Кіріспе
1492 және 1976 жылдар арасындағы отарлық империя. Испания империясының қалыптасуындағы маңызды элемент – 1469 жылы Кастилияның Изабелла I мен Арагонның Фердинанд II арасындағы династиялық одақ, католик монархтары деп белгілі, ол саяси, діни және әлеуметтік тұтастықты бастады, бірақ саяси бірігуді емес. Кастилия (1230 жылы Леон және Астурия патшалықтарынан құрылған) Америкадағы теңіз арқылы жүзеге асырылатын империяға қатысты билігі болғандықтан Ибериядағы үстем патшалыққа айналды. Империя құрылымы испан Габсбургтары (1516–1700) тұсында одан әрі нақтыланды, ал испан Бурбон монархтары тұсында империя тәждің күшті бақылауына көшті және Үндістаннан түскен кірістері арта түсті. Папаның қамқорлық құқығын беруі арқылы Үндістандағы тәждің билігі кеңейтілді, бұл оған діни салаға билік етуге мүмкіндік берді. Бастапқыда Португалия Жаңа әлемдегі Испанияның гегемониясына ең үлкен қауіп төндіретін жалғыз ел болды. Португалияның экспансия қаупін тоқтату үшін Испания 1580 жылы Иберия көршісіне басып кірді, португал, француз және ағылшын күштерін жеңді. Португалия мұрагерлік соғысындағы испандық жеңістен кейін 1581 жылы Испанияның Филипп II Португалия тажын алды, Португалия және оның теңіз арқылы жүзеге асырылатын аумақтары оның билігіне көшті, бұл кейбір тарихшылар испандық жаулап алу деп санайды. Филипп өзінің Ибериядағы аумақтарында белгілі бір дәрежеде автономияны сақтады және басқа түбек кеңестерімен бірге Португалияны және оның империясын бақылайтын Португалия кеңесін құрды, ол "өз заңдарын, институттарын және ақша жүйесін сақтап, тек ортақ егеменді бөлісуде біріктірілді". 1640 жылы Испания Каталония, Италия, Германия және Нидерландыда соғысып жатқанда, Португалия көтеріліс жасап, Браганса үйімен тәуелсіздігін қайта орнатты. Иберия патшалықтары өздерінің саяси ерекшеліктерін, ерекше әкімшілік және құқықтық құрылымдарын сақтап қалды. Испания монархының монарх ретіндегі билігі бір аумақтан екіншісіне өзгере тұратын болса да, монарх кеңестер жүйесі арқылы барлық билеушілердің аумақтарында біртұтас түрде әрекет етті: біртүтастық біркелкілікті білдірмейді. 1559 жылы аяқталған Италия мен Франция соғыстарынан кейін Испания Италияның жартысына (Неаполь патшалығы, Сицилия, Сардиния және Милан герцогтігі) Като-Камбрезис шарты арқылы бақылау алды. 1555 жылы Киелі Рим императоры Карл V тақтан бас тарғаннан кейін Габсбург Нидерланды испандық билікке көшті. Нидерландыда испандық билікке қарсы соғыс басталды, испандықтар солтүстік провинцияларды бағындыра алмады. Алайда Алессандро Фарнезе басшылығымен испандықтар оңтүстік провинцияларды бағындыруға қол жеткізді, олар испандық Нидерландыға (қазіргі Бельгия мен Люксембург) айналды. Бұл аумақтар Испания мұрагерлік соғысына дейін испандық билік астында қалды. 1492 жылы Христофор Колумбтың келуімен басталып, үш ғасырдан астам уақыт бойы Испания империясы Кариб теңізіндегі аралдарға, Оңтүстік Американың жартысына, Орталық Американың көп бөлігіне және Солтүстік Американың көп бөлігіне дейін кеңейді. 16 ғасырда Испания империясы ацтектер мен инка империяларын басып алып, біріктірді, испан тажына адал болған жергілікті элиталарды және христиан дінін қабылдағандарды өз қауымдастықтары мен патша үкіметі арасындағы делдал ретінде сақтап қалды. Америкада тәждің билігін қысқа мерзімге жүктегеннен кейін, тәж сол аумақтарды өз бақылауына алды және сол жердегі билікті қадағалау үшін Үнділер кеңесін құрды. Содан кейін таққа қоныстанған екі негізгі аймақта, Жаңа Испания мен Перуде, қоныс аударулар орнатылды, бұл екі аймақта да жергілікті халық тығыз орналасқан және минералды байлық көп болды. Майялар ақыры 1697 жылы жеңілді. Магеллан Элькано айналып өтуі – Жерді айналып өтудің алғашқы жолы – Испанияның Тынық мұхиты империясының және Шығыс Үндістанды Испанияның бақылауына негіз салды. 1500 жылдардың басында испандықтар Солтүстік Африкадағы бірнеше мұсылман қалаларын басып алып, оларды Испанияға салық төлеуге мәжбүр етті. Оның теңіз арқылы жүзеге асырылатын империясының басқару құрылымы 18 ғасырдың соңында Бурбон монархтары тарапынан айтарлықтай реформаланды. Кастилия тажы оның империясын Габсбургтер билігі кезінде жабық экономикалық жүйеде ұстауға тырысқанмен, Кастилия Үндістанды қанағаттандыру үшін жеткілікті тұтыну тауарларын қамтамасыз ете алмады. Бұл Генуя, Франция, Англия, Германия және Нидерландыдан келген шетелдік саудагерлерге сауданың пайдасын алуға мүмкіндік берді, Перу және Жаңа Испанияның кендерінен алынған күміс Еуропаның басқа бөліктеріне ағылып жатты. Севилья (кейін Кадис) саудагерлер гильдиясы саудада делдалдық қызмет көрсетті. Тәждің сауда монополиясы 17 ғасырдың басында бұзылды, тәж фискалдық себептермен саудагерлер гильдиясымен келісіп, жабық жүйеден қашып өтті. Испания Америкадағы аумақтарын қорғауға көбінесе сәттілікпен қол жеткізді, голландтар, ағылшындар және француздар тек шағын Кариб теңізі аралдарын және бекіністерін алып, оларды испан халқымен Үндістанда контрабандалық сауда жасау үшін пайдаланды. Испания 19 ғасырдың басында ең көп аумақты жоғалтты, оның Америкадағы колониялары тәуелсіздік соғыстарын бастады. 1900 жылға қарай Испания Кариб теңізіндегі және Тынық мұхитындағы колонияларын да жоғалтты және тек Африкадағы иеліктері қалды. Латын Америкасында Ибериямен қарым-қатынасының мұрасы ретінде испан тілі басым тіл, католицизм – басты дін және өкілдік үкіметінің саяси дәстүрлерін 1812 жылғы испан Конституциясына дейін табуға болады.
An important element in the formation of Spain's empire was the dynastic union between Isabella I of Castile and Ferdinand II of Aragon in 1469, known as the Catholic Monarchs, which initiated political, religious and social cohesion but not political unification. Castile (formed in 1230 from the Kingdoms of Leon and Asturias) became the dominant kingdom in Iberia because of its jurisdiction over the overseas empire in the Americas. The structure of the empire was further defined under the Spanish Habsburgs (1516–1700), and under the Spanish Bourbon monarchs, the empire was brought under greater crown control and increased its revenues from the Indies. The crown's authority in the Indies was enlarged by the papal grant of powers of patronage, giving it power in the religious sphere. In the beginning, Portugal was the only serious threat to Spanish hegemony in the New World. To end the threat of Portuguese expansion, Spain invaded its Iberian neighbour in 1580, defeating Portuguese, French, and English forces. After the Spanish victory in the War of the Portuguese Succession, Philip II of Spain obtained the Portuguese crown in 1581, and Portugal and its overseas territories came under his rule with the so called Iberian Union, considered by some historians as a Spanish conquest. Philip respected a certain degree of autonomy in its Iberian territories and, together with the other peninsular councils, established the Council of Portugal, which oversaw Portugal and its empire and "preserv[ed] its own laws, institutions, and monetary system, and united only in sharing a common sovereign." In 1640, while Spain was fighting in Catalonia, Italy, Germany, and the Netherlands, Portugal revolted and re established its independence under the House of Braganza. Iberian kingdoms retained their political identities, with particular administration and juridical configurations. Although the power of the Spanish sovereign as monarch varied from one territory to another, the monarch acted as such in a unitary manner over all the ruler's territories through a system of councils: the unity did not mean uniformity. Following the Italian Wars against France, which concluded in 1559, Spain emerged with control over half of Italy (Kingdom of Naples, Sicily, Sardinia, and the Duchy of Milan) with the Treaty of Cateau Cambrésis. The Habsburg Netherlands came under Spanish rule following the abdication of the Holy Roman Emperor, Charles V, in 1555. A war against Spanish rule erupted in the Netherlands, with the Spanish unable to pacify the northern provinces. However, under the leadership of Alessandro Farnese, the Spanish managed to subdue the southern provinces, which became the Spanish Netherlands (present day Belgium and Luxembourg). These territories remained under Spanish rule until the War of the Spanish Succession. Beginning with the 1492 arrival of Christopher Columbus and continuing for over three centuries, the Spanish Empire would expand across the Caribbean Islands, half of South America, most of Central America and much of North America. In the 16th century, the Spanish Empire conquered and incorporated the Aztec and Inca empires, retaining indigenous elites loyal to the Spanish crown and converts to Christianity as intermediaries between their communities and royal government. After a short period of delegation of authority by the crown in the Americas, the crown asserted control over those territories and established the Council of the Indies to oversee rule there. The crown then established viceroyalties in the two main areas of settlement, New Spain and Peru, both regions of dense indigenous populations and mineral wealth. The Maya were finally conquered in 1697. The Magellan Elcano circumnavigation—the first circumnavigation of the Earth—laid the foundation for Spain's Pacific empire and for Spanish control over the East Indies. In the early 1500s, Spanish forces captured several Muslim cities in North Africa, forcing them to pay tribute to Spain. The structure of governance of its overseas empire was significantly reformed in the late 18th century by the Bourbon monarchs. Although the Crown of Castile attempted to keep its empire a closed economic system under Habsburg rule, Castile was unable to supply the Indies with sufficient consumer goods to meet demand. This allowed foreign merchants from Genoa, France, England, Germany, and the Netherlands to take advantage of the trade, with silver from the mines of Peru and New Spain flowing to other parts of Europe. The merchant guild of Seville (later Cádiz) served as middlemen in the trade. The crown's trade monopoly was broken early in the 17th century, with the crown colluding with the merchant guild for fiscal reasons in circumventing the supposedly closed system. Spain was largely able to defend its territories in the Americas, with the Dutch, English, and French taking only small Caribbean islands and outposts, using them to engage in contraband trade with the Spanish populace in the Indies. Spain experienced its greatest territorial losses during the early 19th century, when its colonies in the Americas began fighting their wars of independence. By 1900, Spain had also lost its colonies in the Caribbean and Pacific, and it was left with only its African possessions. In Latin America, among the legacies of its relationship with Iberia, Spanish is the dominant language, Catholicism the main religion, and political traditions of representative government can be traced to the Spanish Constitution of 1812.
