Кіріспе
1940 жылы К.С. Льюис жазған зұлымдық мәселесі және Құдайдың бар екендігі туралы кітап. "Азап мәселесі" – К.С. Льюистің 1940 жылы зұлымдық мәселесіне арналған кітабы. Льюис бұл еңбегінде адамның, жануардың азабы мен тозақтың жақсы және құдіретті Құдайға сенуді жоққа шығаруға жеткілікті себеп емес екенін дәлелдейді. Льюис өзінің жазуының "негізінен христиандықтың шындығын дәлелдеу емес, оның пайда болуын сипаттау – егер біз азап мәселесін дұрыс тұрғыда қарастырғымыз келсе, қажетті міндет" екенін айтады. Ол әділ, мейірімді және шексіз күшті Құдайға сенуге қарсы жиі айтылатын аргументтердегі қателіктерді қарастырудан бастайды: "Егер Құдай жақсы болса, Ол жаратылыстарын толық бақытты етер еді, ал егер Ол құдіретті болса, қалағанын істей алатын еді. Бірақ жаратылыстар бақытты емес. Демек, Құдайдың жақсылығына немесе күшіне, немесе екеуіне де жетіспейді." Кітапта адамның азапталуы мен күнәлілігі, жануарлардың азап шегуі және тозақ мәселесі сияқты тақырыптар қамтылған, сонымен қатар оларды өзімізден биік күшпен үйлестіруге тырысады.
The Problem of Pain is a 1940 book on the problem of evil by C. S. Lewis, in which Lewis argues that human pain, animal pain, and hell are not sufficient reasons to reject belief in a good and powerful God. Lewis states that his writing is "not primarily arguing the truth of Christianity but describing its origin a task necessary if we are to put the problem of pain in its right setting". He begins by addressing the flaws in common arguments against the belief in a just, loving, and all powerful God such as: "If God were good, He would make His creatures perfectly happy, and if He were almighty He would be able to do what he wished. But the creatures are not happy. Therefore God lacks either goodness, or power, or both." Topics include human suffering and sinfulness, animal suffering, and the problem of hell, and seeks to reconcile these with an omnipotent force beyond ourselves.
Кіріспе
Льюис өзінің бұрынғы атеистік көзқарасынан бастайды және "ауырсыну мәселесін" жалпылай суреттейді. Егер әлем осыншалықты жаман болса, адамдар оны қалай мейірімді құдайға байланыстырды деп сұрайды. Содан кейін ол барлық дамыған діндерге тән үш қасиетті және христиан дініне ғана тән төртінші қасиетті сипаттайды. 1) Нуминозбен байланыс (құрмет, үрей және өзгеше әлемдік нәрсені сезінудің жалпы сезімі, "бейтаныс"). 2) Моральды мойындау. 3) Нуминоз – моральдың қорғаушысы. 4) Нақты тарихи оқиғалар.
Құдайдың құдіреті
Льюис қайғының мәселесін тағы да қарапайымдап түсіндіреді: "Егер Құдай жақсы болса, Ол Өзінің жаратылыстарын толық бақытты етуді қалаған болар еді, ал егер Құдай құдіретті болса, қалағанын істей алатын болар еді. Бірақ жаратылыстар бақытты емес. Демек, Құдайдың жақсылығына, немесе күшіне, немесе екеуіне де жетпейтіні анық." Льюис бұл сөздерге танымал мағыналар ең дұрысы немесе жалғыз мүмкін мағыналар болса, мәселе шешілмейтінін айтады. Оған жауап табу мүмкіндігі "жақсы", "құдіретті" және "бақытты" сөздерін кең мағынада түсінуге байланысты. Ол "мүмкін емес" ұғымын талқылап, өзіне қайшы нәрсе Құдайдың шексіз құдіретіне бағынбайтынын, себебі ол нәрсе мүлдем болмайтындықтан, Құдаймен барлығы мүмкін деген қорытындыға келеді. Содан кейін Льюис табиғат/материяның мәнін сөздейді. Жеке адам мен Құдайдан тыс заттар болғандықтан, нәрселерді әрбір адамға толық сәйкес келтіру мүмкін емес. Ол сондай-ақ еркін ерік туралы ұғымды енгізеді және ол қалай әркімнің әрқашан азапсыз болуына кедерес келтіретінін түсіндіреді, бірақ кереметтердің бар екенін мойындайды. Льюис бұл әлемнің "барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы" емес, жалғыз мүмкін әлем болуы мүмкін деп болжайды. Ол Құдай жақсы болса және қаншалықты азаптар туындайтынын білсе, неге осылай істеген деген қарсылықты мойындайды. Льюис мұндай сұраққа қалай жауап беру керектігін білмейді және оның мақсаты осы емес, тек жақсылықтың (басқа негізде расталған) және азаптың бір-біріне қайшы еместігін түсіну ғана дейді.
