Кіріспе

Тридент зымыраны – американдық су астынан ұшырылатын баллистикалық зымыран. Тридент зымыраны – бірнеше тәуелсіз нысанаға бағытталатын қайта кіру құралдарымен (MIRV) жабдықталған су астынан ұшырылатын баллистикалық зымыран (SLBM). Бұрын Lockheed Missiles and Space Corporation компаниясы әзірлеген бұл зымыран термоядролық оқ-дәрілермен жабдықталған және ядролық қуатты баллистикалық зымыранды су асты кемелерінен (SSBN) ұшырылады. Тридент зымырандарын американдық оқ-дәрілері бар АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 12 кемесі, сондай-ақ британдық оқ-дәрілері бар Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің 4 кемесі тасымалдайды. Зымыранның аты мифологиялық Нептунның үш тісті сынынан (trident) алынған.

Даму

1971 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері су астындағы ұзақ қашықтықты зымырандық жүйе (ULMS) туралы зерттеулерді бастады. 1971 жылдың 14 қыркүйегінде ULMS бойынша шешімді келісу қағазы (DCP) бекітілді. ULMS бағдарламасы ұзақ мерзімді жаңарту жоспарын ұсынды, ол ULMS II деп аталатын ұзын қашықтықты зымыранды жасауды көздеді, ол қазіргі Poseidon (ULMS I) зымыранының қашықтығынан екі есе артық болуы керек еді. 1978 жылы ұзын қашықтықты зымыраннан өзге, SSBN кемелерін алмастыру үшін үлкен су асты кемесі ұсынылды. ULMS II зымырандық жүйесі қолданыстағы SSBN кемелеріне қосымша жабдықталып, сондай-ақ жоспарланған кемелерге де орнатылатын болды. 1972 жылдың мамырында ULMS II термині Trident деп өзгертілді. Trident – 6000 миль (9656 км) қашықтыққа ұша алатын, үлкен және жоғары өнімді зымыран. Trident-тің алғашқы сынағы 1977 жылдың 18 қаңтарында Флорида штатындағы Канавералдан қаруланбаған зымыран ұшырылып, Оңтүстік Атлант мұхитындағы Ассенсион аралына жақын жерге дейін 4600 миль (7403 км) қашықтықты бағындырды. Trident I (C4 деп белгіленген) 1979 жылы қолданысқа енгізіліп, 2005 жылы қызметтен шығарылды. Оның мақсаты Poseidon (C3) сияқты өнімділікке, бірақ ұзартылған қашықтықта қол жеткізу болды. Trident II (D5 деп белгіленген) дөңгелек қателік ықтималдығын (CEP) немесе дәлдікті жақсартуды көздеді. Ол алғаш рет 1990 жылы қолданысқа енгізіліп, су асты кемелерінің 30 жылдық қызмет мерзіміне дейін, 2027 жылға дейін қолданылуы жоспарланды. Trident зымырандары 1963 жылғы Polaris сату келісімі шарттары бойынша Ұлыбританияға беріледі, ол 1982 жылы Trident үшін өзгертілді. Ұлыбритания Премьер-министрі Маргарет Тэтчер 1980 жылдың 10 шілдесінде президент Картерге Trident I зымырандарын жеткізуге рұқсат беруді сұрап хат жазды. Алайда 1982 жылы Тэтчер президент Рейганға хат жазып, Ұлыбританияға Trident II жүйесін сатып алуға рұқсат беруді сұрады, оның сатып алуы АҚШ Әскери-теңіз күштері тарапынан жеделдетілді. Бұл туралы 1982 жылдың наурыз айында келісімге қол жеткізілді. Келісім бойынша Ұлыбритания АҚШ үкіметіне 2,5 миллиард долларлық жалпы сатып алу құнының қосымша 5%-ын ғылыми-зерттеу және дамуға үлес ретінде төледі. Trident бағдарламасының жалпы құны 2011 жылы 39,546 миллиард долларға жетті, оның әр зымыраны 70 миллион долларға бағаланды. 2009 жылы АҚШ D5 зымырандарын "супер-фиуз" деп аталатын қаруландыру, қозғалтқышты қосу және ату (AF&F) жүйесімен жаңартты, бұл оларға нығайтылған силос пен бекіністерді дәл нысанаға алуға мүмкіндік берді.

