Кіріспе
Тонна (/audio=En us тонна. ogg//t//ʌ//n/ немесе /t//ɒ//n/; символ: t) – 1000 килограммға тең массаның метрикалық бірлігі. Бұл SI жүйесімен бірге қолдануға рұқсат етілген, бірақ SI жүйесіне жатпайтын бірлік. Америка Құрама Штаттарында қысқа тонна (АҚШ стандарттық өлшемдері) және ұзын тонна (Британдық империялық өлшемдері) сияқты метрикалық емес бірліктерден ажырату үшін «метрикалық тонна» деп те аталады. Ол шамамен 2204,6 фунтқа, 1,102 қысқа тоннаға және 0,984 ұзақ тоннаға тең. Ресми SI бірлігі – мегаграмм (Мг), бұл бірдей шаманы көрсетудің сирек қолданылатын тәсілі.
the metric unit of mass
The tonne (/audio=En us tonne. ogg//t//ʌ//n/ or /t//ɒ//n/; symbol: t) is a unit of mass equal to 1,000 kilograms. It is a non SI unit accepted for use with SI. It is also referred to as a metric ton in the United States to distinguish it from the non metric units of the short ton (United States customary units) and the long ton (British imperial units). It is equivalent to approximately 2,204.6 pounds, 1.102 short tons, and 0.984 long tons. The official SI unit is the megagram (Mg), a less common way to express the same amount.
Символдар мен қысқартулар
BIPM тоннаның символы – t, ол 1879 жылы бірлікпен бірге қабылданған. Оның қолданылуы Америка Құрама Штаттарында метрикалық тонна үшін де ресми болып табылады, және Америка Құрама Штаттарының Ұлттық стандарттар және технология институты (NIST) оны қабылдады. Бұл символ, аббревиатура емес, сондықтан одан кейін нүкте қойылмауы керек. Кіші әріптерді қолдану маңызды, ал басқа әріптердің комбинацияларын қолдану шатасуға әкелуі мүмкін. Мысалы, T, MT, mT – тесла, мегатесла және миллитесланың СИ символдары, ал Mt және mt – мегатонна (бір тераграмм) және миллитонна (бір килограмм) үшін СИ-мен үйлесімді символдар. Егер ТНТ-мен тең энергия бірліктерін сипаттасаңыз, бір мегатонна ТНТ шамамен 4,184 петаджоульге тең болады.
Шығуы және жазылуы
Ағылшын тілінде тонна метрикалық тоннаның орфографиялық баламасы болып табылады. АҚШ және Ұлыбританияда тонна әдетте тонмен бірдей /tʌn/ деп айтылады, бірақ соңғы "e" де айтылуы мүмкін, яғни "tunnie" (/tʌni/). Австралияда /tɒn/ айтылуы қалыпты және ұсынылады. АҚШ-та метрикалық тонна – NIST қолданатын және ұсынатын бірлік атауы; егер тонна деп айтылса, көбінесе 2000 фунт (907.2 кг) салмаққа ие қысқа тонна немесе, азырақ дәрежеде, 2240 фунт (1016 кг) салмаққа ие ұзын тонна меңзіреді, ал тонна термині сөйлеуде немесе жазуда сирек қолданылады. Екі термин де канадалық ағылшын тілінде қолданылуға жарамды. Ton және tonne екеуі де орта ғасырдан бері Солтүстік теңіз аймағында қолданыста болған герман тілінен шыққан сөздер (мысалы, көне ағылшын және көне фриз тілдерінде tunne, көне жоғарғы неміс және ортағасырлық латын тілдерінде tunna, неміс және француз тілдерінде tonne) – үлкен шарап шелектері немесе тон сияқты ыдыстарды белгілеу үшін қолданылған. Бір метрдей биіктіктегі толық тон шамамен бір тон салмаққа ие болуы мүмкін. Тонна деген жазу 1960 жылы SI жүйесі енгізілгенге дейін пайда болды; ол 1842 жылдан бері Францияда осы мағынада қолданылып келеді, онда 106 және одан жоғары сандардың еселіктері үшін метрикалық префикстер болмаған, ал қазір көптеген ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде метрикалық масса өлшемі үшін стандартты жазу ретінде қолданылады. АҚШ-та бұл бірлік бастапқыда француз сөздері millier немесе tonneau арқылы аталған, бірақ бұл терминдер қазір қолданылмайды. Британдық империялық және АҚШ-тың дәстүрлі бірліктері тоннаға шамамен сәйкес келеді, ал ағылшын тілінде тоннаның жазылуы бірдей, бірақ олар массасы бойынша ерекшеленеді.
Массаны энергияның проксиі ретінде пайдалану
Тринтротолуен (ТНТ) тоннасы энергияның шамасы ретінде қолданылады, әдетте жарылыстардың энергиясын өлшеу үшін (ТНТ – көп қолданылатын жарылғыш зат). Алдынан қосылатын жұлдықтар қолданылады: килотонна, мегатонна, гигатонна, әсіресе ядролық қарудың қуатын көрсету үшін. Бұл шамамен 4,2 МДж/кг ТНТ-нің жану энергиясына негізделген (немесе бір миллиграммға бір термохимиялық калория). Сондықтан, 1 т ТНТ = шамамен 4,2 ГДж, 1 кт ТНТ = шамамен 4,2 ТДж, 1 Мт ТНТ = шамамен 4,2 ПДж. Энергияның СИ бірлігі – джоуль. Бір тонна ТНТ шамамен 4,2 гигаджоульге тең. Мұнай өнеркәсібінде мұнай эквивалентінің тоннасы (toe) энергия бірлігі болып табылады: бір тонна шикі мұнайды жағудан шығатын энергия мөлшері, шамамен 42 ГДж. Одан да нақтырақ анықтамалар бар. Бұл тонна ТНТ-ден он есе көп, себебі атмосфералық оттегі қолданылады.
Күш бірлігі
Грамм мен килограмм сияқты, тонна да сол аттас (қазір қолданылмайтын) күш бірлігін тудырды – тонна-күш, ол шамамен 9,8 килоньютонға тең. Бұл бірлік көбінесе жай ғана "тонна" немесе "метриялық тонна" деп аталады, күш бірлігі екені нақты көрсетілмейді. Тонна масса бірлігі ретінде қолданылатын болса, тонна-күш SI жүйесінде қолдануға қабылданбаған.