Құдайдың ізгілігі
Льюис жақсылықты түсінуді Құдайды түсінумен салыстыру үшін аналогия келтіреді. Оның сөзіне қарағанда, бұл баланың алғаш рет шеңбер салуға тырысуы мен мінсіз шеңбердің арасындағы айырмашылық сияқты. Адамдардың жақсы Құдайды немесе Әкені емес, "жастардың қуануын көруді ұнататын, ескірген қайырымдылықты" қалатынын айтады. Махаббат пен мейірім – бір емес. Содан кейін Льюис Құдай мен адамдар арақатынасын сипаттайтын кітаптағы махаббаттың түрлері мен аналогияларды жинақтап айтады. Льюис ауырсыну мәселесін "махаббат" сөзіне тривиальды мағына берсек шеше алмаймыз дейді. Құдай өзінің жақсылығын бізге сіңіреді, ал біздің ең жоғары міндетіміз – бастама көрсету емес, жауап беру; махаббат бізге азап сырқаты келтіруі мүмкін, бірақ ол объектінің толыққанды сүйікті болуы үшін өзгеруі керек болғандықтан ғана.
Адамның зұлымдығы
Льюис адамдар неліктен соншалықты өзгеріске ұшырау қажеттігі туралы сұрақпен бастайды. Ол бірден христиандық жауапты бөліседі: адамдар ерік бостандығын пайдаланып, өте жаманға айналып кеткен. Одан кейін Иса мен апостолдар уағыздаған кезде адамдар Құдайдың ашуын тудыратын шындыққа ие екенін түсінгенін, бірақ 20 ғасырда адамдар өздері "өлімге ауыр сырқатпен" шалдыққандарына сенбейтінін айтады. Ол мейірімділікті өзімізге қате жатқызуды және психоанализдің қоғамдық санаға тигізген әсерін, біздің ұжымдық санамыздан ұят сезімін жою үшін кінәлайды. Льюис Құдайға әрдайым ашуланып тұруы үшін біз қандай нақты, жеке зиян келтірдік деген сынды мойындайды. Льюис адам нағыз кінә сезімін сезгенде, бұл сын жоғалады дейді. "Біз жаманбыз деп ғана айтсақ, Құдайдың ашуы деген түсінік қиын болып көрінеді; біз жамандығымызды сезгенде, ол Құдайдың жақсылығынан туындайтын, сөзсіз нәрсе болып көрінеді". Содан кейін ол "шындықты сенімсіздікке айналдырмау үшін" бірнеше ой қосады. 1) Біз нәрселердің сыртқы жағына қарап қателесеміз: біз шектеулі сөздерімізді ішкі әлемдегі ең жаман нәрсенің толық сипаттамасы деп қате түсінбеуіміз керек. 2) Әлеуметтік сана және ұжымдық кінә болғанымен, бұл идея сізді ‘жүйеге’ қатысы жоқ, ‘ескі күнәларыңыздан’ алаңдатпасын. Көбінесе бұл – нағыз мәселені жасыру үшін жасалған сылтау. Біз жеке адам ретінде жемқорлық туралы білген соң, ұжымдық кінә туралы ойлана бастаймыз. 3) "Бізде уақыт күнәні жояды деген жалған ой бар". 4) "Біздің санымыз көп болса, қауіпсіз боламыз" деген сезімге қарсы тұруымыз керек. 5) Әр дәуір әр түрлі ізгіліктермен ерекшеленді. Басқа уақыттарда біз батыл немесе таза болған шығармыз, бірақ Құдай оларға риза болған жоқ, сондықтан ол бізге де риза болмауы керек. 6) Барлық ізгіліктер бір-бірін тежеуі керек, әйтпесе, басқалардан жоғары тұрған ізгіліктер жамандыққа құлайды. 7) Құдайдың қасиеттілігі – моральдық кемелділіктен гөрі артық және басқаша нәрсе. 8) Адамның мінез-құлқын Жаратушыға жүктеме. Адамның моральдық заңды толық орындауы мүмкін болмаса да, "соңғы мәселені одан қашудың тағы бір құралы ретінде пайдалануға болмайды". Сіз ерте христиандар сияқты ізгі болуыңыз мүмкін, бірақ көпшілігі солай ойламайды. Льюис содан кейін Тотальді бұзықтық туралы ілімге логикалық және тәжірибелік тұрғыдан сенбейтінін айтады. Сондай-ақ, ұят – эмоция ретінде емес, ол беретін түсінік үшін құнды. Ол қасиетті адам қаншалықты жоғары болса, оның нашарлығына да соншалықты жақсы хабардар екенін айтады.