Сипаттама

Су асты кемесінен ұшыру теңіз бетінің астында жүзеге асырылады. Зымырандар өз түтікшелерінен бөлек контейнердегі жарылғыш зарядты тұтандыру арқылы шығарылады. Жарылыс энергиясы су резервуарына бағытталады, онда су мгден кейін буға айналады. Соңынан туындайтын қысымның өсуі зымыранды түтікшеден шығарып, су бетін жеңіп өтуге қажетті импульс береді. Зымыранның ішкі кеңістіктеріне судың енуіне жол бермес үшін, зымыран азотпен қысыммен толтырылады, бұл зымыранды зақымдауы немесе салмағын арттырып, тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін. Егер зымыран су бетінен шыға алмаса, ұшыру алдында зымыранды деактивациялайтын немесе оны ұшырудың қосымша фазасынан өткізетін бірнеше қауіпсіздік механизмдері жұмыс істейді. Инерциялық қозғалыс сенсорлары ұшырылған кезде қосылады, ал сенсорлар судан шығарылғаннан кейін төмен қарай үдеуді анықтағанда, бірінші сатыдағы қозғалтқыш тұтанады. Аэродинамикалық қарсылықты екі есеге азайтатын телескопиялық сыртқы кеңейтім – аэроспайк содан кейін жұмыс істейді және үдеу фазасы басталады. Үшінші сатыдағы қозғалтқыш іске қосылғанда, ұшырудан кейін екі минут ішінде зымыран 20,000 фут/с (6,000 м/с) немесе 13,600 миль/сағ (21,600 км/сағ) – Мах 18 жылдамдықпен қозғалады. Ұшырудан кейін бірнеше минут өткен соң зымыран атмосферадан шығып, суборбитальды траекторияға түседі. Зымыранның басқару жүйесін Чарльз Старк Дрейпер зертханасы әзірлеген, ал оны Дрейпер/General Dynamics Mission Systems бірлескен мекемесі күтіп бағдарлайды. Бұл инерциялық басқару жүйесі, қосымша жұлдызды бақылау жүйесімен (осы комбинация астроинерциялық басқару деп аталады) бірге, су асты кемесінің навигациялық жүйесіндегі қателерге және ұшу кезінде аспаптардың жетілмеген калибрленуіне байланысты туындайтын позиция мен жылдамдық қателерін түзету үшін қолданылады. GPS кейбір сынақ ұшуларында қолданылған, бірақ нақты миссия үшін қолжетімді болмайды деп есептеледі. Өртке басқару жүйесін General Dynamics Mission Systems компаниясы жобалаған және оны күтіп бағдарлайды. Жұлдызды бақылау аяқталғаннан кейін, зымыранның "автобус" бөлімі орналастырылған көптеген тәуелсіз қайта кіру ұшқыштарын олардың жеке мақсаттарына жіберу үшін қажетті жылдамдық векторларын алу үшін маневр жасайды. Мақсаттардың төменгі және бүйірлік таралуы құпия сақталады. "Тридент" екі нұсқада жасалды: I (C4) UGM 96A және II (D5) UGM 133A; алайда, бұл екі зымыранның ортақ ештеңесі жоқ. Бұрын EXPO (Extended Range Poseidon) деп аталған C4 – "Посейдон" C3 зымыранының жақсартылған нұсқасы болса, "Тридент II D5" мүлдем жаңа конструкцияға ие (бірақ C4-тен алынған кейбір технологиялар бар). C4 және D5 белгілемелері зымырандарды 1960 жылы "Полярис" (A1, A2 және A3) зымырандарымен басталып, 1971 жылы "Посейдон" (C3) зымырандарымен жалғасқан "отбасының" құрамына енгізеді. Екі "Тридент" нұсқасы да үш сатылы, қатты отынмен жұмыс істейтін, инерциялық басқарылатын зымырандар болып табылады, және екі басқару жүйесі де қару-жарақ жүйесінің жалпы дәлдігін арттыру үшін жұлдызды бақылауды пайдаланады.

Үшбұрышты I (C4) UGM-96A

Огайо класының алғашқы сегіз су асты кемесі Trident I зымырандарымен құралданды.

Үшбұрышты II (D5) UGM-133A

Үшбұрыштың екінші нұсқасы күрделірек және ауыр жүк тасымалдай алады. Ол бірінші соққы, қарсы күш немесе екінші соққы қаруы ретінде жеткілікті дәлдігі бар. Trident II-нің барлық үш сатысы графит эпоксидтен жасалған, бұл зымыранды әлдеқайда жеңіл етеді. Trident II - британдық Vanguard класының және американдық Ohio класының Теннессиден бастап SSBN-дерінің бастапқы зымыраны. D5 зымыранын қазіргі уақытта он төрт Ohio класы және төрт Vanguard класы SSBN тасымалдайды. 1989 жылы жоба аяқталғаннан бері D5 зымырасының 172 сәтті сынақ ұшуы болды, соңғысы 2019 жылдың мамыр айында Род-Айлендтен өтті. 10-нан аз сынақ ұшу сәтсіз аяқталды, соңғысы 2024 жылдың қаңтарында болды. Бұл Корольдік теңіз флоты үшін екінші рет сәтсіздік, ал бұған дейін 2016 жылдың маусым айында Флорида жағалауындағы Британияның төрт ядролық қаруланған су асты кемелерінің бірінен жасалған ұшырылыс сәтсіз аяқталған еді. Корольдік теңіз флоты ракеталарын АҚШ-тың Ohio класындағы Кингс-Бэй, Джорджиядағы Атлантика эскадрильясымен бірлескен резервуардан пайдаланады. Резервуардағы зымырандар екі елдің су асты кемелеріне кездейсоқ түрде тиеу үшін таңдалады.

