Кіріспе

Жеке тұлғаның немесе топтың табиғатқа қоятын қажеттілігі. Экологиялық із – адамның табиғи капиталға қоятын қажеттілігін өлшейтін көрсеткіш, яғни адамдар мен олардың экономикасын қамтамасыз ету үшін қажетті табиғаттың мөлшері. Ол адамның табиғатқа қоятын қажеттілігін экологиялық есептеу жүйесі арқылы бақылайды. Есептер адамдардың тұтынуын қанағаттандыру үшін пайдаланатын биологиялық өнімді аймақты, аймақ, ел немесе әлемдегі (биоқабілеттілік) биологиялық өнімді аймақпен салыстырады. Биоқабілеттілік – адамдар табиғаттан алатын өнімділікті қалпына келтіре алатын өнімді аймақ. Сондықтан, бұл көрсеткіш – адамның қоршаған ортаға тигізетін әсерін өлшейтін өлшем. Экологиялық із есебі адамның қызметінің планетамыздың мүмкіндіктері шегінде жүзеге асу деңгейін өлшейтіндіктен, тұрақтылық үшін маңызды көрсеткіш болып табылады. Бұл көрсеткішті Global Footprint Network қолдап, нәтижелерді салыстыру үшін стандарттарды әзірледі. Global Footprint Network және Йорк университетінің қолдауымен FoDaFo қазіргі таңда Footprint және биоқабілеттіліктің ұлттық бағалауын жүзеге асырып жатыр. Footprint және биоқабілеттілікті жеке, аймақтық, ұлттық немесе жаһандық деңгейде салыстыруға болады. Биоқабілеттілікке қоятын қажеттіліктер де, Footprint те адам саны, жан басына шаққандағы тұтыну, өндірістің тиімділігі және экожүйелердің өнімділігіне байланысты жыл сайын өзгереді. Жаһандық масштабта Footprint бағалауы адамзаттың қажеттіліктерінің Жердің жаңару қабілетімен салыстырылатын деңгейін көрсетеді. Global Footprint Network бағалауынша, 2022 жылға қарай адамзат табиғи капиталды Жердің оны жаңарту қабілетінен 71% жылдам пайдаланып отыр, бұл адамзаттың экологиялық іздері 1,71 Жер планетасына тең екенін көрсетеді. Бұл шамадан тыс пайдалану экологиялық шамадан тыс пайдалану деп аталады. Экологиялық ізді талдау тұрақтылықты бағалауды қолдау үшін бүкіл әлемде кеңінен қолданылады. Ол адамдарға экономиканың барлық саласында ресурстарды пайдалануды өлшеуге және басқаруға, сондай-ақ жеке өмір салтының, тауарлар мен қызметтердің, ұйымдардың, өнеркәсіп секторларының, аудандардың, қалалардың, өңірлердің және елдердің тұрақтылығын зерттеуге мүмкіндік береді. Экологиялық із туралы алғашқы академиялық жарияланымды 1992 жылы Уильям Рис жазған. Бастапқыда Уаккернагель мен Рис бұл тұжырымды «иеленген жүк көтергіштік» деп атаған. Бұл идеяны түсінікті ету үшін Рис «экологиялық із» терминін ойлап тапты, оған түрткі болған компьютер техникасының маманы өзінің жаңа компьютерінің «кішкентай» екенін мақтап айтқан сөзі. 1996 жылы Уаккернагель мен Рис «Біздің экологиялық із: Жерге адамның тигізетін әсерін азайту» атты кітап жариялады. Экологиялық ізді анықтаудың ең қарапайым жолы – жеке адамның өмір салтын, елдің өркендеуін немесе жалпы адамзаттың экономикалық қызметін қамтамасыз ету үшін қажетті қоршаған орта ресурстарының мөлшері. Бұл құрал елдің аумағындағыдан артық (немесе кем) пайдаланатынын немесе елдің өмір салты мен халық тығыздығы бүкіл әлемде қайталана алатынын анықтау арқылы саясатты ақпараттандыруға көмектеседі. Footprint – адамдарға шамадан тыс тұтыну мен халық санының артуы туралы білім беруге және жеке мінез-құлықты немесе мемлекеттік саясатты өзгертуге бағытталған пайдалы құрал. Экологиялық іздер қазіргі өмір салты мен адам санының тұрақты емес екенін дәлелдеу үшін қолданылуы мүмкін. TEF-ті салыстыру артықшылықтарын анықтауға болады: бағыттар, саяхаттау тәсілдері, тамақ таңдау, жатқан жерлердің түрлері және іс-шаралар. Көміртегі із – жалпы экологиялық іздің бір бөлігі. Көміртегі із туралы хабарланғанда, көбінесе ол (немесе парниктік газдардың жылыту әлеуетін (ПЖЖП) көрсететін CO2e) салмағында көрсетіледі, бірақ оны экологиялық із сияқты жер аумағында да көрсетуге болады. Екеуі де өнімдерге, адамдарға немесе бүкіл қоғамдарға қатысты қолданылуы мүмкін.

