Кіріспе

Киттер түрі

Оңтүстік оңтүстік киті (Eubalaena australis) – балиндар киттер тобына жататын, Eubalaena туысына кіретін оңтүстік киттердің үш түрінің бірі. Оңтүстік оңтүстік киттер экватордың оңтүстігінде, 20° және 60° оңтүстік ендіктер аралығында қоныстанады.

Таксономия

Тұңғыш рет 1758 жылы Карл Линней киттерді *Balaena* туысына жатқызды, ол сол кезде барлық тұңғыш киттерді (баубалық киттерді қоса) бір түр деп есептеді. 19- және 20-ғасырларда *Balaenidae* туысы зор таксономиялық пікірталас тудырды. Мамандар тұңғыш киттер мен баубалық киттердің үш популяциясын бір, екі, үш немесе төрт түр ретінде қайта-қайта жіктеді, оларды бір туысқа немесе екі бөлек туысқа жатқызды. Бастапқыда олардың барлығы бір түр – *Balaena mysticetus* деп саналды. 1998 жылы Райс өзінің толық және беделді жіктемесінде, «Әлемдегі теңіз сүтқоректілері: жүйелеме және таралу», тек екі түрді атады: *Balaena glacialis* (барлық тұңғыш киттер) және *Balaena mysticetus* (баубалық киттер). 2000 жылы Розенбаум және авторлар киттердің әр популяциясынан алынған ДНК үлгілерінің генетикалық зерттеулеріне негізделіп, бұған келіспеді. Генетикалық дәлелдер көрсетіп тұрғандай, тұңғыш киттердің солтүстік және оңтүстік популяциялары 3 миллионнан 12 миллион жылға дейін шағылыспаған, бұл оңтүстік тұңғыш киттің ерекше түр екенін растайды. Солтүстік Тынық мұхиты мен Атлантика мұхитының популяциялары да ерекшеленеді, Солтүстік Тынық мұхитының тұңғыш киті Солтүстік Атлантиканың тұңғыш китіне қарағанда оңтүстік тұңғыш китіне жақын туыс. Бұл тұңғыш киттердің популяцияларының алғаш рет Солтүстік және Оңтүстік Американың бірігуі салдарынан бөлінгені белгілі. Экватордағы температураның жоғарылауы екінші бөлініске әкелді, солтүстік және оңтүстік топтарды құрады, олардың шағылысуына кедергі келтірді. 2002 жылы Халықаралық кит аулау комиссиясының (IWC) ғылыми комитеті Розенбаумның қорытындыларын қабылдады және осы туыс үшін *Eubalaena* номенклатурасын сақтауды ұсынды. Кладограмма – таксондардың эволюциялық байланыстарын бейнелеу және салыстыру құралы. Тораптың тармақталу нүктесі эволюциялық тармақталуға ұқсас, ал диаграмманы солдан оңға қарай, уақыт сызығы сияқты оқуға болады. *Balaenidae* туысының келесі кладограммасы оңтүстік тұңғыш киті мен оның басқа мүшелері арасындағы қарым-қатынас туралы қазіргі ғылыми консенсусты көрсетуге көмектеседі. *E. australis* үшін басқа кішірек синонимдерге *B. antarctica* (Lesson, 1828), *B. antipodarum* (Gray, 1843), *Hunterus temminckii* (Gray, 1864) және *E. glacialis australis* (Tomilin, 1962) (қосымша синонимдер үшін жақын панельді қараңыз) жатады. Каллозиттердің биологиялық функциялары әлі анықталмаған, бірақ жыртқыштардан қорғану олардың негізгі рөлі болуы мүмкін. Ересектің аналық китінің салмағы дейін жетеді және ұзындығы дейін жетеді, бұл оларды Солтүстік жарты шардың басқа тұңғыш киттерінен сәл кішкентай етеді. Тұңғыш киттердің мүшеқаптары кез келген жануардың ең ірі мүшеқаптары болуы мүмкін, олардың әрқайсысының салмағы шамамен . Бұл спермалық бәсекелестік жұптасу процесінде маңызды екенін көрсетеді. Бұл түрде балқыған түсті жеке тұлғалардың үлесі мен саны Солтүстік жарты шардың басқа түрлерімен салыстырғанда ерекше. Кейбір киттер тіпті өскеннен кейін де ақ түсті болып қалады. Өмір сүру ұзақтығы нақты белгілі емес, бірақ киттер 100 жылдан астам өмір сүруі мүмкін.