Адамның күнәға батуы
Льюис адамзаттың зұлымдықтарына христиан дінінің жауабын былай түсіндіреді: "Адам енді Құдайға да, өзіне де қорқынышты, ғаламға бейімделмеген жаратылыс, себебі Құдай оны солай жаратқан жоқ, еркіндігін дұрыс пайдаланбағандықтан өзі сондай болды". Ол құлдырау туралы ілімді қорғайтын екі "христиандық емес" теорияны: монизм мен дуализмді атап көрсетеді. Біріншісі, Құдай жақсылық пен жамандықтан жоғары тұрғандықтан, жақсылық және жамандық деп білетін әсерлерді бейтарап түрде тудырады. Екіншісі, жамандықты тудыратын тең және тәуелсіз күш бар дейді. Льюис құлдырау туралы ілім, Құдайдың жаратуы дұрыс па, жоқ па, немесе алыс ата-бабаларының қателіктері үшін адамдарды жазалау әділдік пе деген сұрақтарға жауап бере алмайды деп ойлайды. Одан кейін ол Жаратылыс кітабының 3-тарауындағы оқиғаны қарастырып, ертедегі ата-бабаларымызды бүгінгі адамдардан гөрі "жабайы" деп атауға болмайтынын дәлелдейді. Ол өткен өркениеттерді қорғап, олардың да біз сияқты өркениетті болғанын, бірақ басқаша болғанын айтады. Ол ғылымның құлдырау туралы ілімге қарсы айта алмайтынын, бірақ философиялық мәселе бар екенін мойындайды. Күнә туралы түсінік, күнә жасауға қарсы заң болуын қажет етеді, ал алғашқы адам алғашқы күнәні жасай алмайды. Льюис бұл ілімнің күнәні әлеуметтік күнә емес, Құдайға қарсы күнә, мойынсұнбаушылық ретінде қарастыратынын атап өтеді. Льюис: "Біз үлкен күнәні әлеуметтік мораль деңгейінен гөрі терең және уақыттан тыс деңгейде іздеуіміз керек" дейді. Льюис осы күнәні Әулие Августинмен мақтаныш деп атағанын айтады, және барлық адамдар Құдайды Құдай ретінде және өзін өзі ретінде танығанда оған тап болады. Ол осы таңдаудың бірнеше мысалын келтіріп, адам құлаған кезде не болғанын болжайды. Льюис өзінің мысалынан кейін: "Жаратылыстың өз еркімен жасаған әрекеті, оның жаратылысқа қатысты позициясына толық қарсы келу, құлдырау деп есептелетін жалғыз күнә" дейді. Содан кейін Құдай Адамды рух заңдарымен емес, табиғат заңдарымен "басқаруды" бастады. Сондықтан адам рухы адам табиғатының иесі болудан өз үйіндегі қонаққа немесе тұтқынға айналды. Льюис бұл жағдайдың биологиялық жолмен берілгенін айтады. Ол біздің қазіргі жағдайымыздың бұзылған түрдің бір бөлігі болғандықтан екенін, алыс ата-бабаларымыздың бүлігі үшін зардап шеккеніміз емес дейді. Льюис өзінің түсіндірмесінің толық еместігін айтады, өйткені ол өмір ағашы және жақсылық пен жамандық білімі туралы ештеңе айтпады, сондай-ақ елші Пауылдың осы