Католик монархтары және империяның пайда болуы
Фердинанд Арагонский мен Изабелла Кастильскаяның некесі көптеген ғалымдардың пікірінше, испан монархиясының негізін қалады. Кастилия мен Арагон тақтарының бірігуі Трастамара әулетімен бірге Иберияның экономикалық және әскери күшін біріктірді. Олардың династиялық одағы бірқатар себептермен маңызды болды, олар өздерінің құқықтық және әкімшілік мәртебесіне сәйкес, көбінесе Батыс Жерорта теңізі аймағындағы бірқатар патшалықтар мен басқа да аумақтарды бірлесіп басқарды. Олар 1492 жылы аяқталған Гранада мұсылмандық әмірлігін христиандықтардың басып алуы кезінде Ибериядағы экспансияны сәтті жүзеге асырды, осының нәтижесінде Валенсияда туған Александр VI папа оларға Католик монархтары атағын берді. Фердинанд Арагонский Францияда және Италияда экспансияға, сондай-ақ Солтүстік Африканы жаулауға ерекше көңіл бөлді. "Ерте заманауи Испания" тұжырымы зерттеу нысаны ретінде шатастырады. Габсбургтар монархиясының ресми атауы болған жоқ. Ерте заманауи дәуірде, географиялық (саяси емес) тұрғысынан және ортағасырлық дәстүрді сақтай отырып, "Испания" термині бүкіл Пиреней түбегіне қатысты болуы мүмкін. "Католик монархиясы" (испан тілінде Monarquía Católica, 1494 жылғы папалық бұйрықта айтылған) термині Киелі Рим императоры V Карл билік еткен кезеңде кеңінен таралды, себебі мемлекет жалпыға ортақ (яғни католик) монархия идеясын іске асыруға ұмтылды. Кейіннен "Испан монархиясы" (испан тілінде Monarquía Española) немесе "Испания монархиясы" (испан тілінде Monarquía de España, 1597 жылы айтылған) сияқты басқа атаулар да монархияны білдіру үшін жиі қолданылатын болды. Монархтардың ресми титулдарында монархиялар мен тәждер туралы есімдер келтірмеген, бірақ мұрагерлік патшалықтар мен басқа да иеліктеріне назар аударған. Осман түркілері Азия мен Таяу Шығыстан келетін құрлық арқылы сауда жолдарының маңызды нүктелерін бақылауда ұстағандықтан, Испания мен Португалия екі жақ та балама жолдарды іздеді. Португалия Корольдігі Кастилия тажынан артықшылыққа ие болды, себебі ол мұсылмандардан аумақтарды ертерек қайтарып алған. Португалияның қайта басып алуды ертерек аяқтауы және шекараларын белгілеуі нәтижесінде ол теңізден тыс экспансияны іздеуді бастады, бірінші Сеута портына (1415), содан кейін Атлант мұхитындағы Мадейра (1418) және Азор (1427–1452) аралдарын отарлау арқылы; сонымен қатар, он бесінші ғасырда Африканың батыс жағалауына саяхаттар жасады. Оның қарсыласы Кастилия Канар аралдарына талап етумен (1402) және 1462 жылы маврлардан аумақты қайтарып алумен айналысты. Христиандық қарсыластар Кастилия мен Португалия Алкачовас шарты (1479) арқылы жаңа аумақтарды бөлісу туралы ресми келісімге келді, сондай-ақ Португалияның әскери күшімен сынға алынған Изабелла үшін Кастилия тажын сақтап қалды. 1492 жылы Христофор Колумбтың саяхатынан және 1493 жылы Жаңа әлемдегі алғашқы маңызды қоныстанғаннан кейін Португалия мен Кастилия Тордесильяс шарты (1494) арқылы әлемді бөлісті, Португалияға Африка мен Азия берілді, ал Батыс жарты шар Испанияға тиесілі болды. Геноялық теңізші Колумбтың саяхатына Изабелла Кастильская қолдау көрсетті, ол 1492 жылы Индияға жол табу үшін батысқа қарай сапарлады. Колумб күтпеген жерден Жаңа әлемге тап болды, онда ол "үндістер" деп атаған халықтар тұрды. Одан кейін испандықтардың саяхаттары мен толыққанды қоныстануы жүзеге асты, ал алтын Кастилия қазынасына ағыла бастады. Империяны басқару әкімшілік мәселеге айналды. Фердинанд пен Изабелланың билігі Испаниядағы үкімет аппаратын кәсібилендіруді бастады, бұл Саламанка, Вальядолид, Комплутенсе және Алкала университеттерінің түлектері (лиценциадо) болған хатшыларға (летрадо) деген сұранысқа әкелді. Бұл заңгер-бюрократтар түрлі мемлекеттік кеңестерде жұмыс істеді, соның ішінде Жаңа әлемдегі империяны басқару үшін метрополиялық Испаниядағы ең жоғары екі орган – Индия Кеңесі мен Контратация үйіне кірді, сондай-ақ Индиядағы патшалық үкіметіне де қатысты.
Гранаданың құлдырауы
Реконкиста дәуірінің соңғы 250 жылында Кастилия монархиясы оңтүстік-шығыстағы Гранаданың шағын мавр тайфасы клиенттік патшалығына алтын – париялар түрінде салық салып, төзімділік танытты. Осылайша, олар Африканың Нигер аймағынан Еуропаға алтын келуін қамтамасыз етті. 1492 жылы Фердинанд пен Изабелла I Гранаданы басып алғаннан кейін, олар аумақты бақылауда ұстау саясатын жүзеге асырды. Бұл үшін монархия энкоменда жүйесін енгізді. Энкоменда – жерді басқару және бөлудің вассалдық қарым-қатынастарға негізделген әдісі. Жер ақсүйек отбасыларға берілетін, олар оны өңдеуге және қорғауға жауапты болды. Бұл әрине, ірі жер иеленуші аристократияның қалыптасуына, кейіннен тәж өз теңіз арқылығы отарларында жоюға тырысқан жеке билеуші тапқа әкелді. Осы саяси ұйымдастыру әдісін қолдану арқылы тәж, ресурстарды бірлесіп пайдалану сияқты бұрынғы жүйелерді толыққанды алмастырмай, жеке меншіктің жаңа формаларын енгізе алды. Әскери және саяси жаулаудан кейін діни жаулауға да мән берілді, нәтижесінде испан инквизициясы құрылды. Инквизиция техникалық тұрғыдан католик шіркеуінің бір бөлігі болғанымен, Фердинанд пен Изабелла жеке испан инквизициясын құрды, бұл мұсылмандар мен еврейлердің жартыаралдан жаппай қуғынға ұшырауына әкелді. Бұл діни сот жүйесі кейіннен Америкаға қабылданды және тасымалданды, бірақ шектеулі юрисдикция мен кең аумақтарға байланысты ондағы тиімділігі төмен болды.