Мінез-құлық

Басқа оң киттер сияқты, олар да су бетінде өте белсенді және адам кемелеріне қызығушылық танытады. Оңтүстік киттер басқа екі солтүстік түріне қарағанда белсендірек болып көрінеді және адамдармен жиірек байланысқа түседі. Оңтүстік китке тән ерекше мінез-құлық – құйрық қанаттарын желге тікелей ұстау, осылайша бір жағдайда ұзақ уақыт бойы тұру. Бұл ойын түрі сияқты көрінеді және көбінесе Аргентина мен Оңтүстік Африка жағалауларында кездеседі. Сондай-ақ дельфиндер де кездеседі. Мозамбик және Бразилияның Баия аймағында оңтүстік киттер мен жұмбақ киттердің жұптасуға қатысқандығы туралы жазбалар бар. Бірнеше рет, ана киттер өз балаларымен бірге басқа киттердің балаларын да емшектендіргені байқалды. Сонымен қатар, бір ана кит жалғыз жұмбақ кит баланы сүйреп алып кеткені көрінді, бірақ осы екеуінің арақатынасы әлі анық емес.

Көбею

Оңтүстік киттер өз бала туу орындарына аналық адалдық көрсетеді. Бала туғызған ұрғашы киттер 3 жыл сайын бала туу орындарына оралады. Бала туу маусымы мамырдан қарашаға дейін жалғасады.

Австралияда оңтүстік киттер толқын энергиясы жоғары жағалаулардағы бала туу орындарын қалайды, мысалы, Head of the Bight сияқты жерлерді. Мұнда толқындардың шуы киттердің даусын жасырып, осылайша шағын киттер мен бозаулап жатқан аналарын қаскыр киттер сияқты жыртқыштардан қорғайды. Бала туу орындарының жанындағы терең сулар, бұзаулардың көші-қонға дейін шыдамдылығын арттыруға арналған жаттығу алабы ретінде қызмет етеді. Ұрғашы киттер алғашқы бұзауларын сегіз бен он жас арасында туады. Бір жылдық жүктілік кезеңінен кейін, шамамен салмағы және ұзындығы бар бір бұзау туады. Бұзау әдетте өмірінің алғашқы жылында анасымен бірге болады, осы уақыт ішінде оның ұзындығы еселейді.

Тамақтандыру

Басқа мұхиттардағы қаңбақты киттер сияқты, оңтүстік қаңбақты киттер де негізінен зоопланктонмен, әсіресе крилльмен қоректенеді. Олар су бетінен біршама төменде, аузын жартылай ашып, жүзіп жүргенде үнемі суды сүзіп тамақтанады. Олар өздерінің ұзын балиндр табақтары арқылы суды сүзіп, осылайша қоректерін ұстайды. Оңтүстік қаңбақты киттің балиндрі 220-260 балиндр табақтан тұрады және оның ұзындығы шамамен сол көлемінде болады.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкадағы Герман киттерді қадағалау орталығы ретінде танымал. Оңтүстік жарты шардағы қыс айларында (маусым – қазан) оңтүстік жұбыр киттер Оңтүстік Африканың жағалау суларына көшіп келеді, және Герман аймағына 100-ден астам кит келгені белгілі. Бұл аймақта киттерді балаларымен бірге Уокер шығанағына төлдеу және жұптасу үшін келгенде көруге болады. Киттердің секіруі, желкендеуі, құйрықпен суды шапалақтауы немесе басын судан шығаруы сияқты әртүрлі мінез-құлықтарын тамашалауға болады. Фальс-Бейде шілдеден қазанға дейін киттерді жағалаудан көруге болады, ал Плеттенберг шығанағы мен Алгоа шығанағында шілдеден желтоқсанға дейін оңтүстік жұбыр киттер қоныстанады. Оларды құрлықтан да, сондай-ақ жыл бойы теңіз саяхаттарын ұйымдастыратын лицензияланған операторлармен қайықпен де көруге болады. Оңтүстік Африканың солтүстік-шығыс бөлігінде, Балито және Умдолти жағалауындағы «Дельфин жағалауы» деп аталатын аймақта киттердің санының артуы, киттердің табиғи қоныстану аймақтарының кеңеюін көрсетеді және олардың тарихи ареалдарын қайта мекендеуі одан әрі солтүстікке қарай көшіп бара жатқан киттердің саны артуымен жалғаса береді.

