Кіріспе

Өлімнің сөзсіздігін еске салатын көркем немесе символдық еске түсіру.

Memento mori (латынша "өлуге тура келетінін есіңде сақта") – өлімнің сөзсіздігін еске салатын көркем немесе символдық троп. Сондықтан, бұл тіркес сөзбе-сөз аударғанда "өлуге есіңде болсын" дегенді білдірсе, "өлімді есіңде ұста" немесе "өлесіңді есіңде ұста" деп те аударылуы мүмкін.

Классикалық антикалық дәуірде

Философ Демокрит өзін-өзі тәліммен өршітті, жалғыздыққа кетіп, зираттарды жиі аралады. Платонның Сократтың өлімі туралы баяндалған «Фаидо» еңбегі философияның дұрыс тәжірибесі «өлу және өлген болудан басқа ештеңе емес» деген ойды ұсынады. Бұл тәжірибені қолдануда ең белгілісі классикалық антикалық стоиктер болды, ал Сенеканың хаттары өлім туралы ой жүгіртуге шақырулармен толы. Стоик Эпиктет шәкірттеріне баласын, бауырларын немесе достарын сүйгенде, олардың өлімге ұшырайтынын еске салып, қуаныштарын ұстап тұру керектігін айтты, өйткені «жеңіс шеруінде адамдардың артынан келіп, оларға өлімге ұшырайтынын еске түсіретіндер» де осылай істейді. Стоик Марк Аврелий «Ойлар» еңбегінде оқырманын (өзін) «барлық өлшеулі нәрселердің қаншалықты құнды емес және уақытша екенін ойлауға» шақырды. Римдіктердің жеңіс шерулері туралы айтылатын кейбір деректерде, жеңімпаз генералдың артында немесе жанында тұрып, оған өзінің өлімге кенелгенін еске салып, «артына қарауға» шақыратын серігі немесе құлы болған. Бұл ескертудің бір түрі ағылшын тілінде «Есіңде болсын, Цезарь, сен де өлімдіксің» деп аударылады, мысалы, «Фаренгейт 451» романында.

Ертедегі мәсіхшілік

Ескі Келісімнің бірнеше тараулары өлімді еске алуға шақырады. 90-шы псалмда Мұса Құдайдан өз халқына «күндерін санауды үйретуін» тілейді (Зәб. 90:12). Екклесиаст кітабында Уағыздаушы: «Қайғылы үйге бару, қуаныш тойына барудан жақсы, себебі бұл – барлық адамзаттың соңы, ал тірілер оны жүректеріне түйсінуі керек» (7:2 (Еккл. 7:2)) дейді. Ишаяда адамның өмір сүру мерзімі қысқа ғұмырлы шөпке теңестіріледі: «Шөп құрғап, гүл солғанда, Иеміздің демінен, әрине, адамдар да шөп екенін біледі» (Исая 40:7). «Memento mori» деген сөз христиан дінінің дамуымен бірге қалыптасты, ол Көк, тозақ, Хадес және ахиратта жанның құтқарылуына ерекше мән берді. 2-ші ғасыр христиан жазушысы Тертуллиан өзінің «Апологетикус» еңбегінде, жеңіс шеруі кезінде жеңімпаз генералдың артында біреу тұрып, оның басына тәж ұстап, былай деп үн қоятынын айтады: «Respice post te. Hominem te esse memento. Memento mori». («Өзіңе қара. Сен адам екеніңді есіңде ұста. Өлесіңді ұмытпа»). Бұл қазіргі заманда кең таралған болғамен, шындығында басқа ескі авторлар бұл туралы айтпайды, және бұл Тертуллианның христиандық моральдық тұрғысынан жасаған тұжырымы болуы мүмкін, тарихи факт емес.

Христиандық теология

Бұл ой христиан дінінде де пайдаланылды, оның Құдайдың үкіміне, жұмаққа, тозаққа және жанның құтқарылуына берген күшті мән өлімді сананың ортасына шығарды. Христиандық контекстінде memento mori классикалық антикалық дәуірдегі "nunc est bibendum" (қазір ішу уақыты) тақырыбына толыққандай қарсы келетін нұсқаулық мақсатқа ие болады. Христиан үшін өлім туралы ой дүниелік ләззаттардың, игіліктердің және жетістіктердің мәнсіздігі мен өткіншілігін түсінуге көмектеседі, сонымен қатар ойды ахиратқа бұруға шақырады. Осы контексте memento mori-мен жиі байланыстырылатын Киелі кітаптағы нұсқау: "In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis" ("Ecclesiasticus" кітабының Вулгатадағы латынша аудармасы, "Барлық ісіңде соңғы ақырыңды есіңде ұста, сонда ешқашан күнә жасамайсың"). Бұл, күл салған сәрсенбі күні құлшынып тұрғандардың басына күл себілген кезде айтылатын "Адам, сен тозаңсың және тозаңға қайтасың" деген сөздерде ритуалдық түрде көрініс табады. Memento mori аскетикалық тәжірибелердің маңызды бөлігі болды, мінезді жетілдіру құралы ретінде, бейтараптық және басқа да ізгі қасиеттерді дамыту арқылы, сондай-ақ назарды жанның өлместігіне және ахиратқа аудару арқылы қолданылды.