тақырыпта айтқандары туралы да ештеңе айтпады. Ол сондай-ақ кванттық физикамен салыстыруды қолданады, біз иллюстрациялар жасағанда шындықтан алшақтатамыз. Ол Ескі өсиеттен мысалдар келтіріп, егер біз нәрсені қоғамдық тұрғысынан қарасақ, түпкі күнә қалай берілуі мүмкін екенін көрсетеді. Ол тарауды: "Адам, түр ретінде, өзін-өзі бұлдырды, сондықтан жақсылық, қазіргі жағдайымызда, ең алдымен, емдеу немесе түзету жақсылығын білдіреді" деп қорытындылайды.
Адамның қайғысы
Ол жандардың бір-бірімен кездесетінін, ал жандардың бір-біріне жасаған зұлымдықтары әлемдегі ауырсынудың бес бөлігінен төртеуіне себеп болатынын айтады. Сондай-ақ, адамдардың бір-бірін азаптауға неге рұқсат етілгенін сұраудың дұрыс екенін айтады. Бұрынғы тұжырымын, яғни адамдар тек емдік жақсылықты ғана сезіне алады дегенін қайталап, оның толық жауап емес екенін мойындайды. Ол ауырсынуды екі түрге бөледі: 1) физикалық сезіну және 2) адамға ұнамайтын кез келген тәжірибе, физикалық немесе рухани. Оның пікірінше, кез келген жаратылыстың басты мақсаты – өзін толығымен беру, яғни өзімізге тиесілі деп санайтын ерік-жігерімізді қайтару. Бұл қажеттілік күнделікті оқиға, және ол өзінен-өзі ауыр. Оның айтуынша, ауырсынудың өзі осы процесті жеңілдетеді, себебі 1) егер бәрі жақсы болса, адамдар өздерін бермейді, сондықтан ауырсыну – танымал және жасырын емес зұлымдық; «адам өзін жарақаттағанда бірдеңе дұрыс емес екенін сезінеді». 2) Ауырсыну бізге жеткілікті нәрсеге ие екеніміз туралы иллюзияны қиратады. 3) Егер біз таңдаған ісіміз ауыр тисе немесе біздің ниеттерімізге қайшы келсе, онда біз Құдай үшін істеп отырғанымызды білеміз. Біріншіден, Льюис садистер мен мазохистердің ешқандай айырмашылығы жоқ дейді, олар жай ғана қалыпты ләззаттың бір қырын оқшаулап, күшейтеді. Садист «Мен сені қинаған сайын үстемдігімді сезінемін» деп, бірігу сәтін асыра көрсетеді, ал мазохист «Мен сенің құлыңмын, тіпті сенден келген ауырсынуды да қабылдаймын» деп, оның толықтырғыш жағын асыра көрсетеді. Егер олар ауырсынудың мәнін түсінгенде, олардың әдеттері ләззат беруді тоқтатар еді. Бұл ойын нақтылау үшін ол осы кітаптағы ең танымал сөздерін келтіреді: «Құдай бізге ләззатымызда сыбырлайды, ар-ұжданымызда сөйлейді, бірақ ауырсынуымызда айқайлайды: бұл – соқыр әлемді ояту үшін оның мегафоны». Оның айтуынша, осы шындықты мойындау жаман адамдар жазаға тартылуы керек деген жалпы сезімнің негізінде жатыр – жазалауға құштарлық. Кейбір адамдар жазалауды жоюды қалайды, бірақ Льюис мұны істеу барлық жазаны әділетсіз етеді және мінез-құлықты түзетуге бағытталған кез келген әрекет өзіне қайшы келеді дейді. Басқа жағынан, Льюис біз кек алуға құштар екенімізді айтады. Бірақ бұл құштарлық мақсаттан ауып кетеді. Ол Киелі кітаптағы ата-бабалардың Құдайдың «қарсылығы» туралы айтқанда, жазалауды меңзеген болуы мүмкін екенін атап көрсетеді. Ауырсыну ғана жаман адамдарға өкінуге мүмкіндік береді.