Солтүстік Африкадағы науқандар
Христиандар Иберия түбегіндегі жерлерді қайта басып алғаннан кейін, Испания мұсылмандық Солтүстік Африка аумақтарын жаулауға тырысты. Ол 1497 жылы Мелильяны жаулап алды, ал Солтүстік Африкадағы экспансия саясаты Кастилиядағы католик Фердинандтың регенттігі кезінде, Кардинал Циснерос ынталандырғанда одан әрі дамыды. Кастилия Солтүстік Африка жағалауындағы бірнеше қалалар мен бекіністерді жаулап алып, иеленді: Мазалькивир (1505), Пенон де Велез де ла Гомера (1508), Оран (1509), Тунис, Бужи және Триполи (1510). Алжир Осман империясының араласуына дейін Кастилияға салық төлеуге мәжбүр болды. Атлантика жағалауында Испания Канар аралдарының қолдауымен Санта-Крус-де-ла-Мар-Пекинья (1476) бекінісін басып алып, 1525 жылға дейін Синтра шартының (1509) келісімімен сақтап қалды. Осман түріктері 1529 жылы испандықтарды жағалаудағы иеліктерінен, соның ішінде Алжирден қуды, олардың орнына янышар гарнизондарын орналастырып, билігін Орталық Мағрибке дейін кеңейтті. Дегенмен, Оран испандықтардың бақылауында қалды, ал Тлемсен қалаға салық төледі.
Наварра және Италия үшін күрес
Католик патшалары ұзақ жылдар бойы жау болған Францияны оқшаулау мақсатымен балалары үшін неке стратегиясын жасады. Испания ханшайымдары Португалия, Англия және Габсбург әулетінің мұрагерлеріне үйленді. Осы стратегияны жалғастырған Католик патшалары 1494 жылы басталған Италия соғыстарында Франция королі VIII Карлға қарсы Неаполь Корольдігінің арагондық үйін қолдауға шешім қабылдады. Фердинандтың генералы Гонсало Фернандес де Кордова 1503 жылы Сериньола және Гарильяно шайқастарында француздарды жеңгеннен кейін Неапольді басып алды. Еуропалық майдандарда испан терциоларының басымдығын орнатқан бұл шайқастарда Испания патшаларының әскері 1643 жылғы Рокрой шайқасына дейін сақталған жеңілмейтін беделге ие болды. 1504 жылы королева Изабелланың қайтысынан және Фердинандты Кастилиядағы одан әрі қызметтен шеттетуінен кейін, Фердинанд 1505 жылы Жермен де Фуаға үйленді, осылайша Франциямен одақ құрды. Егер осы жұптың тірі қалған мұрагері болғанда, Арагон тәжі Кастилиядан бөлініп кеткен болар еді, оны Фердинанд пен Изабелланың немересі Карл мұраға алған. Фердинанд 1508 жылы Венецияға қарсы Камбрей лигасына қосылды. 1511 жылы ол Францияға қарсы Киелі Лигаға кірді, соның арқасында Миланды және Наварраны басып алу мүмкіндігі туды. 1516 жылы Франция Миланды өзінің бақылауында қалдыруға және 1488, 1491, 1493 және 1495 жылдардағы келісімдер сериясынан кейін испандық протекторат болған Жоғарғы Наварраның испандық билігін мойындауға келісті.
Канар аралдары
Португалия бірнеше папалық бұйрықтар алды, олар португалдықтардың ашылған территорияларға бақылауын мойындады, бірақ Кастилия да Рим папасынан Канар аралдарына қатысты құқықтарын қорғауды 1436 жылғы 6 қарашадағы Romani Pontifex және 1437 жылғы 30 сәуірдегі Dominatur Dominus бұйрықтары арқылы алды. Гуанч халқы қоныстанған Канар аралдарын жаулау 1402 жылы Кастилияның Генрих III патшалығы тұсында нормандық дворян Жан де Бетенкур корольмен жасалған феодалдық келісім бойынша бастады. Жаулау 1478 және 1496 жылдар аралығында Кастилия патшалығының армиялары Гран-Канария (1478–1483), Ла-Пальма (1492–1493) және Тенерифе (1494–1496) аралдарын бағындырған жорықтарымен аяқталды. Құнды емес әшекейлер, мавр маталары, ең бастысы Канар және Кабо-Верде аралдарынан алынған қабықшалар алтынға, құлдарға, піл сүйегіне және Гвинея бұрышына айырбасталды. Кастилия мұрагерлік соғысы (1475–1479) католик монархтарына португалдық биліктің негізгі көзіне шабуыл жасау ғана емес, сонымен қатар осы тиімді саудаға иелік ету мүмкіндігін берді. Король Гвинеямен осы сауданы ресми түрде ұйымдастырды: әрбір каравель мемлекеттік лицензия алуы және табысының бестен бір бөлігін салық ретінде төлеуі керек еді (Гвинея кеденін қабылдаушы 1475 жылы Севильяда құрылды – болашақ және әйгілі Casa de Contratación). Кастилия флоты Атлант мұхитында соғысып, Кабо-Верде аралдарын уақытша басып алды (1476), 1476 жылы Тингитан түбегіндегі Сеута қаласын жаулап алды (бірақ португалдықтар қайта басып алды), тіпті Азор аралдарына шабуыл жасап, Праяда жеңіліске ұшырады. Соғыстың шешуші нүктесі 1478 жылы болды, бірақ король Фердинанд Гран-Канарияны жаулап алу үшін жіберген кастильдік флот португалдықтарға адамдарын және кемелерін жоғалтып, шабуылды тойтарды, ал алтынға толы үлкен кастильдік флот Гвинея шайқасында толығымен тұтқынға алынды. Алкачовас шарты (1479 жылғы 4 қыркүйек), католик монархтарына Кастилия тағын қамтамасыз ете отырып, Кастилияның теңіз және отарлық жеңілісін көрсетті: «Кастилиямен соғыс Гвинея шығанағында қатыгездікпен жүргізілді, онда 1478 жылы кастильдік отыз бес кемелі флот жеңілді. Осы теңіз жеңісінің нәтижесінде 1479 жылғы Алкачовас шартында Кастилия Канар аралдарындағы құқықтарын сақтап, Батыс Африканың барлық жағалауында балық аулау және кеме қатынасы бойынша Португалияның монополиясын, сондай-ақ Мадейра, Азор және Кабо-Верде аралдарындағы Португалияның құқықтарын мойындады [Фес патшалығын жаулап алу құқығымен бірге].» Шарт екі елдің ықпал ету аймақтарын шектеп, Mare clausum принципін бекітті. Ол 1481 жылы Папа Сикст IV Æterni regis (1481 жылғы 21 маусым) деп аталатын папалық бұйрығымен расталды. Алайда, бұл тәжірибе болашақта испандықтардың теңізден тыс кеңеюі үшін пайдалы болып шықты, өйткені испандықтар Канар аралдарынан оңтүстікке қарай ашылған немесе ашылатын жерлерден шеттетілгендіктен және Африка айналып өту арқылы Үндістанға баратын жолдан қиыстырылғандықтан, олар Колумбтың батысқа қарай саяхатын (1492) Азияға дәмдеуіштерді саудалау үшін демеледі, нәтижесінде Америкамен кездесті. Осылайша, Алкачовас шартында белгіленген шектеулер жеңіліп, Тордесильяс шартында екі жаңа теңіз державасы арасында әлемнің жаңа және теңдестірілген бөлінісіне қол жеткізілді.