Шығыс Африка

Оңтүстік киттер Мозамбик және Мадагаскар жағалауларында өте сирек кездеседі. Бұрын киттердің көптеп жүзгенін Дурбан жағалауында, Делагоа/Мапуто шығанағында, Инхака аралында, Понта-ду-Оурода және Базаруто архипелагының төңірегінде байқауға болатын. Соңғы жылдары көбірек киттер туу үшін солтүстікке қарай жылдамдайтын сияқты, мысалы Мадагаскардың солтүстік шетіндегі Сент-Мари аралы, Антонгиль шығанағы, Форт-Дофин-Толиара, Анакао, Андавадоака және Анциранана шығанағында. Майот аралында сирек кездесетін байқаулар расталған. Киттер бұрын Танзания жағалауынан ауланған, және Занзибар айналасында кейде әлі де кездесуі мүмкін.

Орта-Оңтүстік Атлантика

КСРО-ның заңсыз кит аулауының салдарынан Тристан-да-Кунья және Гоф аралы сияқты жақын орналасқан аймақтардағы популяциясы қоса алғанда, көптеген киттердің қалпына келуіне елеулі кедергі келтірілді, нәтижесінде келген киттердің саны салыстырмалы түрде азайды. Аулау тізімдері мен соңғы байқауларға сүйенсек, ақ киттерді Сент-Елена және Ассенсион аралдарына дейін солтүстікке қарай көруге болады. Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сул штатынан басқа жерлердегі байқаулар, мысалы Сидрейра, Рио-де-Жанейро жағалауындағы Сепетиба шығанағы (pt), Кабо-Фрио, Макаэ, Прадо, Баия, Кастельханос шығанағы, Сао-Паулу жағалауындағы Ильха Анчиета мемлекеттік паркі, Бал аралы, Паранагуа және Суперагуи ұлттық парктерінің шығанақтары мен сағалары, Парана, тіпті Лагоа-дос-Патос лагунасына дейін сирек кездеседі. Жақында жүргізілген зерттеулер Бразилияның оңтүстік-шығыс жағалауында, соның ішінде өте қалалық Сан-Паулу және Рио-де-Жанейро штаттарында байқаулардың азайғанын көрсетіп тұр. Одан солтүстікке қарай, жыл сайын шағын топтағы киттер Баияда қыстауға немесе туу үшін көшіп келеді. Мори мен Таунсендке дейінгі кит аулау туралы мәліметтер, ақ киттердің бұрын солтүстікке қарай, мысалы Сальвадор, Баияда жиі келетін қонақтар болғандығын көрсетеді. Соңғы жылдары Сан-Хорхе шығанағы, От елі, Пуэрто-Десадо, Мар-дель-Плата, Мирамар, Буэнос-Айрес және Баия-Бланка сияқты басқа да аймақтарда байқаулардың саны артып келеді.

Уругвай

Уругвайда Пунта-дель-Эсте сияқты жағалау аймақтары киттердің көбею маусымында жиналатын орындар болып табылады, бірақ олар төлдеуге арналған жерлер емес. 2013 жылы Уругвай парламенті популяцияны қалпына келтіруге көмектесу мақсатында Латын Америкасының жағалауында киттерді қорғау аймағын құруды бекітті. Бұл қорғалатын аумақты құруға он жылға жуық уақыт бойы Жапон сияқты кит аулауды қолдайтын елдер кедергі келтірді.

