Кіріспе

Мандарин қытай тілінің латын әліпбиінде жазу жүйесі – Gwoyeu Romatzyh, немесе қысқаша GR, стандартты қытай тілін латын әліпбиінде жазуға арналған жүйе. Оны 1925-1926 жылдары лингвистер тобының жетекшісі Юэн Рен Чао жасаған. 1942 жылдан 2000 жылға дейін Гонконг пен шетелде жарық көрген бірқатар анықтамалық еңбектерде осы жүйе қолданылды, ал Чао оны өзінің кейінгі лингвистикалық зерттемелерінде, соның ішінде ең беделді жариялымдарында пайдаланды. Дегенмен, Gwoyeu Romatzyh қытай халқы арасында кеңінен таралған жоқ. Оны қолданған жерлерде ол ақырында Ханью Пиньинімен (немесе жай ғана «пиньинмен») алмастырылды, ол 20 ғасырдың екінші жартысында халықаралық стандартты латынша жазу жүйесіне айналды. Пиньин өзі Гвоеу Роматзи жүйесінде алғаш рет енгізілген қағидаларды пайдаланды, және оның әсері кейінгі жүйелердің құрылымында көрінеді. GR стандартты қытай тілінің төрт тонын әріптердің жазылуын өзгерту арқылы көрсетеді, пиньиндегідей арнайы белгілерді немесе Wade–Giles жүйесіндегідей сандарды пайдаланбайды. Әрбір тонның әр түрлі жазылуы да әр дыбысқа қатысты белгілі бір ережелерге сәйкес өзгереді. Тондық жазуды бастапқыда әзірлеу тобының мүшесі Лин Ютан ұсынған. Чао бұл қытай тілін оқып үйренетін студенттерге тонды дұрыс айтуға көмектеседі деп ойлаған. Алайда, кейіннен Gwoyeu Romatzyh немесе пиньин бойынша дауыстап оқыған оқушылардың тондық айқындығын салыстырған зерттеулер Чаоның болжамын растамады. 1928 жылдың қыркүйегінде Қытай Республикасы Gwoyeu Romatzyh жүйесін стандартты қытай тілі үшін ұлттық латынша жазу жүйесі деп бекітті. Ол қытай тілінің сөздіктерінде қолданыла бастады, ал кейбір жақтастары оның қытай иероглифтерін толығымен алмастыруы мүмкін деген үмітте болды. Алайда, Қытай мен басқа елдердегі лингвистердің қолдауына қарамастан, көпшілік бұл жүйеге қызығушылық танытпады, тіпті оның күрделілігіне байланысты оған теріс көзқараспен қарады. Бұған қоса, елде орталық биліктің болмауы салдарынан, Пекин диалектісіне ғана қатаң бейімделгендігі оның кеңінен таралуына кедергі келтірді. Тондық жазу Хмонг және Чжуан тілдері сияқты басқа Азия тілдерінде де қолданылатын латынша жазу жүйелерінде кездеседі, бірақ олардың ережелері Gwoyeu Romatzyh жүйесімен салыстырғанда әлдеқайда қарапайым.