Жаңа әлемге сапарлар және Тордесильяс келісімі
Алкачова келісіміне жеті ай бұрын Арагон королі Иоанн II қайтыс болды, ал оның ұлы Фердинанд II Арагон королі Кастилия королевасы Изабелла I-ге үйленген соң Арагон тағына мұрагер болды. Екеуі католик монархтары ретінде танылды, олардың некесі Арагон мен Кастилия тажын біріктірді, әрқайсысы өз басқару жүйесімен, бірақ екі монарх бірлесіп билік етті. Фердинанд пен Изабелла он жылдық соғыстан кейін 1492 жылы Гранададан соңғы мұсылман патшасын жеңіске бұйырды. Католик монархтары кейін батысқа қарай теңіз жолымен Чипангуға (Жапонияға) жетуге тырысқан генуялық теңізші Христофор Колумбпен келіссөздер жүргізді. Кастилия Португалиямен бірге теңіз арқылы Қиыр Шығысқа жету үшін бәсекелесіп жатқан кезде Колумб Изабеллаға батыл ұсыныс жасады. Санта-Фе капитуляциясында, 1492 жылдың 17 сәуірінде Христофор Колумб католик монархтарынан бұрын ашылған және болашақта ашылатын жерлерде вице-король және губернатор болып тағайындалуын алды; осылайша, бұл Индияда әкімшілік құрылымды құруға арналған алғашқы құжат болды. Колумбтың жаңа жерлерді ашуы Американы испан отарлауының бастауы болды. Испанияның осы жерлерге деген құқығы 1493 жылдың 4 мамырында жарияланған Inter caetera және 1493 жылдың 26 қыркүйегіндегі Dudum siquidem папалық бұйрықтарымен бекітілді. Португалдықтар Алкачова келісіміндегі шекара сызығының Бохадор мүйісінен оңтүстікке қарай, шығыс-батыс бағытында жалғасуын қалағандықтан, 1494 жылдың 7 маусымында Тордесильяс келісімі жасалды, онда әлем испандық және португалдық иеліктерге бөлінді. Бұл әрекеттер Испанияға Солтүстіктен Оңтүстікке дейінгі Жаңа әлемнің барлық жерінде (кейіннен 1500 жылы португалдық теңізші Педро Альварес Кабрал кездескен Бразилиядан басқа) және Азияның шығыс бөлігінде колониялар құруға эксклюзивті құқық берді. Тордесильяс келісімі 1506 жылдың 24 қаңтарында папа Юлий II-нің Ea quae pro bono pacis бұйрығымен расталды. Тордесильяс және Синтра келісімдері (1509 жылдың 18 қыркүйегінде) Португалия үшін Фес корольдігінің шекарасын белгіледі, ал Кастилияның кеңеюі 1497 жылы Мелильяны басып алудан бастап осы шекарадан тысқары аймақтарда жүзеге асты.
Папалық бұқалар және Америка
Португалия корольдігінен өзгеше, Испания өз зерттеулері үшін Пападан рұқсат сұрамаған. Бірақ 1492 жылы Христофор Колумбтың саяқатынан кейін, корольдік жаңа жерлерге құқығын Папаның растауын іздеді. Католик дінін қорғау және оның таралуы Папаның басты міндеті болғандықтан, Испания мен Португалия корольдіктерінің діни саладагы билігіне әсер ететін бірнеше Папалық бұйрықтар жарияланды. Жаңадан ашылған жерлердің тұрғындарын дінге көшіру Папаның тапсырмасымен Португалия мен Испания билеушілеріне жүктелді. Патронато реаль, яғни шіркеулік лауазымдарға патшалық қолдау көрсету құқығы, Иберияда қайта басып алу кезінде пайда болған. 1493 жылы Иберия патшалығы Валенсиядан Папа Александр бірнеше бұйрық шығарды. Inter caetera Папалық бұйрығы жаңадан табылған жерлерді басқару және оған қатысты сот билігін Кастилия мен Леон патшаларына және олардың мұрагерлеріне берді. Eximiae devotionis католик монархтарына және олардың мұрагерлеріне Папалықтың Португалияға берген құқықтарымен бірдей құқықтарды берді, әсіресе жаңа ашылған аумақтардағы шіркеулік лауазымдарға үміткерлерді ұсыну құқығын. 1475 жылғы Сеговия келісіміне сәйкес Фердинанд бұйрықтарда Кастилия патшасы ретінде аталды, ал ол қайтыс болғаннан кейін Үндістан атағы Кастилия тажына қосылуға тиіс болды. 1506 жылғы Виллафафила келісімінде Фердинанд өз күйеу баласы Кастилияның Филипп I-інің пайдасына ғана емес, сонымен қатар Үндістанның иелігінен де бас тартты, бірақ Үндістан патшалықтарының кірісінің жартысын өзінде қалдырды. Кастилияның Жоаннасы мен Филипп бірден өздерінің атақтарына Үнді, Аралдар және Мұхит теңізінің материктік патшалықтарын қосты. Бірақ Виллафафила келісімі ұзаққа соқпады, себебі Филипп қайтыс болды; Фердинанд Кастилияның регенті және «Үндістанның иесі» ретінде қайта келді. Папалық бұйрықтармен және 1504 жылы Кастилия патшасы Изабелланың, ал 1516 жылы Арагон патшасы Фердинандтың өсиеттеріне сәйкес, мұндай мүлік Кастилия тажына тиесілі болды. Бұл келісімді 1519 жылы Карл I-ден бастап, кейбір монархтар растады. Олар оны жеке меншік ретінде емес, Кастилияның мемлекеттік органдары мен биліктері арқылы қоғамдық меншік ретінде басқарды. Ал осы аумақтар Кастилия тажына қосылғаннан кейін, патшалық билік Кастилия заңдарына бағынды. Сонымен қатар, испандықтардың жергілікті халыққа қарсы жасаған кең ауқымды қырғындары өлім-жітімге одан әрі себепкер болды. Басқа халықаралық геноцид зерттеушілері, мысалы Алекс Альварес өзінің «Туыс Америка және геноцид мәселесі» атты кітабында, еуропалықтармен байланыс нәтижесінде тараған аурулардан американдықтардың қаза болуы геноцидке жатпайтынын дәлелдеді, өйткені геноцид үшін жою ниеті қажет. Осы кезеңде 80 миллион халқының 70 миллионға жуығы қаза тапқан. Аурулар жергілікті халықтың 50-95%-ын өлтірді.
titles the kingdoms of Indies, Islands and Mainland of the Ocean Sea. But the Treaty of Villafáfila did not hold for long because of the death of Philip; Ferdinand returned as regent of Castile and as "lord the Indies". According to the domain granted by papal bulls and the wills of queen Isabella of Castile in 1504 and King Ferdinand of Aragon in 1516, such property became held by the Crown of Castile. This arrangement was ratified by successive monarchs, beginning with Charles I in 1519 they did not rule them as a private property but as a public property through the public bodies and authorities from Castile, and when those territories were incorporated into the Crown of Castile the royal power was subject to the laws of Castile. Additionally, large scale massacres perpetrated by the Spanish against indigenous populations further contributed to the death toll. Other international genocide scholars, like Alex Alvarez in his book, "Native America and the Question of Genocide," demonstrate that the deaths of Indigenous Americans due to disease spread by contact with Europeans does not constitute genocide, as the intent to exterminate is necessary for genocide to occur. The death toll is estimated as high as 70 million out of a population of 80 million during this period. Diseases killed between 50% and 95% of the indigenous population.
Америкадағы корольдік бақылаудың нығаюы