Тозаққа
Льюис ерік бостандығына жол берудің кейбір адамдардың бүлік тудыратынын және барлықтарының құтқарылмағанын білдіретінін қайталайды. Ол, басқа ешқандай ілімді осы ілімдей жоюға тілек етпегенін, оның Қасиетті Жазулар, Иса Мәсіхтің өзі және ақыл-оймен қолдалатынын айтады. Льюис шын мәнінде мынадай мәселе екенін түсіндіреді: «Осыншалықты мейірімділік болса да, әлі де тозақ бар». Ол бұл ілімнің көтере алмайтындықтан емес, моральдық екенін алға тартады. Содан кейін, оған қарсы келетін жалпы пікірлерді және оларға берген жауаптарын ұсынады. 1) Көптеген адамдар жазалауға қарсы шығады, дейді Льюис. Ол оқырмандарға жазалау/ауырсынудың бұрынғы тарауда көрсетілген әділдіктің ядросы екенін және оның өкінуге қалай әкелуі мүмкін екенін еске салады. Бірақ егер жаза оған жеткізбесе не болады? Ол оқырманнан: «Сіз зұлым адамның мәңгілікке бақытты өмір сүріп, соңғы күлкіні қағып кеткенін көруге рұқсат ете аласыз ба?» деп сұрайды. Егер адам мұндайға рұқсат бермесе, онда ол өзінің зұлымдығын немесе ашкөздігін сезіне ме? Әлде бұл әділдік пен мейірімділіктің арасындағы қайшылықты көрсете ме? Ол Аквина мен Аристотельдің қайғы мен ұяттың өздері жақсы емес, олар мақсатқа жету құралы екенін айтқан сөздерін келтіреді. Ол бұл қарсылыққа жауабын былай аяқтайды: «Жамандыққа көз жұму – оны елемеу, оны жақсы деп санау». Келесі қарсылыққа көшпес бұрын Льюис тозақ туралы Исаның сөздеріне сілтеме жасайды. Тозақ сот залындағы үкімге ұқсағаннан өзге, Мәсіх адамдардың жарықтан гөрі қараңғылықты артық жақсы көретінін және тозақты өздерінен емес нәрселерден өзін-өзін оқшаулаудың соңғы әрекеті ретінде таңдайтынын айтады. 2) Льюис жауап беретін екінші қарсылық – мәңгілік тозақ пен уақытша күнә арасындағы пропорциясыздық: егер тозақ мәңгілік болса, онда ол жер бетінде жасаған кез келген нәрседен әлдеқайда ауыр жаза. Льюис алдымен мәңгілік туралы идеяның уақыттың жай ұзаруы ретінде белгісіз екенін айтады және мәңгілік шынымен қалай көрінуі мүмкін екендігі туралы метафорасын ұсынады. Ол сондай-ақ, соңғы үкімнің белгілі бір уақытта болуы керек екенін және барлықбілушінің қашан болатынын білетінін айтады. 