Чили мен Перу

Чили және Перудегі өте сирек кездесетін популяция үшін, Cetacean Conservation Center (CCC) ақ киттерге арналған жеке бағдарлама жұмысын жүргізіп жатыр. Бұл популяцияда 50-ден аспайтын жекелеген киттер бар, олар кеме жолдарының көбеюінен және балық аулау өнеркәсібінен қауіп көріп отыр. 1964–2008 жылдар аралығында барлығы 124 кездесу тіркелді. Көшпенді киттердің тіркелген деректерінен басқа, Перудің жағалауы Габонмен қатар, бұл түрдің солтүстіктегі ең шеткі ареалының бірі болуы мүмкін. Чилоэдегі киттерді зерттеуге бағытталған Alfaguara жобасы болашақта осы түрге де назар аударуы мүмкін, өйткені туу оқиғалары Чилоэ архипелагында расталған. Бұл популяцияның тамақтану аймақтары әзірге анықталған жоқ, бірақ Чилоэ және Калета Зоррадан оңтүстіске қарай, мысалы, Пенас шығанағынан Бигл каналына дейінгі оңтүстік фиордтарда болуы мүмкін, алайда Бигл каналында растау деректерінің саны аз. Магеллан бұғазының шығыс жағында, әсіресе Виргенс мүйісі мен Пунта-Дунгенесс маңында жаңа туризм индустриясын құруға үміт артылып отыр, себебі кездесу саны артуда. Бұл артудың себебі Патагония популяциясынан келген киттердің қайтадан қоныстануы ма, әзірге белгісіз. Сондай-ақ, осы популяциядан да жолақты киттер кездескен.

Океания

Тарихи тұрғыдан алғанда, Океания аймақтарындағы оңтүстік киттердің популяциясы жақсы жағдайда болған. Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласының және Тасманияның Дервент өзенінің алғашқы қоныс аударушылары киттердің шабысынан түнде ұйықтай алмайтындарын айтқан. 1804 жылғы шілдеде дін қызметкері Роберт Кнопуд Дервент өзенінен өте жатқанда, "өте көп киттерді кездестірдік, сондықтан жағаға жақын болмасақ, қайықпен өзенге көтерілу қауіпті болды" деп мәлімдеді. 1890 жылдары оңтүстік киттердің популяциясы құрылысқа жетіп, Австралия мен Жаңа Зеландияда 25 000-нан астам кит өлтірілді. Популяция құрылымы мен жұптасу жүйелерін зерттеулер Австралияның оңтүстік-батыс және Жаңа Зеландия популяцияларының генетикалық тұрғыдан ерекшеленетінін көрсетті, бірақ бұл ерекшеліктің дәрежесі әлі белгісіз. Екі топтың миграциялық дәліздері мен төлдеу орындары ортақ болуы мүмкін. 2010 жылы популяция 3 500 китке дейін жетті. Австралия суларында екі генетикалық ерекше топ мекендейді: 2012 жылы 2 900 киттен тұратын оңтүстік-батыс популяциясы қазіргі уақытта Австралияның жалпы популяциясының көп бөлігін құрайды, ал өте сирек кездесетін оңтүстік-шығыс тобында ондаған ғана, 300-ге дейін жекелеген киттер бар.

Оңтүстік Австралия

Оңтүстік киттерді Австралияның оңтүстік бөлігінің көптеген аймақтарында кездестіруге болады, ең ірі популяциясы Оңтүстік Австралиядағы Head of the Bight-та, Нулларбор жазығының орта тұсынан оңтүстікке қарай сирек қоныстанған аймақта орналасқан. Маусым мен қазан аралығында жыл сайын 100-ден астам кит көріледі. Келушілер киттерді жартастың үстіндегі серуен жолдары мен қарау тұрақтарынан, киттердің тікелей астынан жүзуін немесе теңіз саябасынан көрікті ұшу арқылы тамашалай алады. Киттерді көруге қолайлырақ оңтүстік Австралиядағы Encounter Bay аймағы, онда киттерді Fleurieu түбегінің жағалауында, серфингпен танымал Миддлтон қаласының маңында көруге болады. Киттер Eyre түбегінің жанында, әсіресе Fowlers Bay-де жаңа өркендеу ортасын құрды. Бұл аймақтардағы киттердің саны Bight-тағыларға қарағанда әлдеқайда аз, күніне шамамен бір-екі кит байқалады, бірақ Миддлтон маңындағы Basham Beach жағалауынан бір уақытта оннан астам кит көрілген жағдайлар болды. Оңтүстік Австралияның Виктор-Харбордағы киттер орталығы аймақтағы кит аулау және киттерді бақылау тарихы туралы ақпарат ұсынады және киттерді байқау туралы онлайн деректер базасын жүргізеді. 2021 жылдың маусым айында Аделаиданың оңтүстік жақын маңындағы Christies Beach жағажайында ана кит туды және біраз уақытқа дейін жағажайдың жағасында қалды, көптеген адамдарды қызықтырды.