Колумб тапқан жерлер Азияда екеніне берік сенгенімен, материалдық байлықтың жетіспеуі және жергілікті қоғамның салыстырмалы түрде қарапайымдылығы Кастилия тажының бастапқыда Колумбқа берілген кең өкілеттіктерге көп мән бермеуіне себеп болды. Кариб теңізі испандықтардың қоныстануына тартымды айналғанда және Колумб пен оның геноялық туыстары лауазымдарына лайық деп танылмағанда, испандық қоныс аударушылар арасында наразылық туды. Таж Колумбқа берген кең өкілеттіктерді шектеуді бастады, бірінші рет корольдік губернаторларды тағайындап, содан кейін 1511 жылы жоғары сотты немесе Аудиенсияны құрды. Колумб 1498 жылы материкке жетті, ал католик монархтары оның ашқан жері туралы 1499 жылдың мамырында білді. Колумбқа қарсы көтеріліс пайдаланып, олар Франсиско де Бобадилланы Колумб ашқан жерлерде азаматтық және қылмыстық сот билігіне ие Индия губернаторы етіп тағайындады. Алайда, Бобадилла көп ұзамай 1501 жылдың қыркүйегінде Фрей Николас де Овандомен ауыстырылды. Содан бері Таж жеке тұлғаларға Үндістандағы аумақтарды ашуға бұрынғы патшалық лицензиясы болған жағдайда ғана рұқсат берді, ал 1503 жылдан кейін Таждың монополиясы Севильядағы Casa de Contratación (Сауда үйі) құрылуымен қамтамасыз етілді. Дегенмен, Колумбтың мұрагерлері 1536 жылға дейін Санта-Фе келісімдерінің орындалуы үшін pleitos colombinos ісі бойынша Тажға қарсы сотқа жүгінді. Испанияда Американы басқару 1493 және 1516 жылдар аралығында епископ Фонсекаға, ал 1518 және 1524 жылдар аралығында Жан ле Саваждың қысқа мерзімдік билігінен кейін қайтадан берілді. 1504 жылдан бастап хатшы лауазымы қосылды, сондықтан 1504 және 1507 жылдар аралығында Гаспар де Грисио басшылық етті, 1508 және 1518 жылдар аралығында оған Лопе де Кончиллос, ал 1519 жылдан бастап Франсиско де лос Кобос қосылды. 1511 жылы Индия жөніндегі хунта Кастилия Кеңесіне қарасты тұрақты комитет ретінде құрылды, бұл хунта 1524 жылы құрылған Индия Кеңесінің бастауы болды. Сол жылы Таж сол кездегі ең маңызды қала Санто-Домингода, Испания аралында (қазіргі Гаити мен Доминикан Республикасы) тұрақты сот құрды. Енді Индияны бақылау Кастилияда және колониядағы жаңа патша сарайындағы лауазымды тұлғалармен бірге жүргізілді. Жаңа аймақтар жаулап алынып, испандықтардың маңызды қоныстары құрылған сайын, басқа аудиенсиялар да құрылды. Испанияға қоныс аударғаннан кейін еуропалықтар жаңа қоныстар құру үшін басқа жерлерді іздеуді бастады, өйткені байлық аз болды және жергілікті халықтың саны азайып барады. Аз табысты Испаньоладан келгендер жаңа елді мекенде жаңа жетістіктерге жетуді үміттенеді. Сол жерден Хуан Понсе де Леон Пуэрто-Риконы (1508) жаулап алды, ал Диего Веласкес Кубаны иеленді. 1508 жылы Навигаторлар кеңесі Бургоста өткізіліп, материкте қоныстар құру қажеттігі туралы келісімге келді, бұл міндет Алонсо де Охеда мен Диего де Никуэсаға губернаторлар ретінде тапсырылды. Олар Испания губернаторына, жаңадан тағайындалған Диего Колумбқа, Овандо сияқты заңды билікке бағынышты болды. Материктегі алғашқы қоныс 1510 жылы Васко Нунес де Балбоа қоныстанған Кастилья-де-Ородағы (қазіргі Никарагуа, Коста-Рика, Панама және Колумбия) Санта-Мария-ла-Антигуа-дель-Дариен болды. 1513 жылы Балбоа Панама арал аралығын кесіп өтіп, Жаңа әлемнің батыс жағалауынан Тынық мұхитын көрген алғашқы еуропалық экспедицияны басқарды. Балбоа Тынық мұхитын және оған іргелес жатқан барлық жерлерді Испания тажының иелігіне алды. 1511 жылдың мамырында Севильядағы сот Диего Колумбқа вице-корольдік атақты мойындады, бірақ оны Испанияға және оның әкесі Кристофер Колумб ашқан аралдарға шектеді; оның билігі, алайда, патшалық шенеуніктермен және магистраттармен шектелді, бұл екі билік режимін құрды. Таж материктегі аумақтарды, Кастилья-де-Оро деп аталатын, Испания вице-королінен бөлді, 1513 жылы Педрариас Давиланы генерал-лейтенант етіп тағайындады, ал Балбоа қалды, бірақ Тынық мұхит жағалауындағы Панама мен Коибаның губернаторы ретінде бағынышты болды; оның өлімінен кейін олар Кастилья-де-Ороға оралды. Кастилья-де-Оро аумағына Верагуа кірмеді (ол шамамен Шагрес өзені мен Грасиас-а-Диос түбегінің арасында орналасқан), өйткені ол Таж бен Диего Колумб арасындағы сотқа ұшырады, немесе 1508–1509 жылдары Яньес Пинзон мен Солис зерттеген Юкатан түбегіне қарай, оның шалғайлығына байланысты. Вице-король Колумбтың патшалық шенеуніктермен және 1511 жылы Санто-Домингода құрылған Аудиенсиямен болған қақтығыстары оның 1515 жылы түбекке оралуына себеп болды.
Ацтек империясының жаулауы
Диего Веласкес де Куэльяр, Испания губернаторының қарсылығына қарамастан, Эрнан Кортес 550 конкистадордан тұратын экспедиция ұйымдастырып, 1519 жылдың наурыз айында Мексика жағалауына сапарлады. Кастилиялықтар 24 наурызда Потончанда 10 000 сарбаздан тұратын Чонтал майя әскерін жеңіп, үш күннен кейін 40 000 майяға қарсы жеңіске жетті. 2 қыркүйекте 360 кастилиялық және 2300 тотонактық одақтастары 20 000 сарбаздан тұратын Тлаксалан әскерін жеңді. Үш күннен кейін испандық аркебузиерлер мен зеңбіректердің атысымен, сондай-ақ кастилиялық атты әскердің шабуылымен 50 000 сарбаздан тұратын Оттоми-Тлаксала күштері жеңілді. Мыңдаған тлаксакалықтар ацтектерге қарсы жорыққа қосылды. Кортестің әскерлері Чолула қаласын тонап, 6000 тұрғынын өлтірді, ал 8 қарашада император Моктезума II-нің астанасы Теночтитланға кірді. Веласкес Мексикаға рұқсатсыз жорық жасағаны үшін бағынбаған Кортеске жаза беру үшін Панфило де Нарваез басқаратын күшті жіберді, бірақ олар 1520 жылдың 29 мамырында Кемпоала шайқасында жеңілді. Нарваез жараланып, тұтқынға алынды, оның 17 сарбазы қаза тапты; қалғандары Кортеске қосылды. Енді конкистадорлардың қатарында 1500 испандық, 90 ат және 30 зеңбірек болды. Осы уақытта Педро де Альварадо Теночтитланның Ұлы ғибадатханасындағы қырғыннан кейін мексикалықтардың көтерілісін тудырды, оның барысында 400 мексикалық ақсүйек және 2000 көрермен қаза тапты. Кастилиялықтар ацтектердің астанасынан қуылды, 450 адам қаза тапты және Ла Ноче Триста кезінде барлық алтынын және қару-жарағын жоғалтты. 1520 жылдың 8 шілдесінде Отумбада кастилиялықтар мен олардың одақтастары артиллериясы немесе аркебузиерлері болмаса да, обсидиан қылыштармен қаруланған 100 000 ацтектің шабуылын тойтарды. Тамыз айында 500 кастилиялық және 40 000 тлаксакалық ацтектердің одақтасы болған Тепеака төбесіндегі қаланы басып алды. Қала мен оның айналасындағы аумақ қиратылды, көптеген тұрғындары испандықтармен құлға айналдырылып, "G" (гуерра) әрпімен беттеріне таңба басылды, ал қалғандары тлаксакалықтармен құрбандыққа шалынып желінді. 1521 жылдың көктемінде Кортес жаңа жорық жасау үшін күш жинады. Жаңа император Куаутемок Теночтитланды 100 000 сарбазбен қорғады. 21 мамырдан 1 маусымға дейін испандық-тлаксакалық күштері көлді басып алып, айналасын қиратты. Алғашқы әскери қақтығыс Альварадо мен Кристобаль де Олид әскерлерінің Тлакопанға қарай жорығынан кейін болды. Шайқас кезінде испандықтар мен олардың одақтастары екі жақтан да каноэлерден жебе атып шабуылдаған ацтектердің шабуылына ұшырады. Испанияның 13 бригантині қарсы келген 400 жау каноэсінің 300-ін батырды. Ацтектер испандық кемелерге зақым келтіру үшін судың астына найзаларын тығып қойды. Шабуылдаушылар қалаға кіріп, ацтек қорғаушыларымен көшеде шайқасты. Ацтектер 30 маусымда Колхуакатонко шайқасында испандық-тлаксакалық күштерін жеңді. Жеңістен кейін 53 испандық тұтқын Тлателольконың ең биік пирамидаларының басына шығарылып, көпшілік алдында құрбандыққа шалынды. Шілде айының соңында шабуылдаушылар шабуылдарын қайта бастады, нәтижесінде 800 ацтек бейбіт тұрғыны қаза тапты. 29 шілдеде испандықтар Тлателольконың орталығына жетіп, қаланың егіз мұнараларына жаңа туларын көтерді. Оқ-дәрісі біткен соң, олар катапультамен қабырғаны бұзуға тырысты, бірақ сәтсіз болды. 3 тамызда тағы 12 000 бейбіт тұрғын тағы бір қала бөлігінде қаза тапты. Альварадоның су құбырын жойғаны ацтектерді көлден су ішуге мәжбүр етті, бұл аурулар мен мыңдаған өлімге әкелді. 12 тамызда тағы бір ірі шабуыл болды, оның барысында мыңдаған бейбіт тұрғындар баспаналарында қаза тапты. Келесі күні қала түсті, Куаутемок тұтқынға алынды (және 1525 жылы асылды). Кем дегенде 100 000 адам қаза тапты, ал қала қирады, уатылды және толығымен жойылды. Теночтитланның құлауынан кейін Кортес ацтектердің кітаптары мен жазбаларын өртеп, ескерткіштерін қиратты, ғибадатханалардан жалған тәңірлерді алып тастады және католиктердің ғибадат орындарын дайындау үшін құрбандықтардың қалдықтарын тазартты.