D5LE (D5 өмірді ұзарту бағдарламасы)

2002 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері 2040 жылға дейін су асты кемелері мен D5 зымыраларының қызмет ету мерзімін ұзарту жоспарларын жариялады. Бұл үшін D5 қызмет ету мерзімін ұзарту бағдарламасы (D5LEP) қажет, ол қазіргі таңда жүргізілуде. Басты мақсат – коммерциялық (COTS) құралымдарды пайдалану арқылы ескірген компоненттерді ең төменгі құнмен ауыстыру, сонымен бірге қолданыстағы Trident II зымыраларының көрсеткен өнімділігін сақтап қалу. 2007 жылы Lockheed Martin компаниясына осы және осымен байланысты жұмыстарды орындау үшін 848 миллион долларлық келісімшарттар берілді, соның ішінде зымыралардың қайта кіру жүйелерін жаңарту да кірді. Сол күні Draper Labs компаниясына басқару жүйесін жаңарту үшін 318 миллион доллар бөлінді. D5 LE кіші жүйесінің, MK 6 Mod 1 басқару жүйесінің алғашқы ұшу сынағы, «Демонстрациялық және сынақ операциясы» (DASO) 23 аясында 2012 жылдың 22 ақпанында Теннесси штатында өтті. Бұл оқиға 1990 жылдың ақпан айында Теннессиден Trident II зымырасының алғашқы ұшырылуынан тура 22 жыл өткен соң болды.

D5LE2 (D5 Өмірді ұзарту бағдарламасы 2)

2020 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің вице-адмиралы Джонни Вулф, барлық су асты кемелері қару-жарақ жүйелерін сатып алуға жауапты, D5LE бағдарламасынан алынған тәжірибені Trident II зымыраларының қызмет ету мерзімін 2084 жылға дейін ұзарту мақсатында зерттеу жұмыстарын бастағанын мәлімдеді. Вулф 2039 қаржы жылына дейін алғашқы D5LE2 зымыраларын тоғызыншы «Колумбия» класты су асты кемесіне орналастыруды күтетінін айтты.

Кәдімгі үшбұрыш

Пентагон 2006 жылы стратегиялық мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында, "Жылдам жаһандық соққы" деп аталатын бүкіл әлемде жылдам соққы беру қабілетін дамытудың ұзақ мерзімді стратегиясының бір бөлігі ретінде, Кәдімгі "Трайдент" модификациясы бағдарламасын ұсынды. 503 миллион долларлық бағдарламада қолданыстағы "Трайдент II" зымырандары (бір субмаринаға екі зымыраннан) GPS навигациясымен жаңартылған және 10 метрлік дәлдікте соққы беруге мүмкіндік беретін, траекторияны түзету жүйесімен жабдықталған, модификацияланған Mk4 қайта кіру аппараттарымен жабдықталып, кәдімгі қаруға айналдырылу жоспарланған. Қайта кіру аппараттарының массасы және гипердыбыстық жылдамдығы жеткілікті механикалық энергия мен "эффект" беретіндіктен, жарылғыш заттар қолданылмауы тиіс. Балама ретінде, екінші кәдімгі оқ-дәрі түрі – мыңдаған вольфрам таяқшаларын шашыратып, 3000 шаршы фут (шамамен 280 шаршы метр) аумақты жоя алатын фрагментациялық (бөлшектеу) нұсқасы қарастырылған. Бұл аз уақыт ескертумен және ұшу уақытында жоғары дәлдікті стандартты соққы беруге мүмкіндік беретін еді. Кәдімгі баллистикалық зымырандарды пайдаланудың басты кемшілігі – зымыранға қарсы ескерту жүйелері үшін оларды ядролық зымырандардан ажырату өте қиын. Бұл, басқа ядролық қарулы елдердің оны ядролық шабуыл деп қате түсініп, қарсы шабуылға көшуіне мүмкіндік береді. Осы және басқа да себептерге байланысты, бұл жоба АҚШ Конгресінде, сондай-ақ халықаралық деңгейде қорғаныс бюджетіне қатысты маңызды пікірталас тудырды. Ресей президенті Владимир Путин, басқалармен бірге, жобаның кездейсоқ ядролық соғыс қаупін арттыратыны туралы ескертті. "Мұндай зымыранның іске қосылуы стратегиялық ядролық күштерді пайдалана отырып, толыққанды қарсы шабуылға әкелуі мүмкін", - деді Путин 2006 жылдың мамырында.