Әдістеме

Ұлттық із есебінің 2018 жылғы басылымына сәйкес, адамзаттың жалпы экологиялық із-қалдығы 1961 жылдан бері үнемі өсіп келеді, жылына орташа 2,1% құрады (SD=1,9). 2014 жылы әлемдік орташа экологиялық із бір адамға шаққанда 2,8 гектарды құрады. Ауыл шаруашылығын қарқынды дамыту тыңайтқыштардың қолданылуын арттырды, бұл өзендер мен көлдердің эвтрофикациясына әкелді; пестицидтердің қолданылуын арттырды, бұл тозаңдаушылар популяциясын қырып салды; суды көп мөлшерде пайдалану өзендердің саулығын нашарлатты; ал жабайы жерлердің немесе тың қалған жерлердің азаюы ауыл шаруашылығы жерлеріндегі жануарлар дүниесінің азаюына себеп болды. Бұл бізге экологиялық ізді есептеулердің антропоцентрикалық екенін еске салады, яғни Жердің барлық биосыйымдылығы адамдарға заңды түрде қол жетімді деп есептейді. Егер біз кейбір биосыйымдылықты басқа түрлерге қалдыру керек деп есептесек, экологиялық артық жүктелу деңгейі артады. Вакернагель мен ол құрған ұйымның мәлімдемесіне сәйкес, 1970 жылдан бері Жер "артық жүктелу" күйінде, яғни адамзат экожүйе жаңарта алмайтын қарқынмен көп ресурстарды пайдаланып, қалдықтар шығарып жатыр. Бұл адамзаттың қазіргі байлық деңгейінде Жердің адамдарды тасымалдау қабілетінен әлдеқайда асып кеткенін білдіреді. GFN мәліметтері бойынша: <blockquote>2023 жылы Жердің артық жүктелу күні 2 тамызда болды. Жердің артық жүктелу күні – адамзаттың жылдық табиғат бюджетін толық пайдаланған күні. Жылдың қалған бөлігінде біз жергілікті ресурстарды таусып, атмосферада көміртегі диоксидін жинақтау арқылы экологиялық тапшылығымызды өтеп отырамыз. Біз артық жүктелуде жұмыс істеп жатырмыз. Кейбір елдерде жан басына шаққандағы экологиялық іздері әлемдік орташа биоөнімді жердің гектарынан жоғары болғандықтан (2019 жылы бұл көрсеткіш адам басына шаққанда <1,7 гектар деп бағаланды) экологиялық тапшылық бар. Мысалға, Франция, Германия және Сауд Арабиясын қарастыруға болады. Басқа жағдайларда, жан басына шаққандағы ресурстарды пайдалану әлемдік орташа көрсеткіштен төмен болуы мүмкін, бірақ елдердің халқы жеткілікті түрде көп болғандықтан, олар ұлттық шекараларындағыдан көп биоөнімді жерді пайдаланады, сондықтан экологиялық тапшылыққа ұшырайды. Мысалға, Қытай, Үндістан және Филиппин. Содан бері халық санының өсуі және есептеулерді одан әрі жетілдіру нәтижесінде адам басына шаққандағы биосыйымдылық әлемде адам басына шаққанда <1,7 гектарға дейін азайды. Жеке өмір салты мен байлыққа байланысты елдер ішінде де үлкен айырмашылықтар бар. 2022 жылы жалпы экологиялық із бойынша алғашқы он ел: Қытай (5,54 миллиард гектар), АҚШ (2,66 миллиард), Үндістан (1,64 миллиард), Ресей Федерациясы (774 миллион), Жапония (586 миллион), Бразилия (542 миллион), Индонезия (460 миллион), Германия (388 миллион), Корея Республикасы (323 миллион) және Мексика (301 миллион). Суретте (оң жақта) елдердің экологиялық із-қалдығын БҰҰ Адам даму индексімен (тұрмыс деңгейін өлшейтін көрсеткіш) салыстыру арқылы олардың орнықтылығы қарастырылады. График елдердің азаматтары үшін қабылданатын тұрмыс деңгейін сақтап қалу үшін не қажет екенін көрсетеді, сонымен қатар ресурстарды тұрақты пайдалануды қамтамасыз етеді. Жалпы тенденция – тұрмыс деңгейінің жоғарылауы тұрақтылықтың төмендеуіне әкеледі. Әдеттегідей, халық санының өсуі жалпы тұтыну мен өндіріске елеулі әсер етеді, халық санының өсуі тұрақтылық деңгейін төмендетеді. Әлемдегі көптеген елдерде халық саны артуда, бірақ кейбіреулері тұрақталған немесе тіпті азаюда. Ұлттық, аймақтық және қалалық деңгейдегі есептерден алынған ақпараттар қоғамның уақыт өте келе тұрақтылығының төмендеуіне бағытталған әлемдік үрдісті растайды.</blockquote>