Тынық мұхит аймағын зерттеу және сауда
1525 жылы Испания королі Карл I монах Гарсия Жофре де Лоаиса басқарған экспедицияға батыс жолмен Азияға барып, Малуку аралдарын (қазір Индонезияның бөлігі, Дәмдеуіш аралдары деп белгілі) жаулап алуға бұйрық берді. Олар мұңдық Атлант мұхитынан өтіп, содан кейін Тынық мұхитына жетті. 1542–1543 жылдары Рю Лопес де Виллалобос Филиппинге теңіз сапар жасады. 1546–1547 жылдары Франциск Ксавье Малукуда, Амбон, Тернате және Моротай аралдарындағы халықтар арасында жұмыс істеді және онда христиан дінінің негізін қалады. 1564 жылы Мигель Лопес де Легаспиге Жаңа Испанияның вице-королі Луис де Веласко Малуку аралдарын зерттеуді тапсырды. Бұл экспедицияны Испания королі Филипп II бұйырды. Виллалобос бұрын Филиппинге осы атпен атау берген болатын. Легаспи 1565 жылы Шығыс Үндістан мен Тынық мұхиты аралдарында бекіністер салды. Ол Испандық Шығыс Үндістанның алғашқы генерал-губернаторы болды. 1571 жылы түрлі жергілікті тайпалармен бейбітшілік орнатып, Легаспи Маниланы астана етті. 1603 жылы испандықтар Малуку архипелагындағы голландтардың ықпалына қарсы тұру және дәмдеуіш саудасы үшін Тидорға қоныстанды және оны бақылауына алды. Испанияның ықпалы 1663 жылға дейін сақталды, содан кейін отарлаушылар мен әскерилер Филиппинге қайта оралды. Тернате халқының бір бөлігі испандықтармен бірге кетіп, Манила маңындағы, кейін Тернате муниципалитетіне айналған жерге қоныстанды. Испан галеондары жыл сайын Тынық мұхиты арқылы Мексикадағы Акапулько мен Манила арасында жүзіп жүрді. Америкадан келген күмістің Азиядағы басты бағыты – Қытай болды. 1542 жылы Хуан Родригес Кабрильо Калифорния жағалауын кезіп, оның көптеген жерлеріне ат қойды. 1601 жылы Себастьян Вискаино жағалау сызығын егжей-тегжейлі картаға түсіріп, көптеген нысандарға жаңа есімдер берді. Себастьян Вискаино басқарған экспедициядан адасқан Мартин де Агилар Тынық мұхитының жағалауын қазіргі Орегон штатындағы Кус шығанағына дейін зерттеді. 1549 жылы Кагосимаға (Кюсю) иезуиттер тобы, Франциск Ксавье миссионері және португал саудагерлері келгеннен бастап Испания Жапонияға қызығушылық танытты. Бұл алғашқы иезуит миссионерлерінің құрамына испандық Косме де Торрес пен Хуан Фернандес кірді. 1611 жылы Себастьян Вискаино Жапонияның шығыс жағалауын зерттеді және 1611–1614 жылдары король Филипп III-нің Жапониядағы елшісі болды. 1614 жылы Акапулькоға оралды. 1608 жылы ол Рико де Оро (алтын арал) және Рико де Плата (күміс арал) деп аталатын екі аңыз аралды іздеуге жіберілді. 1668 жылы иезуит миссионері Диего Луис де Сан-Виторес Гуамда миссионерлік бекініс құрғанда Испания Тынық мұхитындағы империясын кеңейтті. Сан-Виторес 1672 жылы жергілікті хаморролардың қолынан қаза тауып, испан-хаморро соғыстарын тудырды.
Испаниялық Бурбондар (1700-1808)
1700 жылы баласыз қалған Испания королі Карл II қайтыс болғаннан кейін, Испания тажы испандық мұрагерлік соғысында даулы болды. Соғысты аяқтаған Утрехт келісімдері (1713 жылғы 11 сәуірде) бойынша, Франция королі Людовик XIV-нің немересі, Бурбон әулетінің француз ханзадасы Филипп Анжуялық Испания королі Филипп V аталды. Ол Америка мен Филиппиндегі Испанияның теңіз арқылы созылған империясын сақтап қалды. Келісім Испания монархиясы үшін Габсбургтерді қолдағандарға сыйлықтар берді, Испанияның Нидерланды, Неаполь, Милан және Сардиния аймақтарын Австрияға; Сицилия мен Миланның бір бөлігін Савойя герцогтығына, Гибралтар мен Менорканы Ұлыбритания Корольдігіне өткізді. Келісім британдық саудагерлерге испандық Америкада 30 жылға құл сатуға, «асьенто де негрос» құқығын, сондай-ақ испандық отарлық иеліктеріндегі порттарға лицензиялық сапарлар жасауға мүмкіндік берді. Испанияның экономикалық және демографиялық жағдайы Габсбургтердің соңғы онжылдықтарында баяу жақсара бастады, бұл оның сауда керуендерінің өсуінен және осы кезеңде заңсыз сауданың одан да жылдам өсуінен көрінді. (Бұл өсім империя нарықтарындағы солтүстік бәсекелестердің заңсыз саудасының өсуінен баяу болды.) Алайда, бұл жақсарту институционалдық өзгерістерге емес, «тұрақты проблемаларға жедел шешімдер» табуға айналды. Мұндай бейжайлықтың салдары Бурбон билігінің алғашқы жылдарында көрінді, онда әскер төрттік одақ соғысында (1718–20) дұрыс емес бағаланып, шайқасқа түсті. Испания Италияда Ұлыбритания, Франция, Савойя және Австрия одағынан жеңілді. Соғыстан кейін жаңа Бурбон монархиясы халықаралық қатынастарға әлдеқайда сақтықпен қарады, Бурбон Франциясымен отбасылық байланысқа сүйенді және институционалдық жаңару бағдарламасын жалғастырды. Корольдік бағдарлама метрополиядағы әкімшілік бақылауды және тиімділікті арттыратын реформаларды жүзеге асыруға бағытталған, бұл колониялардағы мүдделерге зиян келтіріп, креол элитасының тәжге адалдығын әлсіретті. 1808 жылы Наполеон Бонапарттың француз әскерлері Иберия түбегіне басып кірген кезде, Наполеон испан Бурбон монархиясын құлатып, өзінің бауыры Жозеф Бонапартты испан тағына отырғызды. Испаниялық Америкада патшалық биліктің заңдылығына қатысты дағдарыс туындады, бұл испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарына (1808–1826) әкелді.
Бурбон реформалары
Испаниялық Бурбондардың басты мақсаты Испания мен тәждің мүддесі үшін империяны тиімді басқаруға мүмкіндік беру үшін империя институтарын қайта ұйымдастыру болды. Олар кірістерді арттыруға және, католик шіркеуін қоса алғанда, тәждің билігін күшейтуге ұмтылды. Биліктің орталықтандырылуы (Арагон тәжінің құқығына қарсы Nueva Planta жарлықтарынан бастау алды) тәж бен метрополияның пайдасына және империяны шетелдік басқыншылықтан қорғау үшін жүзеге асырылуы керек еді. Испанияның көзқарасы бойынша, Габсбургтер кезеңіндегі отарлық басқару жүйесі Испанияның мүддесіне қызмет етпеді, көптеген байлықтар Испан Америкасында қалып, басқа еуропалық державаларға кетіп бара жатты. Кариб теңізіндегі басқа еуропалық державалардың болуы – Барбадос (1627), Сент-Китс (1623–25) және Ямайка (1655) ағылшындары; Кюрасаодағы голландтар және Сент-Доминг (Гаити) (1697), Мартиника және Гваделупадағы француздықтар – жабық испан сауда жүйесінің тұтастығын бұзып, өркендеген қант плантацияларын құрды. Филипптің үкіметі Әскери-теңіз және Үндістер министрлігін (1714) құрды және Гондурас компаниясын (1714), Каракас компаниясын, Гипускоана компаниясын (1728) және ең табыстысы – Гавана компаниясын (1740) құрды. 1717–18 жылдары Үндістерді басқару құрылымдары – Consejo de Indias және Casa de Contratación, испан қазына флотына инвестицияларды басқарған – Севильядан Кадиске көшірілді, онда шетелдік сауда үйлері Үнді саудасына оңай қол жеткізе алды. Кадис барлық Үнді саудасы үшін бірыңғай порты болды (flota жүйесін қараңыз). Жеке кемелердің жүйелі қатынастары дәстүрлі қарулы конвойларды ығыстыруға ақырын келді, бірақ 1760 жылдары Кадистен Гавана мен Пуэрто-Рикоға Атлант мұхитында жүйелі кемелер қатынай бастады, ал Рио-де-ла-Платаға ұзақ аралықта, онда 1776 жылы қосымша вице-корольдік құрылды. Габсбург империясының өмірлік күші болған контрабандалық сауда тіркелген кемелер санына пропорционалды түрде азайды (кеме тіркелімі 1735 жылы құрылған). Испан Америкасындағы алаңдаушылықты көрсеткен және реформаланған жүйенің қайта жаңғыруын көрсеткен екі оқиға: 1780 жылы Перудегі Тупак Амару көтерілісі және Жаңа Гранаданың комунерос көтерілісі, екеуі де тығыз, тиімді бақылауға жауап ретінде туды.