Сәулет

Memento mori медитациясын іздеуге болатын ең айқын жерлер – жерлеу өнері мен архитектурасы. Заманауи санаға ең күшті әсер ететіні – транси немесе мәйіт қабірлері, бұл қайтыс болған адамның шіріген денесін бейнелейтін қабірлер. Бұл 15 ғасырда байлардың қабірлерінде танымал болды, ал сақталған үлгілер әлі күнге дейін жердегі байлықтың мәнсіздігін еске салады. Кейіннен, Америка Құрама Штаттарының колониялық кезеңінде пуритандықтардың қабір тастарына жиі қанатты бас сүйектері, қаңқалар немесе шамды сөндіріп тұрған періштелер бейнеленген. Бұл – бас сүйек бейнелерімен байланысты көптеген тақырыптардың арасындағы бірі. Memento mori мысалының тағы бірі – сүйектер шіркеулері, мысалы Эворадағы Капела-дус-Оссуш немесе Римдегі Капуцин крипті. Бұл – қабырғалары толығымен немесе жартылай адам сүйектерімен, көбінесе сүйектермен жабылған шіркеулер. Капела-дус-Оссуш кіреберісінде былай деп жазылған: "Біз, мұнда ашық жатқан сүйектер, сендерді күтеміз".

Бейнелеу өнері

Уақыт өлшегіштер Жер бетіндегі тіршілік иелерінің уақытының әр минут сайын қысқарып бара жатқанын көрсету үшін пайдаланылды. Қоғамдық сағаттар "ultima forsan" ("бәлкім соңғы" [сағат]) немесе "vulnerant omnes, ultima necat" ("барлығы жаралайды, ал соңғысы өлтіреді") сияқты ұрандармен әшекейленді. Сағаттарда "tempus fugit" ("уақыт қашып барады") деген ұран жиі кездесетін. Ескі соққылы сағаттарда көбінесе сағатты белгілейтін автоматтар орналастырылған. Германияның Аугсбург қаласынан шыққан әйгілі автоматты сағаттардың кейбіреулерінде Өлім сағатты белгілеген. Жеке адамдар өз өлімдерін еске салмақ үшін кішкентай ескерткіштер алып жүрді. Шотландия королевасы Мэри күміс бас сүйек пішіндес кескінделген үлкен сағатқа ие болды, ол Горацийдің "Сұры өлім кедейлердің шатырларына да, патшалардың мұнараларына да бірдей ырғақпен соғады" деген жолдарымен безендірілген. 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасыр бойы "memento mori" әшекейлері танымал болды. Оларға аза тұту сақиналары, медальондар, алқалар және брошкалар кірді. Бұл бұйымдарда бас сүйектердің, сүйектердің және табыттардың кішкентай бейнелері, сондай-ақ өлгендердің есімдері мен хабарлары қымбат металдармен және эмальмен көрсетілген. Сол кезеңде "vanitas" деп аталатын көркем жанр пайда болды, латын тілінен аударғанда "босқа" немесе "тартылу" деген мағынаны білдіреді. Голландияда ерекше танымал болған және кейіннен басқа Еуропа елдеріне тараған "vanitas" суреттері әдетте адам бас сүйектері, жанған шамдар, қураған гүлдер, көпіршіктер, көбелектер және құм сағаттары сияқты көптеген символдық заттардың жиынтығын бейнелейтін. Бірге алғанда, "vanitas" жиынтығы адамның күш-жігерінің өткіншілігін және уақыт өте келе болатын ыдырауды көрсетеді. Бас сүйек бейнесімен байланысты тақырыптарды да қараңыз. 2007 жылғы көше суретшісі Банксидің "Grin Reaper" атты графикалық туындысында Өлім Художницасы қышқыл үйдің күлімсірімен сағатқа отырған күйде бейнеленген, бұл бізді күтіп тұрған өлімді көрсетеді.

Музыка

Реквием және жерлеу музыкасынан өзге, Еуропаның ерте музыкасында "Memento mori" дәстүрі де кең таралған. Әсіресе 1340 жылдардан бастап қайталап келген оба эпидемиялары кезінде өліммен жиі кездесетін адамдар, ән-күйлер арқылы болашақты болжап, рухын шынықтыруға тырысты. Бұл әндердің мәтінінде өмір қажеттілік ретінде де, Құдай берген қайғы-мұңның алқабы ретінде де бейнеленген, ал өлім – құдайға сыйлық ретінде қарастырылған. Адамдарды күнәсіз өмір сүруге шақырып, Сот күнінде құтылу мүмкіндігіне үміттенуге кеңес берілген. Төмендегі екі латын тіліндегі шумақ (олардың ағылшын тіліне аудармасымен) ортағасырлық музыкадағы "Memento mori" дәстүріне тән; олар 1399 жылғы "Llibre Vermell de Montserrat" кітабынан алынған "Ad Mortem Festinamus" virelai-нен алынған.