3) Үшінші қарсылық – ортағасырлық өнерде және Қасиетті Жазуларда кеңінен бейнеленген «тозақтың азаптарының жемісті қарқындылығы». Льюис жойылудың басқа нәрсенің пайда болуын білдіретінін, мысалы, өртенген бұтақтан кейін күл, газдар және жылу сияқты, сондықтан тозақ – жанның «қалдықтары» болса ше? Содан кейін Льюис былай дейді: «Тозаққа лақтырылатын (немесе өзі лақтыратын) – адам емес: ол «қалдық». Толыққанды адам болу – құштарлықтардың ерік-жігерге бағынуын және ерік-жігердің Құдайға ұсынылуын білдіреді: адам болған – бұрынғы адам немесе «қарғысқа лайық рух» болуы, әрине, өзіне толыққанды бағынған ерік-жігерден және ерік-жігермен бақыланбаған құштарлықтардан тұрады дегенді білдіреді». Содан кейін ол «тозақ – тозақ, өзінің көзқарасынан емес, көктегі көзқарас тұрғысынан» деген пікірді білдіреді. 4) Төртінші қарсылық – көктегі «игілік жасаған» адам тозақта бір жан болғанда осындай бақытқа ие бола алмайды, және егер солай болса, ол Құдайдан мейірімдірек пе? Льюис бұл қарсылықтың көк пен тозақтың екі елдің тарихы сияқты «бір сызықты уақытта бірге бар» деп есептейтінін айтады. Льюис Мәсіхтің ұзақтығына емес, соңғы нәрсеге баса назар аударғанын айтады. Ол біз тозақ туралы білгенімізден гөрі көк туралы көбірек білеміз дейді, «өйткені көк – адамзаттың үйі. Ол аспанға ешқандай жағдайда параллель емес: ол «сырттағы қараңғылық», болмыс жоқ болып кететін сыртқы жиек». 5) Соңғы қарсылық – бір жанның жоғалуы құдіреттіліктің жеңілісін білдіреді. Льюис осымен келіседі. Ол Құдайдың ерік бостандығымен жаратылғандардың мұндай жеңіліске ұшырауы мүмкін екенін мойындағанын айтады. Льюис бұл жеңілісті керемет деп атайды, «өзі емес нәрселерді жасау және осылайша өзінің туындысынан қарсылық көруге қабілетті болу – құдайға жатқызатын барлық ерліктердің ең таңғаларлық және көзге көрінбейтіні». Льюис тозаққа қатысты қарсылықтарға жауап берудің өзі сұрақ екенін айтып, тарауды аяқтайды: «Сіз Құдайдан не істеуін сұрайсыз?» Сіз қалағанның бәрін Құдай жасады. Оларды кешіруді сұрайсыз ба? Ол бұрыннан жасаған. Оларды жалғыз қалдыруды сұрайсыз ба? Міне, Ол солай істейді. Сонымен қатар, Льюис оқырманға тозақ туралы сөйлескенде, достарымыз бен жауымызды еске алмауымыз керек екенін еске салады, өйткені екеуі де ақылдылықты бұрмалайды, бірақ өзімізді ойлау керек.