Виктория мен Тасмания

Викторияда киттердің саны сирек, онда киттер жыл сайын өте аз мөлшерде пайдаланатын жалғыз белгілі көбейту орны Уоррнамболда орналасқан. Дегенмен, киттердің саны жалпы түрде артып жатқан сияқты, бірақ Уоррнамболда айқын өсім байқалмайды. Олар қыстау орындарын Викторияның басқа да аймақтарына кеңейтіп жатқан болуы мүмкін, онда көріп қалғандардың саны ақырындап артуда. Бұл аймақтарға Мельбурн маңы, Порт-Филлип шығанағы, Уаратах шығанағы, Оушен-Гроув, Уоррнамбол, Морнингтон түбегі, Аполлон шығанағы, Гиппсленд жағалауы және Уилсонс-Промонтори кіреді. Тасманияда киттердің саны салыстырмалы түрде аз, алайда соңғы жылдары оларды көру жиілеген. Кейбір киттер Тасмания сулары арқылы көшіп өтеді, ал басқалары қыстау маусымында сол жерде қалады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия суларындағы ақ киттердің қазіргі санына анық баға беру қиын. Дегенмен, Табиғатты қорғау департаментінің жүргізген зерттеулері мен жергілікті тұрғындардың хабарлаған байқаулары жағдайды жақсырақ түсінуге көмектесті. Жаңа Зеландия тобының эксплуатацияға дейінгі саны 28 800 мен 47 100 кит аралығында деп есептеледі. 1827 мен 1980 жылдар аралығында 35 000 – 41 000 кит ауланды. 1915 жылы коммерциялық және заңсыз кит аулаудың салдарынан қалған киттердің саны шамамен 110 китке дейін азайды (олардың 30-ға жуығы аналық киттер еді). Осылайша күрт азаюға байланысты, Оңтүстік киттердің бұл аймақтағы популяциясы генетикалық әртүрліліктің төмендеуіне алып келген популяциялық тартылысқа ұшырады. Кэмпбелл аралдарында қалпына келтіру процесі баяу жүріп жатыр. Мұнда, халық саны Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 20 жеке китке дейін төмендеген деп есептеледі. 1963 жылға дейін 36 жыл бойы ақ киттердің байқалуы немесе жағаға шығуы тіркелмеді, содан кейін кең аумақта төрт жеке байқау, соның ішінде аналық кит пен баласы байқалды. Антарктика маңындағы популяциялардың қалдықтары 1980 жылдары хабарланды және 1990 жылдары қайта ашылды. Бір уақытта 200-ге дейін киттер қыстауы мүмкін. Бұл кішкентай аумақта жыл сайын барлық жастағы киттердің кездесуі ерекше, олар оны тамақтану және жаздау үшін ғана емес, сонымен қатар қыстау, көбейту және суық кезеңдерде төлдеу үшін де пайдаланады. Халық санының азаюы нәтижесінде генетикалық әртүрліліктің төмендеуі бұл топтың тері түсінің өзгеруіне әкелді. Қыс мезгілінде киттер Жаңа Зеландия суларына қарай солтүстікке көшіп келеді және үлкен топтары кейде Оңтүстік аралдың оңтүстік жағалауларына келеді. Фьордленд аймағынан Отагоның солтүстігіне дейінгі Фовэу бұғазының бойындағы шығанақтар ақ киттердің көбеюі үшін маңызды орталар болып табылады, әсіресе Презервация, Чалки шығанақтары, Те-Ваэуэ шығанағы және Отаго түбегі. Төлдеу әрекеттері Жаңа Зеландияның барлық аймақтарында байқалады, бірақ Солтүстік аралдың жағалауларында, батыстағы Таранакиден бастап шығыстағы Хоук шығанағы, Баяу шығанағы және Хаураки шығанағындағы Тамаза бұғазы немесе Солтүстік аралдар шығанағы сияқты аймақтарда жиірек кездеседі. Бұрын елдің әртүрлі аймақтарында көптеген киттер байқалған, бірақ қазіргі кезде байқаулар азайып кеткен. Бұл аймақтарға Марлборо аймағы, әсіресе Клиффорд шығанағы мен Cloudy шығанағынан Порт Андервудқа дейін, Алтын шығанағы, Авароа шығанағы, сондай-ақ Батыс жағалауы мен Нортлендтегі Хокианга портының жағалаулары кіреді. Кермадек аралдары мен Чатем аралдарының тарихи мұхиттық мекендеріне қазіргі көші-қон туралы көп мәлімет жоқ, тек бірнеше расталған байқаулар бар. Тарихи жазбалар бойынша, ең солтүстік байқау 27° оңтүстік ендікте тіркелген. 2009 жылғы зерттеу Жаңа Зеландияның негізгі аралдары мен Антарктика маңындағы аралдардағы ақ кит популяцияларының араласып өрбуін көрсетті, бірақ бұл екі топтың бастапқыда бір популяциядан шыққан-шықпағаны әлі белгісіз. Пелагикалық сулардағы тамақтану орындары әлі анықталмаған, бірақ Чатэм көтерілісінің оңтүстік жиегінде топтасулар расталған. Кейбір австралиялық тау жоталары Жаңа Зеландиялық топтардың тау жоталарына жақын орналасқан (Норфолк аралы, Маккуари аралы). Бұл австралиялық аймақтардағы киттердің бір кездері Жаңа Зеландиялық топтардан шыққан-шықпағаны белгісіз.