Қатты би

Танце макабре – өлім туралы еске салғыш тақырыбының тағы бір кең таралған мысалы. Онда Қасіретті Қырықұйым бай-жорталарды да, кедейлерді де алып кететін би ойнап көрсетілген. Осы және өлімді бейнелейтін басқа да суреттер Еуропаның көптеген шіркеулерін безендірген.

Франциядағы Сент-Пол ермектерінің сәлемі

Memento mori – Франциядағы Сент-Пол шөлдігінің дервиштерінің (1620–1633), сондай-ақ Өлім әйелдерінің амандасуы болған. Кейде траппистер осы амандасуды қолданады деген қате пікір бар, бірақ бұл рас емес.

Мексикадағы өлгендердің күні

Көптеген мементо-мори өнері Мексиканың Өлілер күнімен байланысты, оның ішінде бас сүйек пішіндес тәттілер мен нан "сүйектерімен" әшекейленген нан. Бұл тақырып мексикалық гравер Хосе Гуадалупе Посаданың туындыларында да кеңінен көрініс тапты, онда әртүрлі әлеуметтік топтан шыққан адамдар қаңқалар түрінде бейнеленген. Мементо-моридің тағы бір көрінісі мексикалық "Калаверада" табылады – бұл әдетте әлі тірі адамның құрметіне жазылатын, алайда ол адам өлгендей етіп суреттелген өлең түріндегі әдеби шығарма. Бұл туындылар көңіл көтеруге арналған және көбінесе Өлілер күнінде бір дос екінші досына сыйлайды.

Қазіргі заманғы мәдениет

Роман Кржанарк "Memento Mori" тақырыбын біздің ойларымыз бен сенімдерімізге қайта оралу үшін маңызды екенін айтады; "Философтар "өлімді сезіну" деп атаған көптеген ой-эксперименттер ойлап тапқан – күннің сәттерін бағалауға арналған тәжірибелер". Бұл ой-эксперименттер бізді өлімді еске түсіріп, қазіргі сезімге және спонтанды өмір сүруге бағыттайды. Альберт Камю: "Өліммен татуласып ал, содан кейіннің бәрі мүмкін" деді. Жан-Поль Сартр өмірдің бізге ерте беріліп, соңында қысқартылатынын, ал әр қадам сайын біртіндеп алынып қойылатынын айтты, соның ішінде өлім – әр күнің жаңа бастамасы екенін атап өтті.

Буддизмде

Буддистердің марансати практикасы өлімді зерделеуге арналған. Бұл сөз пали тіліндегі "марана" – "өлім" (үнді-еуропалық тілдердегі латынша "mori" сөзімен туыс) және "сати" – "естелік, назар" сөздерінің бірігіп құралған түрі, демек, "memento mori" ұғымына өте жақын. Бұл термин алғаш рет ерте буддалық мәтіндерде, Пали канонының суттапитакасында, сондай-ақ "солтүстік" мектептерінің агамдарында кездеседі.

Тибет буддизміне

Тибет буддизмінде Лоджонг деп аталатын сананы дамыту тәжірибесі бар. Классикалық Лоджонгтың бастапқы кезеңдері "Ақылды бұратын төрт оймен" немесе, тікелей мағынасында, "Ақылда революция тудыратын төрт оймен" басталады. Осы төртеудің екіншісі – өмірдің өткіштігі және өлім туралы ойлау. Атап айтқанда, мынадай ойлар туындайды: Барлық құрастырылған нәрселер өткіш. Адам денесі – құрастырылған нәрсе. Сондықтан, дененің өлімі сөзсіз. Өлім уақыты белгісіз және біздің бақылауымыздан тыс. Өлімді бүгін болмайды деп ойлауға бейімділігімізден арылу үшін күнделікті талқылауға арналған осы ойлардың бірнеше классикалық өлеңдік тұжырымдамалары бар.

Ислам діні

"Өлімді еске алу" (تذكرة الموت, Tadhkirat al Mawt; تذكرة, tadhkirah, араб тілінде еске түсіру немесе ескерту) – Ислам пайғамбары Мұхаммедтің Мединеде болған кезінен бері ислам руханилығының маңызды тақырыбы болып келеді. Бұл Құрандағы бұрынғы буынның тағдырына мән беруге қатысты жиі айтылатын нұсқауларға негізделген. Мұхаммедтің үйретіктерін сақтайтын хадистерде, "ләззаттарды жоятын өлімді жиі еске алу" туралы кеңес бар. Кейбір суфилер "ахл әл-қүмбур", "құрымдардың халқы" деп аталды, себебі олар Мұхаммедтің қабірлерге бару туралы үйретіктеріне сүйене отырып, өлім мен өмірдің мәнсіздігін ойлау үшін зираттарды жиі аралаған. Әл-Газали өзінің "Дін ғылымдарын жаңарту" атты ең соңғы кітабын осы тақырыпқа арнады.