы латын тіліне де аударылды. Солтүстік Американың жергілікті тілдеріне қатысты айтсақ, навахо және чероки тілдеріндегі нұсқалары да бар.

1968 жылғы Олимпиада ойындары

1968 жылғы Олимпиадалық ойындардағы "Қара күш" салюті – 1968 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Мексика қаласындағы Олимпиадалық стадионда афроамерикалық спортшылар Томми Смит пен Джон Карлос медаль табыстау рәсімінде жасаған саяси демонстрация. Олар 200 метрлік жүгіруде тиісінше алтын және қола жүлделерді жеңіп алғаннан кейін, подиумға бұрылып, өз елдерінің туларын қарап, "Жұлдызды ту" Американың ұлттық әнұранын тыңдады. Әрбір спортшы қара қолғаппен біріккен жұдырық көтеріп, әнұран біткенше осылай ұстады. Бұған қоса, Смит, Карлос және австралиялық күміс жүлдегер Питер Норманның үшеуі де киімдеріне адам құқықтарын қолдайтын белгілер тақты. Смит өзінің "Үнсіз ишара" атты автобиографиясында бұл ишараттың "Қара күш" салюті емес, "адам құқықтары салюті" екенін мәлімдеді. Бұл оқиға қазіргі Олимпиада ойындары тарихындағы ең тікелей саяси мәлімдемелердің бірі саналады.

Расизмге және полиция қатыгездігіне қарсы наразылық акциялары (2016 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Полицияның қатыгездігі мен расизмге қарсы наразылық, ұлттық ән орындалған кезде бір тіземен тізе бүгіп, Ұлттық футбол лигасынде Сан-Франциско 49ers командасының квотербегі Колин Каперник ән орындалғанда тізе бүгіп, қарсылық білдіргеннен кейін басталды. Бұл АҚШ-тағы полицияның қатыгездігіне жауап ретінде жасалды, ал бұл 2016 жылғы маусымның үшінші дайындық ойынына дейін болды. Каперник алғашқы екі дайындық ойынында отырып алған, бірақ ол көзге түспеді. Атап айтқанда, наразылық әнұранның үшінші шумағындағы құлдық (және жалдамалы әскерлер) тақырыбына бағытталған, онда кейбіреулер әннің сөздерін бостандық алу үшін британдықтарға қосылған құлдарды айыптау ретінде түсіндірді. Каперник наразылық білдіргеннен кейін басқа спортшылар да осы акцияға қосылды. 2017 жылғы маусымда президент Дональд Трамптың тізе бүгуді айыптауынан кейін, ол ойыншыларды (ол оларды түрлі лақаптармен атады деп хабарланды) жұмыстан босатуды талап етті, көптеген NFL ойыншылары сол аптада ұлттық ән орындалғанда наразылық білдірді. Джордж Флойд пен Брейона Тейлордың полиция тарапынан өлтірілуінен кейін, 2020 жылғы шілдеде COVID-19 пандемиясы кезінде 2019-2020 жылғы НБА маусымы қайта басталғанда, ойыншылар мен жаттықтырушылардың көпшілігі маусым соңына дейін ұлттық ән орындалғанда тізе бүкті. Сан-Францискода Фрэнсис Скотт Кейдің мүсіні – әнұранның авторы Кейге арналған елдегі алғашқы ескерткіш, ол құл иесі болған – 2020 жылдың 19 маусымында наразылық білдірушілер тарапынан құлатылды, ал 2021 жылдың маусымында оның орнына 1619 жылы Анголадан Атлантиканы кесіп өткен құл кемесіне күштеп отырғызылған алғашқы 350 африкалықтың құрметіне арналған 350 қара болаттан жасалған мүсіндер орнатылды.