Көк
Льюис кітабының соңғы тарауында көктегі өмірді атаусыз қалдыруды "ешбір жақтың дерлік толықтай жоғалуы" деп айтады және мұның христиандық көзқарас еместігін көрсетеді. Аспанның пара ретінде қорқытудың қажеті жоқ екенін, себебі аспан "ақшаға қанағаттанған жанға" ұнайтын ештеңе ұсынбайды, ал жүрегі тазалар Құдайды көреді, себебі олар оны көруді қалайды деді. "Махаббат, өзінің мәні бойынша, өзінің нысанынан ләззат алуға тырысады" – бұл сүйген әйелін алуды қалайтын ер адам сияқты. Льюис әр жанда біз білетін, бірақ толыққанды білмейтін және ешқашан ие бола алмайтын бір белгі бар екенін бейнелейді. Оның айтуынша, мұрагерлік және орта осы белгіні тудыруы мүмкін, бірақ бұл Құдайдың жанды жарату құралы ғана. "Кілт жасалған қалыпты ешқашан кілт көрмесең, қызықты нәрсе болар еді: ал кілтты ешқашан құлып көрмесең, тағы да қызықты нәрсе". Ол аспанның керемет суретін салады, ол біздің барлық шынайы құштарлықтарымызға сай келеді. Сен, тыңдаушы, оны ешкімге емес, тек оны көресің. "Құдай әр жанның алғашқы махаббатына қарайды, себебі Ол – оның алғашқы махаббаты". Ол былай деді: "Дүние – алтын фонмен суреттелген сурет сияқты, ал біз – сол суреттегі тұлғалармыз. Өлімнің кең өлшемдеріне қадам баспайынша, сіз алтынды көре алмайсыз". Егер бұл пікір жалған болса, онда одан да жақсы нәрсе күтіп тұр дейді. Аспанның "әрбір жанның өзінің бірегей көзқарасын басқаларға жеткізуге тырысып, үнемі табысқа жететін, бірақ ешқашан толыққанды емес (және жердегі өнер мен философияның ұсақ еліктеулері осы арқылы туындайды) – жеке адамның жаратылу мақсатының бірі екендігі сөзсіз. Себебі, одақ тек ерекшеленгендер арасында ғана болады". Льюис мұның Құдайлықта қалай көрініс тапқанын көрсетеді: "Әке мәңгілікке Ұлды тудырады және Киелі Рух шығады: Құдайлық өзінің ішінде ерекшелікті енгізеді, сондықтан өзара махаббаттың одағы қарапайым арифметикалық бірлік немесе өзіндік сәйкестіктен асып түседі". Льюис осы мысалға толықтыру жасайды, жан – Құдайдың мәңгілікке толтыратын, содан кейін үнемі босап, өзін-өзі құрбан ететін, өзін-өзі сыйлайтын бос кеңістік дейді, осылайша одан да шынайы болады. Льюис өзін-өзі құрбан етудің, бізді жерде қалдыру немесе құтқарылу арқылы қашуға болмайтын нәрсе екенін айтады. "Өзін-өзі беруден тыс нәрсе – жай ғана тозақ". Бұл "қасиетті ойын" – Құдайдың өзі басқаратын той, онда Ол өзін мәңгілікке сыйлайды және құрбандық ретінде қайтадан қабылдайды. Ол сөзін "Дүниеде біз сезінген барлық азап пен қуаныш – бұл бидің қозғалыстарының бастапқы сабақтары, ол біз үшін емес, біз оның үшін" деп аяқтайды.
Қосымша
Льюис бұл мүмкіндікті пайдаланып, өзінің әріптесі, Инклинг тобынан доктор Р. Хавардтың клиникалық тәжірибесіне сүйене отырып, кейбір ойларын толықтырады. Ол физикалық және психикалық азаптың әсері туралы айтады, соның ішінде Льюис психикалық азапты көтеру ең қиын және көз жасымды екенін айтады. Ол көптеген адамдардың азапты мойындап, оған қарсы тұра білетінін, тыныштығын және өзімшілдігін сақтай білетінін, кейде керемет еңбек етіп, мінезін шынықтыратынын атап көрсетеді. Ол кітабын: "Азап – ерлікке ұмтылуға мүмкіндік береді; және бұл мүмкіндікті таңқаларлықтай көп адам пайдаланады" деген сөздермен аяқтайды.
Басқа жұмыстармен байланысы
Льюистің "Азаттық проблемасы" еңбегіндегі философиялық тәсілі, әйелінің қайтысынан кейін туған қайғы мен күйзелісі туралы жеке ой-толғамдарында жазылған "Азаттық проблемасы" еңбегінде жамандық мәселесіне қатысты кейінірек қалыптасқан, көбірек жекеленген көзқарасына қандай да бір ұқсастықтарды ұқсатады.