Ұлыбританиядағы зерттеулер

Ұлыбританияның жан басына шаққан орташа экологиялық ізді 5,45 әлемдік гектары (га) құрайды, ал аймақтар арасындағы ауытқулар 4,80 га (Уэльс) мен 5,56 га (Шығыс Англия) аралығында. Корнуоллдағы органикалық шаруашылық қауымдастығы Кеверал фермасының ізді 2,4 га екені анықталды, бірақ қауымдастық мүшелері арасында іздердің айқын айырмашылықтары бар.

Жеке адамның экологиялық ізін анықтау

2012 жылы «жасыл» және «қоңыр» тұтынушылардың қылықтарын зерттеуде (мұнда «жасыл» тұтынушылардың «қоңыр» тұтынушыларға қарағанда экологиялық әсері айтарлықтай төмен болуы күтілген), «зерттеу нәтижесінде «жасыл» және «қоңыр» тұтынушылардың көміртегі іздері арасында ешқандай маңызды айырмашылық табылған жоқ». 2013 жылғы зерттеу де осы қорытындыға келді.

Пікірлер мен сын-пікірлер

1999 жылы ван ден Берг пен Вербругген алғашқы сынды жариялады, ол 2014 жылы жаңартылды. Олардың әріптесі Фиала да осыған ұқсас сынды 2008 жылы жариялаған. 2008 жылдың маусым айында Қоршаған ортаны қорғау бас дирекциясының (Еуропа Комиссиясы) тапсырысымен кешенді зерттеу жарияланды. Еуропа Комиссиясының шолуы осы тұжырымдаманың бірегей екенін және ЕО-ның ресурстық стратегиясы бойынша прогресті бағалау үшін пайдалы екенін көрсетті. Сондай-ақ, деректердің сапасын, әдістемелерді және болжамдарды жақсарту ұсынылды. Blomqvist және тағы басқалар 2013 жылы сын мақала жариялады. Оған Rees және Wackernagel (2013) жауап берді, ал Blomqvist және тағы басқалар (2013) қайта жауап берді. Giampietro мен Saltelli (2014) тарапынан тағы бір сын айтылды, оған Goldfinger және тағы басқалар (2014) жауап берді, ал Giampietro мен Saltelli (2014) қайта жауап берді. Сынды қолдайтын зерттеушілер (Giampietro және Saltelli) мен жақтаушылар (Global Footprint Network зерттеушілері) бірлесіп жазған мақала даудың мәнін қамтиды және «Экологиялық көрсеткіштер» журналында жарияланды. van den Bergh пен Grazi (2015) қосымша пікір білдірді. Көптеген ұлттық мемлекеттік органдар экологиялық ізді есептеу әдісінің және оның нәтижелерінің сенімділігін тексеру үшін бірлесіп немесе тәуелсіз зерттеулер жүргізді. Олар есептердің нәтижелерін көбінесе растады, осы бағалауды қайта жасағандар дерлік бірдей нәтижелерге қол жеткізді. Мұндай шолулар Швейцария, Германия, Франция, Ирландия, Біріккен