Басқа

Жоғарыда аталған аймақтардан басқа мұхит аралдары мен жағалау суларында оңтүстік жұбы киттерінің болуы және қалпына келтіру жағдайы туралы өте аз мәлімет бар. Жұбы киттерінің тарихи ареалдары қазіргіге қарағанда әлдеқайда кеңірек болды; 19 ғасырдың кит аулау дәуірінде киттердің Тынық мұхиты аралдары, Гилберт аралдары (қазіргі Кирибати) сияқты төмен ендік аймақтарда, сондай-ақ Үнді мұхитының орталық бөлігінің төмен ендіктерінде кездесетіні белгілі болды. Бұл киттердің тарихи түрде немесе қазіргі уақытта үлкен құрлық массалары жоқ жарты шардың бөліктерінде таралып, Алехандро Селкирк және Робинзон Крузо аралдары, Ханга Роа, Питкэрн, Галапагос аралдары және Пасха аралы сияқты теңізге қарай шалқақ аралдарға жеткені белгісіз. Шотландия теңізіндегі суб-Антарктикалық аралдардағы популяциялар, Үнді мұхитының осы аймақтарында киттердің қайта қоныстануы басқа аймақтардағыдан тіпті төмен жылдамдықпен жүруі мүмкін. Крозет, Реюньон, Маврикий, Марион аралдары, Амстердам аралы және Кергелен аралдарындағы байқаулар қазіргі заманда азайды. Бұл киттердің өлтірілуі экваторға жақын Үнді мұхитының орталық бөлігінде, әсіресе Диего Гарсия, Эгмонт аралдары және батыстағы Ұлы Чагос жағалауы мен шығыстағы Кокос (Килинг) аралдары арасындағы аймақта тіркелді. Үнді мұхитындағы киттердің ареалы Оңтүстік Америка, Африка және Оңтүстік Тынық мұхиты аралдарындағы, соның ішінде Кирибатидегі басқа популяциялардың ареалымен салыстыруға болады, бұл бүгін белгілі барлық популяциялардың ең солтүстік шегін құрайды.