18 ғасырдағы экономикалық жағдайлар
XVIII ғасыр Испанияның теңіз арқылы созылған империясы үшін гүлдену ғасыры болды, себебі сауда тұрақты түрде өсті, әсіресе ғасырдың екінші жартысында Бурбон реформалары кезінде. Кариб теңізіндегі Картахена де Индиас портындағы британдық экспедицияға қарсы Картахена де Индиас шайқасында Испанияның жеңісі Испанияның Америкадағы иеліктерін 19-ғасырға дейін сақтауға көмектесті. Бірақ Бурбон билігі кезінде әр аймақтың жағдайы әртүрлі болды, тіпті Жаңа Испания ерекше гүлденгенімен, онда байлықтың үлкен теңсіздігі байқалды. XVIII ғасырда Жаңа Испанияда күміс өндірісі өркендеді, ғасырдың басы мен 1750 жылдар аралығында өндіріс үш еседен астам артты. Экономика да, халық саны да өсті, екеуі де Мексика қаласының төңірегінде шоғырланды. Бірақ күміс экономикасының гүлденуінен кен иелері мен патшалық пайда көрсе, ауылдық Бахио халқының көпшілігі жер бағасының өсуіне және жалақының төмендеуіне тап болды. Осының салдарынан көптеген адамдар өз жерлерінен қуылды. Гумбольдт сонымен қатар Жаңа Испаниядағы нан мен ет тұтынуды Париждегі және басқа еуропалық қалалардағы тұтынумен салыстыратын талдау жариялады. Мексика қаласының тұрғындары жылына бір адамға 189 фунт ет тұтынса, Париж тұрғындары 163 фунт тұтыныпты. Мексикалықтар да Еуропаның кез келген қаласымен салыстырғанда шамамен бірдей мөлшерде нан тұтынды, жылына бір адамға 363 килограмм нан, ал Парижде – 377 килограмм. Караксадағы тұрғындар Париждегіден жеті есе көп ет тұтынған. Фон Гумбольдт сондай-ақ, сол кезеңдегі орташа табыс еуропалық табыстан төрт есе жоғары болғанын және Жаңа Испания қалалары көптеген еуропалық қалалардан бай болғанын айтты.
Ғылыми зерттеулер мен экспедициялар
Испандық-американдық ағартушылық Испанияның теңізасты империясы туралы ғылыми экспедициялар арқылы мол ақпарат тудырды. Испан Америкасындағы ең белгілі саяхатшы – пруссиялық ғалым Александр фон Гумбольдт, оның саяхат жазбалары, әсіресе «Жаңа Испания Корольдігі туралы саяси очерк» және ғылыми байқаулары испан Америкасы тарихы үшін маңызды дерек көзі болып табылады. Гумбольдт экспедициясына тәж уәкілеттік берді, бірақ ол жеке қаржысымен қаржыландырылды. Бурбон тәжі 18 ғасырға дейін мемлекеттік қаржыландырылатын ғылыми жұмыстарды қолдады. 18 ғасырдың дін қызметкерлері ғылыми білімнің кеңеюіне үлес қосты, олардың ішінде Хосе Антонио де Алзате и Рамирес және Хосе Селестино Мутис болды. Испания тәжі бірқатар маңызды ғылыми экспедицияларды қаржыландырды: Перу вице-корольдігіне ботаникалық экспедиция (1777–1778 жж.); Жаңа Гранадаға корольдік ботаникалық экспедиция (1783–1816 жж.); Жаңа Испанияға корольдік ботаникалық экспедиция (1787–1803 жж.), оларды ғалымдар қазір қайта зерттеп жатыр. Тәж Испанияның Тынық мұхитының солтүстік-батысына аумақтық талаптарды нығайту үшін бірнеше экспедицияларды қаржыласа да, ұзақ Атлант және Тынық мұхиттары арқылы өткен Маласпина Бустаманте экспедициясы ғылыми мақсаттармен жүзеге асырылды. Сондай-ақ, тәж 1804 жылы отарлық халықты шешекке қарсы вакцинациялау үшін Балмис экспедициясын қаржылады. 18 ғасырда жасалған зерттеулердің көп бөлігі бюджеттік шектеулерге байланысты жарияланбады немесе таратылмады. 20 ғасырдың соңынан бастап Испания және испан империясының ғылым тарихы бойынша зерттеулер өркендеді, ал бастапқы деректер ғылыми басылымдарда жарияланды немесе қайта басылды, сонымен қатар көптеген маңызды ғылыми еңбектер жарық көрді.
Басқа империялармен бәсекелесу
1717 жылы қарашада Испания 18 000 сарбазды Сардинияны басып алуға жіберді, ал Австрия Осман империясымен соғысқа толыққанды қатысып жатқан еді. 1718 жылы шілдеде Ледиң маркизі 30 000 әскерді, 38 әскери кеме және 276 көлікпен бастап, Сицилияны басып алды. 29 қыркүйекте Мессина қаласын жаулап алды. Ұлыбританияның теңіз күштерінің қолдауымен австриялықтар Сицилияны қайтарып алуға тырысты. Бірақ, олардың алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі 21 000 сарбаздық Габсбург әскері Франкавилла шайқасында испандықтарға жеңіліп, 3 100 австриялықтың қаза болуына әкелді. 1719 жылдың қазан айында австриялықтар Мессинаны қайта басып алды, бірақ қоршаудағы 18 000 әскерінен 5 200 адам қаза тапты. 1720 жылдың 17 ақпанында Испания королі Филипп V Италияға деген құқықтарынан бас тартып, соғысқа нүкте қойды. Австрия шамамен 15 000 адамды қаза қалдырып немесе жараландырды, ал Испанияның шығындары шамамен 30 000-ға жетті. 1742 жылы Дженкинс құлағының соғысы Австрия мұрагерлігі соғысымен және Солтүстік Америкадағы Король Георг соғысымен бірікті. Франциямен де айналысқан британдықтар испандық конвойларды басып ала алмады, ал испандық каперлер үшбұрышты сауда жолдарында британдық сауда кемелерін тонады және Солтүстік Каролина жағалауына шабуыл жасап, жергілікті тұрғындардан салық жинады. Еуропада Испания 1741 жылдан бері Солтүстік Италиядағы Милан герцогтігінен Мария Терезияны айыруға тырысып келді, бірақ Сардинияның Карл Эммануэль III қарсылық көрсетті, ал Солтүстік Италиядағы соғыс 1746 жылға дейін шешілмей қалды. 1748 жылғы Акс-ла-Шапель келісімі бойынша Испания (тікелей емес) Солтүстік Италиядағы Парма, Пьяченца және Гуасталла қалаларын алды. Испания Португалияны басып алу кезінде жеңіліске ұшырады және жеті жылдық соғыстың (1756–63) соңында Гавана мен Маниланы британдық күштерге жоғалтты, бірақ олардың орнын тез қалпына келтіріп, Америка революциялық соғысы (1775–83) кезінде Батыс Флоридадағы британдық бекіністерін және Багам аралдарындағы британдық теңіз базасын басып алды. 18-шы ғасырдың көп бөлігінде испандық каперлер, әсіресе Санто-Домингодан, голланд, британ, француз және дат кемелерін тонап, Антиль аралдарының азабына айналды.
Америка революциясындағы рөлі
Испания Франциямен бірге Он үш колонияның (АҚШ құраған) тәуелсіздігіне үлес қосты. Испания мен Франция Англияға қарсы екі елдің де жүзеге асырған Бурбон "Pacte de Famille" арқасында одақтас болды. Гибралтар үш жылдан астам уақыт қоршауда болды, бірақ британдық гарнизон қарсылық көрсетіп, екі рет қайта жабдықталды: біріншісі – 1780 жылы Кейп-Сен-Винсент шайқасында адмирал Джордж Родни Хуан де Лангараны жеңгеннен кейін, екіншісі – 1782 жылы адмирал Ричард Хоудың күшімен. Гибралтарды басып алуға жасалған франко-испандықтардың келесі әрекеттері сәтсіз аяқталды. 5 ақпан күні, 1782 жылы испандар Майнорканы қайта басып алды – бұл елеулі жетістік болды. 1779 жылы Англияға шабуыл жасау жоспарлары тоқтатылды. Адмирал Луис де Кордова и Кордова 1780 жылғы 9 тамыздағы шайқаста елу бес сауда кемесі мен фрегаттардан тұратын флотты қоса алғанда, жалпы саны жетпіс тоғыз кемеден тұратын екі британдық конвойды жаулап алды. Луизиананың испан губернаторы Бернардо де Гальвес 1779–1781 жылдары британдық Флоридаға қарсы бірнеше сәтті шабуылдар жасап, Батыс Флориданың барлық аймағын Британиядан басып алды. Гальвес Багам аралдарындағы Нью-Провиденс аралын да жаулап алды. Ямайка – Кариб теңізіндегі британдықтардың маңызды соңғы бекінісі болды. Гальвес аралды басып алу үшін экспедиция ұйымдастыруға тырысты, бірақ 1783 жылы Париж бейбіт шарты жасалып, шабуыл тоқтатылды. Испания королі Карл III-нің бұйрығымен Гальвес американдық көтерілісшілерге көмек көрсету жөніндегі операцияларын жалғастырды. Британдықтар Он үш колонияның портын блокадалады, ал испандықтар бақылауындағы Нью-Орлеаннан Миссисипи өзеніне дейінгі маршрут американдық көтерілісшілерді жабдықтаудың тиімді баламасы болды. Испания Америка Тәуелсіздік соғысының барысында Он үш колонияны белсенді түрде қолдады, 1776 жылы Родеригу Хорталез және компаниясын бірлесіп қаржыландырудан бастап, 1781 жылы Йорктаун қоршауының соңғы кезеңін Гаванадан алтын мен күміс жинау арқылы маңызды әскери жабдықтармен қамтамасыз еткен сауда компаниясы ретінде қолдау көрсетті. Испания колонияларға төрт бағыттан көмек берді: француз порттары арқылы Родериге Хорталез және компаниясының қаржысымен; Нью-Орлеан порты және Миссисипи өзені арқылы; Гаванадағы қоймалардан; және (4) солтүстік-батыстағы испан порты Бильбао арқылы, Гардоки отбасының сауда компаниясы арқылы маңызды соғыс материалдарын жеткізді.