Араб Әмірліктері және Еуропа Комиссиясы тарапынан жүргізілді. Global Footprint Network әдістемелік шектеулер мен сынды өзінің веб-сайтында қолжетімді толық есепте жинақтады. Сонымен қатар, Ньюман (2006) экологиялық із тұжырымдамасы қалалық өсіммен байланысты мүмкіндіктерді ескермейтіндіктен, қалаларға қарсы бағытталған болуы мүмкін деп мәлімдеді. Ол халық тығыз қоныстанған аймақтар үшін, мысалы, Нью-Йорк және Сингапур сияқты салыстырмалы түрде үлкен халқы бар қала немесе кішкентай ел үшін экологиялық ізді есептеу осы халықты «паразиттік» деп қабылдауға әкелуі мүмкін екенін айтты. Бірақ шындығында, экологиялық іздер қалалардың ауылдық жерлерге тәуелділігін көрсетеді. Сыншылар бұл сипаттама күмәнді деп санайды, өйткені дамыған елдердегі фермерлер көлік шығындары мен масштабтық экономияның болмауына байланысты қала тұрғындарынан көбірек ресурстарды тұтынуы мүмкін. Сонымен қатар, мұндай моральдық тұжырымдар автоархияны қолдау сияқты көрінеді. Бірақ бұл пайдаланушының диеталық таңдауы үшін таразыны кінәлаумен тең. Бұл сын дұрыс болса да, әртүрлі қалалардың, аймақтардың немесе елдердің экологиялық іздерін өлшеу және салыстырудың маңыздылығын жоққа шығармайды. Мұндай бағалаулар әртүрлі экологиялық саясаттың сәттілігі немесе сәтсіздігі туралы пайдалы ақпарат бере алады. Бұл көрсеткіш биокөлемді қадағалайтындықтан, бастапқы экожүйелерді жоғары өнімділікке ие ауыл шаруашылығы монокультураларымен алмастыру осы аймақтарға жоғары биокөлемділік атрибуциялауға әкелуі мүмкін. Мысалы, ежелгі ормандарды немесе тропикалық ормандарды монокультуралық ормандарға немесе плантацияларға ауыстыру экологиялық ізді азайтуы мүмкін. Егер органикалық шаруашылықтың өнімділігі дәстүрлі әдістерге қарағанда төмен болса, онда ол үлкен экологиялық ізбен «жазалануы» мүмкін. Биологиялық әртүрліліктің қосымша көрсеткіштері осы мәселені шешуге тырысады. WWF-тің «Жанды планета» есебі экологиялық ізді есептеуді «Жанды планета» биоәртүрлілік индексімен біріктіреді. Австралияда қолдану үшін биоәртүрлілікті ескеретін экологиялық іздің модификацияланған нұсқасы жасалды. Экологиялық із көптеген жылдар бойы қоршаған ортаны қорғаушылармен жеке адамға қатысты экологиялық деградацияны сандық түрде бағалау үшін қолданылып келеді. Жақында осы әдістің сенімділігі туралы пікірталас туды.