Киттер аулау

1750 жылға қарай Солтүстік Атлантикадағы ақ кит коммерциялық мақсаттар үшін дерлік жойылды, ал американдық кит аулаушылар 18 ғасырдың соңына дейін Оңтүстік Атлантикаға көшті. Бразилиядағы ең оңтүстік кит аулау станциясы 1796 жылы Имбитубада салынды. Келесі жүз жыл ішінде американдық кит аулау Оңтүстік және Тынық мұхиттарына тарады, онда американдық флотқа бірнеше еуропалық елдердің флоттары қосылды. Оңтүстік кит 19 ғасырдан бұрын Австралия мен Жаңа Зеландия суларына көптеп келіп тұрды, бірақ 1800 жылдан 1850 жылға дейін қарқынды аулауға ұшырады. Кит аулау популяциясымен бірге азайды, содан кейін Австралазияның жағалау суларында толығымен тоқтады. 20 ғасырдың басында индустриалды кит аулау басталды, ал аулау тез өсті. 1937 жылға қарай кит аулаушылардың тізімі бойынша, Оңтүстік Атлантикада 38 мың, Оңтүстік Тынық мұхитында 39 мың, ал Үнді мұхитында 1300 кит ауланды. Бұл деректердің толық еместігін ескере отырып, жалпы ауланған киттердің саны біршама көп болды. 1937 жылы популяцияның азайып бара жатқаны анықталғаннан кейін, ақ китті аулауға тыйым салынды. Тыйым көбінесе сәтті болды, бірақ бірнеше ондаған жылдар бойы заңсыз кит аулау жалғасты. Мадейра 1968 жылы соңғы екі китін аулады. Бразилия жағалауында заңсыз кит аулау жылдар бойы жалғасты, ал Имбитуба станциясы 1973 жылға дейін ақ киттерді өңдеді. КСРО 1950-1960 жылдары 3300-ден астам китті заңсыз аулағанын мойындады, бірақ ол 4 кит аулағанын хабарлады. Заңсыз операциялар тіпті 1970 жылдары да жалғасты, мысалы, Бразилияда 1973 жылға дейін. 1960 жылдардың басында ақ киттер Австралия мен Жаңа Зеландия суларында қайтадан көріне бастады.

Кемеқұйрық шабуылдары

Жас киттердің өлім-жітіміне ықпал ететін бір маңызды фактор ғалымдарды алаңдатады. 1996 жылдан бері Патагония жағалауында балықшы қайыңдары тірі киттерге шабуыл жасап, олармен қоректенгені байқалды. Балықшы қайыңы өзінің күшті мүсігімен тері мен майға бірнеше сантиметр тереңдікте шабады, көбінесе киттерде жарты метрге дейін диаметрі жететін үлкен жаралар қалдырады. Бұл жыртқыштық мінез-құлық, негізінен ана мен бала киттерге бағытталған, Аргентина суларында үнемі тіркеліп келеді және қазірге дейін жалғасуда. Байқаушылар киттердің уақыты мен күшінің үштен бірін қашу маневрлеріне жұмсайтынын атап өтеді. Осылайша, аналар баласына емшек беруге аз уақыт бөледі, ал бала киттер нашарлап, әлсіз болады. Зерттеушілер бұрын балық өңдеу өсімдіктерінен шыққан қалдықтар балықшы қайыңдарының санының артуына себеп болғанын болжайды. Олардың санының артуы және қалдықтардың азаюы нәтижесінде, қайыңдар осы балама азық көзін іздеуге мәжбүр болды. Ғалымдар қайыңдардың үйренген мінез-құлқының таралуынан қорқады және Халықаралық кит сақтау комиссиясының (IWC) ғылыми комитеті Бразилияны өз суларында осындай мінез-құлық байқалған жағдайда дереу шаралар қабылдауды қарастыруға шақырды. Мұндай шараларға Аргентинаның тәжірибесін еліктеп, шабуылдаушы қайыңдарды жою кіруі мүмкін.