Бразилиядағы қарсылық
Қазіргі Бразилияның көп бөлігі, Франсиско де Орельянаның 1541-42 жылдары Амазонка өзенінің бойымен саяхаттап зерттеуінен бастап, испандықтардың иелігінде деп жарияланған болатын. Көптеген испандық экспедициялар осы кең аймақты, әсіресе испандық елді мекендерге жақын жерлерді зерттеді. 16- және 17-ғасырларда испандық сарбаздар, миссионерлер және авантюристтер, негізінен Парана, Санта-Катарина және Сан-Паулуда, сондай-ақ француз бен голландтардың қауіп төндірген солтүстік-шығыс жағалауындағы бекіністерде алғашқы қауымдастықтар құрды. Португалдық Бразилияның кеңеюі Бандеиранттардың ерліктерімен бірге жүрді, осы оқшауланған испандық топтар ақырында Бразилия қоғамына енгізілді. Тек Рио-Гранде-ду-Сулдың даулы аймақтарынан ығыстырылған кастильдіктер ғана, 18-ғасырда аймаққа келген үндістер, португалдар және африкалықтармен араласқанда, гаучоның қалыптасуына елеулі әсер етті. Испанияның заңдары бойынша жергілікті халықты құлдыққа салуға тыйым салынғандықтан, олар Амазонка бассейнінің ішкі аймақтарында коммерциялық мүдделерсіз қалды. Бургос заңдары (1512) және Жаңа заңдар (1542) жергілікті халықтың мүдделерін қорғау мақсатында қабылданған. Португалдық бразилиялық құл саудагерлері – бандеиранттар, Тордесильяс сызығында Португалия жағында орналасқан Амазонка өзенінің сағасынан қол жеткізу артықшылығына ие болды. 1628 жылы испан миссиясына жасалған шабуыл нәтижесінде шамамен 60 000 жергілікті тұрғын құлдыққа түсті. Уақыт өте келе, өзін-өзі қаржыландыратын оккупациялық күш пайда болды. 18-ғасырға қарай, Испанияның көп бөлігі португалдық Бразилияның де-факто бақылауында болды. Бұл шындық 1750 жылы Мадрид шартында Амазонка бассейнінің көп бөлігі мен оны қоршаған аумақтардың Португалияға заңды түрде берілуімен мойындалды. Бұл келісім 1756 жылғы Гуарани соғысының тұқымын септі.
Тынық мұхиттың солтүстік-батысындағы қарсыласатын империялар
Испания Ашылу дәуірінде Солтүстік Американың барлық аумағына талаптанды, бірақ осы талаптар негізгі ресурстар табылып, испандық қоныстар мен тәж билігі орнатылғанға дейін иемдеуге ауыстырылмады. Француздар Солтүстік Американың солтүстігінде империя құрып, Кариб теңізіндегі кейбір аралдарды басып алды. Англиялықтар Солтүстік Американың шығыс жағалауында, Солтүстік Американың солтүстігінде және Кариб теңізіндегі кейбір аралдарда колониялар құрды. Он сегізінші ғасырда испан тәжірибі өзінің аумақтық талаптарын қорғау қажеттігін түсінді, әсіресе жеті жылдық соғыс кезінде Ұлыбританияның Гавана және Манила сияқты маңызды испан порттарын басып алуынан кейін оның әлсіздігі айқын болды. Тағы бір маңызды фактор – Ресей империясының XVIII ғасырдың ортасынан бастап Солтүстік Америкаға кеңейіп, қазіргі Аляскадағы тері саудасы ошақтары мен Форт-Росс, Калифорния сияқты оңтүстікке қарайғы бекіністер құруы болды. Ұлыбритания да Испанияның Тынық мұхиты жағалауындағы талап еткен аумақтарын иемденіп алды. Калифорниядағы әлсіз үстемдігін нығайту мақсатында Испания 1769 жылы Калифорния миссияларын жоспарлай бастады. Испания сондай-ақ Ресей мен Ұлыбританияның өздерінің иеліктері деп санайтын аймақтарға еніп жатқан Тынық мұхитының солтүстік-батысына бірнеше сапар жасады. Испанияның Тынық мұхитының солтүстік-батысына жасаған экспедициялары, олармен бірге Алессандро Маласпина және басқалары жүзіп келді, Испанияның Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы билігін орнату үшін тым кеш болды. Нотка дағдарысы (1789–1791) Испания мен Ұлыбританияны соғысқа жақын әкелді. Бұл – Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы талаптарға байланысты дау, онда екі елдің де тұрақты қоныстары болған жоқ. Дағдарыс соғысқа әкелуі мүмкін еді, бірақ Францияның қолдауы болмағандықтан Испания британдық талаптарға бағынып, Нотка конвенциясы бойынша келіссөздер жүргізілді. Испания мен Ұлыбритания қоныстар құрмауға келісті және қазіргі Ванкувер аралының батыс жағалауындағы Ноотка шығанағына еркін кіруге рұқсат берді. Дегенмен, дағдарыстың нәтижесі Испания үшін ұят болды, ал Ұлыбритания үшін жеңіс болды, өйткені Испания Солтүстік Тынық мұхиты жағалауындағы барлық билігінен бас тартты. 1806 жылы барон Николай Резанов Ресей Америкалық компаниясы мен Жаңа Испанияның вице-корольдігі арасында келісімге келуге тырысты, бірақ оның 1807 жылы күтпеген өлімі кез келген келісім үмітін жойды. Испания 1819 жылғы Адамс-Онис келісімінде Солтүстік Американың батысындағы талаптарынан бас тарды, құқықтарын АҚШ-қа берді, АҚШ-қа Флориданы сатып алуға мүмкіндік берді және Жаңа Испания мен АҚШ арасындағы шекараны белгіледі. Екі ел арасындағы келіссөздер кезінде Испанияның ресурстары испан-американдық тәуелсіздік соғыстарына байланысты тартылып кетті. Қазіргі Американың оңтүстік-батысының көп бөлігі Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін Мексиканың бір бөлігі болды; Мексика-Америка соғысынан кейін Мексика АҚШ-қа қазіргі Калифорния, Техас, Нью-Мексико, Юта, Невада, Аризона және Колорадо, Оклахома, Канзас, Небраска және Вайомингтің бөліктерін 15 миллион долларға берді.
Испан Луизианасының жоғалуы
Колониялардағы сауда мен байлықтың өсуі Испаниямен сауданың жақсаруына қарамастан, саяси шиеленістерді күшейтті, себебі сауда әлі де шектеулі болды. Алессандро Маласпинаның империяны басқару мен сауданы жақсартуға көмектесетін, бос конфедерацияға айналдыру туралы ұсынысы, империяның шеттері мен орталығындағы элиталар арасындағы өсіп келе жатқан саяси шиеленісті басу мақсатымен, монархияның бақылауын жоғалтудан қорқуына байланысты қабылданбады. Бұл мәселелердің бәрі 19-шы ғасырдың басында Франциядағы революциялық және Наполеон соғыстарымен Еуропаны шарпыған алапат толқындармен бірге жойыла жаздады. 19-шы ғасырда Испанияның жоғалтқан алғашқы ірі аумағы – Еуропалықтардың аз қоныстанған Луизиананың кең аумағы болды. Ол солтүстікке Канадаға дейін созылып жатты және 1763 жылы Фонтенбло шарты бойынша Франциядан өткен. Француздар Наполеон басшылығымен 1800 жылы Сан-Ильдефонсо шарты аясында оны қайтарып алып, 1803 жылы Луизиананы АҚШ-қа сатты. Наполеонның 1803 жылы Луизиана аумағын АҚШ-қа сатуы АҚШ пен Испания арасында шекаралық дауларға әкеп соқты, соның салдарынан Батыс Флоридадағы (1810) және Миссисипи өзенінің сағасындағы Луизиананың қалған бөлігіндегі көтерілістер олардың АҚШ-қа берілуіне ұласты.