Тарих

Синьхай революциясынан кейін Қытай Республикасы императорлық Цин әулетін (1644-1912 жж.) алмастырды. Қытай зиялыларының арасында либералды реформаторлар елдің институттарын жаңғырту жолдарын іздеді. 1916 жылы тіл білімі маманы Юэнь Рен Чао (1892-1982) ақын және эссеші Ху Ши (1891-1962)бен бірлесіп жазған ағылшын тіліндегі мақаласында қытай жазу жүйесін қытай тілінің ұлттық диалектіне фонетикалық тұрғыдан сәйкес келетін әліпбимен алмастыруды ұсынғандардың бірі болды. Гвоєу Роматзидің ең ерекше ерекшелігі – тональды жазу, оны Юэнь Рен Чаоға алғаш рет Лин Ютан (1895-1976) ұсынған; 1922 жылы Чао жүйенің негізгі принциптерін қалыптастырды. 1925-1926 жылдары оның егжей-тегжейлерін Ұлттық тілдер комитетінің қолдауымен бес тіл білімі маманынан тұратын топ жасады. 1928 жылдың 26 қыркүйегінде Гвоєу Роматзи Куоминтаң (КМТ) басқарған республиканың ұлттық үкіметі тарапынан ресми түрде қабылданды. Чаоның күнделігінде ГР тілінде жазылған жазбада ("ГР 26 қыркүйекте ресми түрде жарияланды. Сәттілік!") делінген. Ол бұрынғы бопомофо жүйесімен бірге қолданылуы тиіс еді, сондықтан "Ұлттық әліпбидің екінші үлгісі" деп аталды. Екі жүйе де 1932 жылғы күнделікті қолданысқа арналған Ұлттық айтылудың жаңа ресми сөздігінде қайта қарастырылған айтылу стандартын көрсету үшін пайдаланылды. Жалпы алғанда, Гвоєу Роматзиді жасаушылар қытай жазу жүйесін кең ауқымда реформалауға мүдделі болды; осы әлеуетті реформалар көбінесе Гвоєу Роматзиді тілдің негізгі, практикалық жазу түрі ретінде қабылдауды қамтыды. 1930 жылдары Хэнань және Шандоңдағы теміржолшылар мен шаруаларға Гвоєу Роматзиді үйретуге екі қысқа мерзімді әрекет жасалды. GR-ді қолдау оқытылған тіл білімі мамандары мен синологтардың аз тобына ғана қатысты, оның ішінде Қытайдағы Цян Сюаньтоң мен Луо Чанпей және Англиядағы Уолтер Саймон болды. Осы кезеңде ГР тональды орфографиясының күрделілігіне байланысты күшейген қарсылыққа тап болды. Керісінше, синолог Бернхард Карлгрен ГР-ді фонетикалық қатаңдығының жетіспеуі үшін сынады. Нәтижесінде, Latinxua Sin Wenz сияқты, GR кең қолдау таппады, себебі "ұлттық" тіл Пекин диалектісіне тым тар негізделген: "Қытайда жеткілікті дәл және берік тіл нормасы әлі қалыптаспаған". Гвоєу Роматзидің тарихи қолданылуы Шанси провинциясының атын ресми жазуында көрініс табады, ол көршілес Шансиден ерекшеленеді; бұл атаулар тек тон бойынша ғана ерекшеленеді, ал олардың жүйелі пиньинь транскрипциялары диакритикалық белгілерді қолданбағанда бірдей болар еді. Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі Вэй мемлекеті оны анағұрлым танымал Вэй мемлекетінен ажырату үшін осылай жазылады, олардың есімдері мандарин тілінде біртекті болғанымен, көне қытай тілінде ерекше болған. Бірнеше танымал қытайлықтар өздерінің есімдерін транслитерациялау үшін ГР қолданды, мысалы, математик Шиң Шен Черн; алайда, Чао да, Лин де қолданбады. 1958 жылы Қытай үкіметі ресми түрде Гвоєу Роматзиді Чжоу Югуанг басқарған команданың алдыңғы екі жылда әзірлеген Ханыу Пиньинімен ауыстырды. Пиньин қазіргі таңда Біріккен Ұлттар Ұйымы, Конгресс кітапханасы және Халықаралық стандарттау ұйымы, сондай-ақ стандартты қытай тілін оқып үйренетін көптеген студенттер қолданатын басым жүйе және халықаралық стандарт болып табылады. Оның айтылуға көмектесу ретінде қолданылуы Тайваньда 1970 жылға дейін сақталды, мысалы, бір тілді Білім министрлігінің ұлттық тіл сөздігінде. 1986 жылы ресми түрде өзгертілген Мандарин фонетикалық символдары II жүйесімен алмастырылды.

Сөздерді сегменттеу

Гвоеу Роматжидің маңызды қағидасы – мәтінде сөздерді бөлу үшін бос орындар қолданылуы керек. Бұл еуропа тілдерінде бұрыннан қалыптасқан практика болғанымен, қытай тілінде "сөз" ұғымын анықтау қиын. Сөйлеудің негізгі бірлігі – әріппен бейнеленген бір буынды сөз, ол көбінесе мағыналы буынды немесе морфеманы көрсетеді, бұл "тілдік сөзден" кішірек бірлік. Әріптер сөздердің арасында бос орындарсыз жазылады және басылады; алайда, практикалық тұрғыда қытай сөздерінің көпшілігі екі буыннан тұрады, ал 1922 жылы Чаоның батыл жаңашылдығы – GR орфографиясында тиісті буындарды сөздерге біріктіру арқылы осыны көрсету болды. Бұл Уэйд-Джайлс жүйесінде қолданылатын дефистен түбегейлі өзгешелік құрады, мысалы Kuo2 yü3 Lo2 ma3 tzu4.