Африка

Оңтүстік оң жақ кит Оңтүстік Африкадағы Герман қаласын киттерді бақылаудың әлемдік орталықтарының біріне айналдырды. Қыс айларында (маусымнан қазанға дейін) оңтүстік оң жақ киттер жағалауға сонша жақын келеді ki, келушілер оларды жағадан да, стратегиялық түрде орналасқан қонақүйлерден де көре алады. Қала "кит жаршысы" (қала жаршысы сияқты) қызметін пайдаланады, ол қала бойынша жүріп, киттердің қайда байқалғанын хабарлайды. Герман қаласында екі қайықпен киттерді бақылайтын оператор бар. Сонымен қатар, оңтүстік оң жақ киттерді жағадан немесе Саймонстаундағы операторлардың қайықтарынан да көруге болады. Оңтүстік Африканың Бақ жолындағы Плеттенберг шығанағы да құрлықтан және қайықтан киттерді бақылауға танымал, тек оңтүстік оң жақ киттерді ғана емес (шілдеден желтоқсанға дейін), жыл бойына да киттерді көруге болады. Оңтүстік оң жақ киттерді Порт-Элизабет портынан жүретін теңіздік эко-турлар арқылы Порт-Элизабет жағалауында да көруге болады, себебі кейбір оңтүстік оң жақ киттер қыс айларында Алгоа шығанағын мекендейді. Оңтүстік оң жақ киттер көршілес елдерде де, соның ішінде Намибия, Мозамбик және Мадагаскарда да байқалғанымен, бұл елдерде киттерді бақылау турларының басты мақсаты емес.

Оңтүстік Америка

Бразилияда Санта-Катаринадағы Имбитуба ұлттық кит астанасы ретінде танылды және қыркүйек айында жыл сайынғы кит апталығын өткізеді, осы кезде аналар мен бала киттер жиірек көрінеді. Бұрынғы кит аулау станциясы қазір Бразилиядағы киттер тарихын көрсететін мұражайға айналды. Аргентинада Патагониядағы Вальдес түбегінде (қыста) ең ірі көбейетін популяция орналасқан, оны Киттерді сақтау институты мен Океан Альянсы 2000-нан астам кит бойынша тіркеген. Аргентинаның оңтүстігіндегідей, киттер Пуэрто-Мадрин қаласының басты жағажайына жақындап келеді және ірі экотүризм индустриясының бір бөлігін құрайды. 2013 жылдың 4 қыркүйегінде Уругвай Парламенті өзінің барлық аумақтық суларын киттер мен дельфиндерге арналған панаға айналдырған әлемдегі алғашқы ел атанды. Жыл сайын ондаған киттерді көруге болады, әсіресе қыс айларында Малдонадо және Роша департаменттерінде. 1985 жылы коммерциялық мақсатта жүзуге тыйым салынған, бірақ Сан-Матиас шығанағында рұқсат етілді, бұл адамдардың осы түрлермен жүзуіне ресми түрде рұқсат берілген әлемдегі жалғыз орын. Құрлықтан киттерді бақылау және кейде киттермен каякпен жүзу Пуэрто-Мадрин сияқты киттерді бақылауға аса танымал емес және киттерге жақындауға шектеулер аз болған жерлерде де кездеседі, мысалы Пуэрто-Десадо, Мар-дель-Плата және Буэнос-Айрестегі Мирамар қалаларында. Олардың саны қауіпті түрде азайғанмен, соңғы жылдары Чили мен Перу жағалауларында құрлықтан киттерді көру жиілеген, әсіресе Магеллан бұғазында, Виргинс мүйісінің маңында жаңа туризм индустриясын құруға үміт бар. Сондай-ақ Солтүстік аралдың жағалауында, әсіресе Нортлендте және басқа да аймақтарда, мысалы Баф-оф-Пленти және Оңтүстік Таранаки шығанағында байқалады. Бұзаулар негізгі аралдардың жағалауында туып келген болуы мүмкін, бірақ 2012 жылы екі аналық кит пен бала киттен тұратын жұп расталды.

Субантарктикалық

Субантарктикалық аралдарда және Антарктика төңірегінде, ережелердің аз немесе тиімсіз орындалуы салдарынан, экспедициялық турларда киттерді кездестіру ықтималдығы артып келеді. Окленд аралдары – құрлықауда киттерге арналған ерекше қорғалатын аумақ, онда рұқсатсыз киттерді қарау туризміне тыйым салынған.